Yoga Vasistha · Chapter 6.3
tṛtīyaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam
etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau /
asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau
abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ /
tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava
jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ /
niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam
sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha /
nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām
śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā /
tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati
karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati /
suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate
cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani /
karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate
na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak /
tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi
yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā /
cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ
yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi /
tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate
cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat /
udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate
cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ /
ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ
vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ /
acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat
acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ /
saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat
karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet /
nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam
karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani /
avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ
śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca /
tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam
ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate /
kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca
pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam /
teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat
rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ /
nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva
karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ /
avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā
avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam /
śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate
apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat /
sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate
atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ /
sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā
samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ /
naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti /
nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham
pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ /
ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva
mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva /
ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ
yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate /
amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ
akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ /
punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate
avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati /
krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava
ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate /
atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te
bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam /
dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā
buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt /
veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ
karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ /
gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam
gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam /
aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī
pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā /
nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā
jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī /
śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī
anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ /
hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā
janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā /
sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī
vividhakāryavikāradaśāmayī
sapurapattanamaṇḍalaparvatā /
mukurakośa iva pratibimbitā
hṛdi bhavatyamalā maline mahī
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ
tṛtīyaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam
etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau /
asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau
abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ /
tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava
jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ /
niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam
sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha /
nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām
śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā /
tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati
karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati /
suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate
cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani /
karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate
na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak /
tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi
yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā /
cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ
yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi /
tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate
cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat /
udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate
cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ /
ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ
vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ /
acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat
acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ /
saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat
karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet /
nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam
karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani /
avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ
śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca /
tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam
ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate /
kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca
pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam /
teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat
rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ /
nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva
karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ /
avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā
avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam /
śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate
apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat /
sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate
atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ /
sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā
samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ /
naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti /
nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham
pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ /
ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva
mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva /
ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ
yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate /
amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ
akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ /
punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate
avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati /
krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava
ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate /
atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te
bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam /
dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā
buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt /
veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ
karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ /
gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam
gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam /
aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī
pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā /
nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā
jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī /
śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī
anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ /
hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā
janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā /
sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī
vividhakāryavikāradaśāmayī
sapurapattanamaṇḍalaparvatā /
mukurakośa iva pratibimbitā
hṛdi bhavatyamalā maline mahī
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ
tṛtīyaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam
etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau /
asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau
abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ /
tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava
jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ /
niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam
sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha /
nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām
śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā /
tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati
karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati /
suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate
cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani /
karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate
na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak /
tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi
yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā /
cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ
yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi /
tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate
cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat /
udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate
cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ /
ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ
vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ /
acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat
acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ /
saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat
karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet /
nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam
karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani /
avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ
śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca /
tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam
ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate /
kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca
pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam /
teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat
rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ /
nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva
karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ /
avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā
avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam /
śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate
apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat /
sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate
atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ /
sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā
samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ /
naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti /
nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham
pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ /
ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva
mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva /
ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ
yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate /
amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ
akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ /
punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate
avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati /
krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava
ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate /
atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te
bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam /
dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā
buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt /
veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ
karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ /
gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam
gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam /
aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī
pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā /
nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā
jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī /
śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī
anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ /
hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā
janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā /
sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī
vividhakāryavikāradaśāmayī
sapurapattanamaṇḍalaparvatā /
mukurakośa iva pratibimbitā
hṛdi bhavatyamalā maline mahī
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ
tṛtīyaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca /
avedanaṃ vedanasya munīndra kriyate katham /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
yadā tadaiva sukaraṃ vedanāvedanaṃ svayam
etau vedanaśabdārthau rajjusarpabhramopamau /
asatyāvuditau viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samau
abodhastvanayoḥ śreyānbodho duḥkhāya caitayoḥ /
tasmātsadeva buddhyasva mā'sadbuddhyasva rāghava
jantorvedanaśabdārthabodho duḥkhakaraḥ paraḥ /
niṣkṛtya jñaptiśabdārthabodhaṃ tiṣṭha yathāsthitam
sarvāvabodhāvasare jñaptiśabdārthayoriha /
nirvāṇodaya ityeva paramomiti śāmyatām
śubhāśubhātmakarma svaṃ nāśanīyaṃ vivekinā /
tannāstītyavabodhena tattvajñānena sidhyati
karmamūlanikāṣeṇa saṃsāraḥ pariśāmyati /
suvicāritamanviṣṭaṃ yāvatkarma na vidyate
cidrūpo bilvamajjāntaścittasaṃjñāṃ yadātmani /
karoti tadyathā bilvānna svalpamapi bhidyate
na yathā saṃniveśāntaḥ saṃniveśastataḥ pṛthak /
tathā nabhorthādi pṛthaṅ na parasmānmanāgapi
yadevāmbhastadevāntardravatvamapṛthagyathā /
cittvameva tathā cittaṃ tadrūpatvāttadarthayoḥ
yathā dravatvaṃ payasi yathā''lokaśca tejasi /
tathā brahmaṇyatadbhāvaṃ cittvaṃ cittaṃ ca vidyate
cetanaṃ karma tatsvāntarnnirmūlaṃ bhramayakṣavat /
udetyahetukaṃ taccennoditaṃ tanna vidyate
cetanaṃ karma taccetadbhāti spanda ivānilaḥ /
ahetukaṃ yadātmaitadbahirantaśca sārthadhīḥ
vistāraḥ karmaṇāṃ dehaḥ so'haṃtātmā sasaṃsṛtiḥ /
acetanānahantvena śāmyatyaspandavātavat
acetanādanantātmā bhūtvā jño'pyupalopamaḥ /
saṃsāramūlakaṣaṇaṃ kuru kroḍamukhāgravat
karmabījakalākośatyāga evaṃ kṛto bhavet /
nānyathā rāghavāntaste śāntamastu sadā sthitam
karmabījakalātyāge tvetasmāditarātmani /
avidyamāne jīvasya tajjñairviditavastubhiḥ
śāntairna gṛhyate kiṃcinna ca saṃtyajyate'pi ca /
tyāgādānena jānanti tatastaiḥ śāntamānasam
ākāśaśūnyahṛdayairjñairyathāsthitamāsyate /
kriyate ca yathāprāptaṃ nāpyetaiḥ kriyatepi ca
pravāhapatitaṃ sarvaṃ spandate śāntamānasam /
teṣāṃ karmendriyāṇyevamardhasaṃsuptabālavat
rase nirvāsane labdhe rasā apyatinīrasāḥ /
nāntastiṣṭhanti na bahirajñānanipuṇā iva
karmaṇo vedanaṃ tyāgaḥ sa ca siddhaḥ prabodhataḥ /
avastu netareṇārthaḥ kiṃ kṛtenākṛtena vā
avedanamasaṃvedyaṃ yadavāsanamāsitam /
śāntaṃ samamanullekhaṃ sa karmatyāga ucyate
apunaḥsmaraṇaṃ samyak ciravismṛtakarma tat /
sthitaṃ stambhodarasamaṃ sa karmatyāga ucyate
atyāgaṃ tyāgamiti ye kurvate vyarthabodhinaḥ /
sā bhuṅkte tānpaśūnajñānkarmatyāgapiśācikā
samūlakarmasaṃtyāgenaiva ye śāntimāsthitāḥ /
naiva teṣāṃ kṛtenārtho nākṛteneha kaścana
samūlamalamuddhṛtya karmabījakalāmiti /
nityamekasamādhānāstajjñāstiṣṭhantyataḥ sukham
pravāhapatite kārye īṣatspandā atanmayāḥ /
ghūrṇamānā iva kṣībā yantrasaṃcāritā iva
mokṣalakṣmyā vilāsinyā vyasanopahatā iva /
ardhasuptaprabuddhābhāḥ kāmapyavanimāgatāḥ
yatsamūlaṃ parityaktaṃ tattyaktamiti kathyate /
amūlakāṣastyāgo yaḥ sa śākhālavanopamaḥ
akṛṣṭamūlaśākhāgralavanaḥ karmapādapaḥ /
punaḥ śākhāsahasreṇa duḥkhāya parivardhate
avedanātmanā tena karmatyāgo'ṅga sidhyati /
krameṇa netareṇāta etadevāharanbhava
ye tvevaṃ karmasaṃtyāgamakṛtvānyatprakurvate /
atyāgaṃ tyāgarūpātma gaganaṃ mārayanti te
bodhātmakatayā karmatyāgaḥ saṃpadyate svayam /
dagdhabījā niricchoccairakriyaiva bhavetkriyā
buddhīndriyehitaṃ karma saphalaṃ rasabhāvanāt /
veṣṭitavyaṃ kudāmneva spando'nyo niṣphalo'ṅgajaḥ
karmatyāge sthite bodhājjīvanmukto vivāsanaḥ /
gṛhe tiṣṭhatvaraṇye vā śāmyatvabhyetu vodayam
gehamevopaśāntasya vijanaṃ dūrakānanam /
aśāntasyāpyaraṇyāni vijanā sajanā purī
pariśāntamaterjñasya svapne'pyaprāptamānavā /
nirmalā vitatā hṛdyā hṛdyeva vanabhūmikā
jñasya nirvāṇadṛśyasya nispandārthā nabhomayī /
śāntāśeṣaviśeṣārthā jagadeva mahāṭavī
anantasaṃkalpavato hṛdayasthajagatsthiteḥ /
hṛdyevāvartate bhūmirajñasyākhilasāgarā
janasyājñasya dīnasya vividhadvandvasaṃkaṭā /
sārambhā vividhākārā hṛdyeva grāmamaṇḍalī
vividhakāryavikāradaśāmayī
sapurapattanamaṇḍalaparvatā /
mukurakośa iva pratibimbitā
hṛdi bhavatyamalā maline mahī
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe dṛśyopaśamayogopadeśo nāma tṛtīyaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0