યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.3
તૃતીયઃ સર્ગઃ
શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવેદનં વેદનસ્ય મુનીન્દ્ર ક્રિયતે કથમ્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
યદા તદૈવ સુકરં વેદનાવેદનં સ્વયમ્
એતૌ વેદનશબ્દાર્થૌ રજ્જુસર્પભ્રમોપમૌ ।
અસત્યાવુદિતૌ વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્ભસા સમૌ
અબોધસ્ત્વનયોઃ શ્રેયાન્બોધો દુઃખાય ચૈતયોઃ ।
તસ્માત્સદેવ બુદ્ધ્યસ્વ માઽસદ્બુદ્ધ્યસ્વ રાઘવ
જન્તોર્વેદનશબ્દાર્થબોધો દુઃખકરઃ પરઃ ।
નિષ્કૃત્ય જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થબોધં તિષ્ઠ યથાસ્થિતમ્
સર્વાવબોધાવસરે જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થયોરિહ ।
નિર્વાણોદય ઇત્યેવ પરમોમિતિ શામ્યતામ્
શુભાશુભાત્મકર્મ સ્વં નાશનીયં વિવેકિના ।
તન્નાસ્તીત્યવબોધેન તત્ત્વજ્ઞાનેન સિધ્યતિ
કર્મમૂલનિકાષેણ સંસારઃ પરિશામ્યતિ ।
સુવિચારિતમન્વિષ્ટં યાવત્કર્મ ન વિદ્યતે
ચિદ્રૂપો બિલ્વમજ્જાન્તશ્ચિત્તસંજ્ઞાં યદાત્મનિ ।
કરોતિ તદ્યથા બિલ્વાન્ન સ્વલ્પમપિ ભિદ્યતે
ન યથા સંનિવેશાન્તઃ સંનિવેશસ્તતઃ પૃથક્ ।
તથા નભોર્થાદિ પૃથઙ્ ન પરસ્માન્મનાગપિ
યદેવામ્ભસ્તદેવાન્તર્દ્રવત્વમપૃથગ્યથા ।
ચિત્ત્વમેવ તથા ચિત્તં તદ્રૂપત્વાત્તદર્થયોઃ
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથાઽઽલોકશ્ચ તેજસિ ।
તથા બ્રહ્મણ્યતદ્ભાવં ચિત્ત્વં ચિત્તં ચ વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તત્સ્વાન્તર્ન્નિર્મૂલં ભ્રમયક્ષવત્ ।
ઉદેત્યહેતુકં તચ્ચેન્નોદિતં તન્ન વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તચ્ચેતદ્ભાતિ સ્પન્દ ઇવાનિલઃ ।
અહેતુકં યદાત્મૈતદ્બહિરન્તશ્ચ સાર્થધીઃ
વિસ્તારઃ કર્મણાં દેહઃ સોઽહંતાત્મા સસંસૃતિઃ ।
અચેતનાનહન્ત્વેન શામ્યત્યસ્પન્દવાતવત્
અચેતનાદનન્તાત્મા ભૂત્વા જ્ઞોઽપ્યુપલોપમઃ ।
સંસારમૂલકષણં કુરુ ક્રોડમુખાગ્રવત્
કર્મબીજકલાકોશત્યાગ એવં કૃતો ભવેત્ ।
નાન્યથા રાઘવાન્તસ્તે શાન્તમસ્તુ સદા સ્થિતમ્
કર્મબીજકલાત્યાગે ત્વેતસ્માદિતરાત્મનિ ।
અવિદ્યમાને જીવસ્ય તજ્જ્ઞૈર્વિદિતવસ્તુભિઃ
શાન્તૈર્ન ગૃહ્યતે કિંચિન્ન ચ સંત્યજ્યતેઽપિ ચ ।
ત્યાગાદાનેન જાનન્તિ તતસ્તૈઃ શાન્તમાનસમ્
આકાશશૂન્યહૃદયૈર્જ્ઞૈર્યથાસ્થિતમાસ્યતે ।
ક્રિયતે ચ યથાપ્રાપ્તં નાપ્યેતૈઃ ક્રિયતેપિ ચ
પ્રવાહપતિતં સર્વં સ્પન્દતે શાન્તમાનસમ્ ।
તેષાં કર્મેન્દ્રિયાણ્યેવમર્ધસંસુપ્તબાલવત્
રસે નિર્વાસને લબ્ધે રસા અપ્યતિનીરસાઃ ।
નાન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ન બહિરજ્ઞાનનિપુણા ઇવ
કર્મણો વેદનં ત્યાગઃ સ ચ સિદ્ધઃ પ્રબોધતઃ ।
અવસ્તુ નેતરેણાર્થઃ કિં કૃતેનાકૃતેન વા
અવેદનમસંવેદ્યં યદવાસનમાસિતમ્ ।
શાન્તં સમમનુલ્લેખં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અપુનઃસ્મરણં સમ્યક્ ચિરવિસ્મૃતકર્મ તત્ ।
સ્થિતં સ્તમ્ભોદરસમં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અત્યાગં ત્યાગમિતિ યે કુર્વતે વ્યર્થબોધિનઃ ।
સા ભુઙ્ક્તે તાન્પશૂનજ્ઞાન્કર્મત્યાગપિશાચિકા
સમૂલકર્મસંત્યાગેનૈવ યે શાન્તિમાસ્થિતાઃ ।
નૈવ તેષાં કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન
સમૂલમલમુદ્ધૃત્ય કર્મબીજકલામિતિ ।
નિત્યમેકસમાધાનાસ્તજ્જ્ઞાસ્તિષ્ઠન્ત્યતઃ સુખમ્
પ્રવાહપતિતે કાર્યે ઈષત્સ્પન્દા અતન્મયાઃ ।
ઘૂર્ણમાના ઇવ ક્ષીબા યન્ત્રસંચારિતા ઇવ
મોક્ષલક્ષ્મ્યા વિલાસિન્યા વ્યસનોપહતા ઇવ ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભાઃ કામપ્યવનિમાગતાઃ
યત્સમૂલં પરિત્યક્તં તત્ત્યક્તમિતિ કથ્યતે ।
અમૂલકાષસ્ત્યાગો યઃ સ શાખાલવનોપમઃ
અકૃષ્ટમૂલશાખાગ્રલવનઃ કર્મપાદપઃ ।
પુનઃ શાખાસહસ્રેણ દુઃખાય પરિવર્ધતે
અવેદનાત્મના તેન કર્મત્યાગોઽઙ્ગ સિધ્યતિ ।
ક્રમેણ નેતરેણાત એતદેવાહરન્ભવ
યે ત્વેવં કર્મસંત્યાગમકૃત્વાન્યત્પ્રકુર્વતે ।
અત્યાગં ત્યાગરૂપાત્મ ગગનં મારયન્તિ તે
બોધાત્મકતયા કર્મત્યાગઃ સંપદ્યતે સ્વયમ્ ।
દગ્ધબીજા નિરિચ્છોચ્ચૈરક્રિયૈવ ભવેત્ક્રિયા
બુદ્ધીન્દ્રિયેહિતં કર્મ સફલં રસભાવનાત્ ।
વેષ્ટિતવ્યં કુદામ્નેવ સ્પન્દોઽન્યો નિષ્ફલોઽઙ્ગજઃ
કર્મત્યાગે સ્થિતે બોધાજ્જીવન્મુક્તો વિવાસનઃ ।
ગૃહે તિષ્ઠત્વરણ્યે વા શામ્યત્વભ્યેતુ વોદયમ્
ગેહમેવોપશાન્તસ્ય વિજનં દૂરકાનનમ્ ।
અશાન્તસ્યાપ્યરણ્યાનિ વિજના સજના પુરી
પરિશાન્તમતેર્જ્ઞસ્ય સ્વપ્નેઽપ્યપ્રાપ્તમાનવા ।
નિર્મલા વિતતા હૃદ્યા હૃદ્યેવ વનભૂમિકા
જ્ઞસ્ય નિર્વાણદૃશ્યસ્ય નિસ્પન્દાર્થા નભોમયી ।
શાન્તાશેષવિશેષાર્થા જગદેવ મહાટવી
અનન્તસંકલ્પવતો હૃદયસ્થજગત્સ્થિતેઃ ।
હૃદ્યેવાવર્તતે ભૂમિરજ્ઞસ્યાખિલસાગરા
જનસ્યાજ્ઞસ્ય દીનસ્ય વિવિધદ્વન્દ્વસંકટા ।
સારમ્ભા વિવિધાકારા હૃદ્યેવ ગ્રામમણ્ડલી
વિવિધકાર્યવિકારદશામયી
સપુરપત્તનમણ્ડલપર્વતા ।
મુકુરકોશ ઇવ પ્રતિબિમ્બિતા
હૃદિ ભવત્યમલા મલિને મહી
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે દૃશ્યોપશમયોગોપદેશો નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ
તૃતીયઃ સર્ગઃ
શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવેદનં વેદનસ્ય મુનીન્દ્ર ક્રિયતે કથમ્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
યદા તદૈવ સુકરં વેદનાવેદનં સ્વયમ્
એતૌ વેદનશબ્દાર્થૌ રજ્જુસર્પભ્રમોપમૌ ।
અસત્યાવુદિતૌ વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્ભસા સમૌ
અબોધસ્ત્વનયોઃ શ્રેયાન્બોધો દુઃખાય ચૈતયોઃ ।
તસ્માત્સદેવ બુદ્ધ્યસ્વ માઽસદ્બુદ્ધ્યસ્વ રાઘવ
જન્તોર્વેદનશબ્દાર્થબોધો દુઃખકરઃ પરઃ ।
નિષ્કૃત્ય જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થબોધં તિષ્ઠ યથાસ્થિતમ્
સર્વાવબોધાવસરે જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થયોરિહ ।
નિર્વાણોદય ઇત્યેવ પરમોમિતિ શામ્યતામ્
શુભાશુભાત્મકર્મ સ્વં નાશનીયં વિવેકિના ।
તન્નાસ્તીત્યવબોધેન તત્ત્વજ્ઞાનેન સિધ્યતિ
કર્મમૂલનિકાષેણ સંસારઃ પરિશામ્યતિ ।
સુવિચારિતમન્વિષ્ટં યાવત્કર્મ ન વિદ્યતે
ચિદ્રૂપો બિલ્વમજ્જાન્તશ્ચિત્તસંજ્ઞાં યદાત્મનિ ।
કરોતિ તદ્યથા બિલ્વાન્ન સ્વલ્પમપિ ભિદ્યતે
ન યથા સંનિવેશાન્તઃ સંનિવેશસ્તતઃ પૃથક્ ।
તથા નભોર્થાદિ પૃથઙ્ ન પરસ્માન્મનાગપિ
યદેવામ્ભસ્તદેવાન્તર્દ્રવત્વમપૃથગ્યથા ।
ચિત્ત્વમેવ તથા ચિત્તં તદ્રૂપત્વાત્તદર્થયોઃ
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથાઽઽલોકશ્ચ તેજસિ ।
તથા બ્રહ્મણ્યતદ્ભાવં ચિત્ત્વં ચિત્તં ચ વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તત્સ્વાન્તર્ન્નિર્મૂલં ભ્રમયક્ષવત્ ।
ઉદેત્યહેતુકં તચ્ચેન્નોદિતં તન્ન વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તચ્ચેતદ્ભાતિ સ્પન્દ ઇવાનિલઃ ।
અહેતુકં યદાત્મૈતદ્બહિરન્તશ્ચ સાર્થધીઃ
વિસ્તારઃ કર્મણાં દેહઃ સોઽહંતાત્મા સસંસૃતિઃ ।
અચેતનાનહન્ત્વેન શામ્યત્યસ્પન્દવાતવત્
અચેતનાદનન્તાત્મા ભૂત્વા જ્ઞોઽપ્યુપલોપમઃ ।
સંસારમૂલકષણં કુરુ ક્રોડમુખાગ્રવત્
કર્મબીજકલાકોશત્યાગ એવં કૃતો ભવેત્ ।
નાન્યથા રાઘવાન્તસ્તે શાન્તમસ્તુ સદા સ્થિતમ્
કર્મબીજકલાત્યાગે ત્વેતસ્માદિતરાત્મનિ ।
અવિદ્યમાને જીવસ્ય તજ્જ્ઞૈર્વિદિતવસ્તુભિઃ
શાન્તૈર્ન ગૃહ્યતે કિંચિન્ન ચ સંત્યજ્યતેઽપિ ચ ।
ત્યાગાદાનેન જાનન્તિ તતસ્તૈઃ શાન્તમાનસમ્
આકાશશૂન્યહૃદયૈર્જ્ઞૈર્યથાસ્થિતમાસ્યતે ।
ક્રિયતે ચ યથાપ્રાપ્તં નાપ્યેતૈઃ ક્રિયતેપિ ચ
પ્રવાહપતિતં સર્વં સ્પન્દતે શાન્તમાનસમ્ ।
તેષાં કર્મેન્દ્રિયાણ્યેવમર્ધસંસુપ્તબાલવત્
રસે નિર્વાસને લબ્ધે રસા અપ્યતિનીરસાઃ ।
નાન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ન બહિરજ્ઞાનનિપુણા ઇવ
કર્મણો વેદનં ત્યાગઃ સ ચ સિદ્ધઃ પ્રબોધતઃ ।
અવસ્તુ નેતરેણાર્થઃ કિં કૃતેનાકૃતેન વા
અવેદનમસંવેદ્યં યદવાસનમાસિતમ્ ।
શાન્તં સમમનુલ્લેખં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અપુનઃસ્મરણં સમ્યક્ ચિરવિસ્મૃતકર્મ તત્ ।
સ્થિતં સ્તમ્ભોદરસમં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અત્યાગં ત્યાગમિતિ યે કુર્વતે વ્યર્થબોધિનઃ ।
સા ભુઙ્ક્તે તાન્પશૂનજ્ઞાન્કર્મત્યાગપિશાચિકા
સમૂલકર્મસંત્યાગેનૈવ યે શાન્તિમાસ્થિતાઃ ।
નૈવ તેષાં કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન
સમૂલમલમુદ્ધૃત્ય કર્મબીજકલામિતિ ।
નિત્યમેકસમાધાનાસ્તજ્જ્ઞાસ્તિષ્ઠન્ત્યતઃ સુખમ્
પ્રવાહપતિતે કાર્યે ઈષત્સ્પન્દા અતન્મયાઃ ।
ઘૂર્ણમાના ઇવ ક્ષીબા યન્ત્રસંચારિતા ઇવ
મોક્ષલક્ષ્મ્યા વિલાસિન્યા વ્યસનોપહતા ઇવ ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભાઃ કામપ્યવનિમાગતાઃ
યત્સમૂલં પરિત્યક્તં તત્ત્યક્તમિતિ કથ્યતે ।
અમૂલકાષસ્ત્યાગો યઃ સ શાખાલવનોપમઃ
અકૃષ્ટમૂલશાખાગ્રલવનઃ કર્મપાદપઃ ।
પુનઃ શાખાસહસ્રેણ દુઃખાય પરિવર્ધતે
અવેદનાત્મના તેન કર્મત્યાગોઽઙ્ગ સિધ્યતિ ।
ક્રમેણ નેતરેણાત એતદેવાહરન્ભવ
યે ત્વેવં કર્મસંત્યાગમકૃત્વાન્યત્પ્રકુર્વતે ।
અત્યાગં ત્યાગરૂપાત્મ ગગનં મારયન્તિ તે
બોધાત્મકતયા કર્મત્યાગઃ સંપદ્યતે સ્વયમ્ ।
દગ્ધબીજા નિરિચ્છોચ્ચૈરક્રિયૈવ ભવેત્ક્રિયા
બુદ્ધીન્દ્રિયેહિતં કર્મ સફલં રસભાવનાત્ ।
વેષ્ટિતવ્યં કુદામ્નેવ સ્પન્દોઽન્યો નિષ્ફલોઽઙ્ગજઃ
કર્મત્યાગે સ્થિતે બોધાજ્જીવન્મુક્તો વિવાસનઃ ।
ગૃહે તિષ્ઠત્વરણ્યે વા શામ્યત્વભ્યેતુ વોદયમ્
ગેહમેવોપશાન્તસ્ય વિજનં દૂરકાનનમ્ ।
અશાન્તસ્યાપ્યરણ્યાનિ વિજના સજના પુરી
પરિશાન્તમતેર્જ્ઞસ્ય સ્વપ્નેઽપ્યપ્રાપ્તમાનવા ।
નિર્મલા વિતતા હૃદ્યા હૃદ્યેવ વનભૂમિકા
જ્ઞસ્ય નિર્વાણદૃશ્યસ્ય નિસ્પન્દાર્થા નભોમયી ।
શાન્તાશેષવિશેષાર્થા જગદેવ મહાટવી
અનન્તસંકલ્પવતો હૃદયસ્થજગત્સ્થિતેઃ ।
હૃદ્યેવાવર્તતે ભૂમિરજ્ઞસ્યાખિલસાગરા
જનસ્યાજ્ઞસ્ય દીનસ્ય વિવિધદ્વન્દ્વસંકટા ।
સારમ્ભા વિવિધાકારા હૃદ્યેવ ગ્રામમણ્ડલી
વિવિધકાર્યવિકારદશામયી
સપુરપત્તનમણ્ડલપર્વતા ।
મુકુરકોશ ઇવ પ્રતિબિમ્બિતા
હૃદિ ભવત્યમલા મલિને મહી
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે દૃશ્યોપશમયોગોપદેશો નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ
તૃતીયઃ સર્ગઃ
શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવેદનં વેદનસ્ય મુનીન્દ્ર ક્રિયતે કથમ્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
યદા તદૈવ સુકરં વેદનાવેદનં સ્વયમ્
એતૌ વેદનશબ્દાર્થૌ રજ્જુસર્પભ્રમોપમૌ ।
અસત્યાવુદિતૌ વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્ભસા સમૌ
અબોધસ્ત્વનયોઃ શ્રેયાન્બોધો દુઃખાય ચૈતયોઃ ।
તસ્માત્સદેવ બુદ્ધ્યસ્વ માઽસદ્બુદ્ધ્યસ્વ રાઘવ
જન્તોર્વેદનશબ્દાર્થબોધો દુઃખકરઃ પરઃ ।
નિષ્કૃત્ય જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થબોધં તિષ્ઠ યથાસ્થિતમ્
સર્વાવબોધાવસરે જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થયોરિહ ।
નિર્વાણોદય ઇત્યેવ પરમોમિતિ શામ્યતામ્
શુભાશુભાત્મકર્મ સ્વં નાશનીયં વિવેકિના ।
તન્નાસ્તીત્યવબોધેન તત્ત્વજ્ઞાનેન સિધ્યતિ
કર્મમૂલનિકાષેણ સંસારઃ પરિશામ્યતિ ।
સુવિચારિતમન્વિષ્ટં યાવત્કર્મ ન વિદ્યતે
ચિદ્રૂપો બિલ્વમજ્જાન્તશ્ચિત્તસંજ્ઞાં યદાત્મનિ ।
કરોતિ તદ્યથા બિલ્વાન્ન સ્વલ્પમપિ ભિદ્યતે
ન યથા સંનિવેશાન્તઃ સંનિવેશસ્તતઃ પૃથક્ ।
તથા નભોર્થાદિ પૃથઙ્ ન પરસ્માન્મનાગપિ
યદેવામ્ભસ્તદેવાન્તર્દ્રવત્વમપૃથગ્યથા ।
ચિત્ત્વમેવ તથા ચિત્તં તદ્રૂપત્વાત્તદર્થયોઃ
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથાઽઽલોકશ્ચ તેજસિ ।
તથા બ્રહ્મણ્યતદ્ભાવં ચિત્ત્વં ચિત્તં ચ વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તત્સ્વાન્તર્ન્નિર્મૂલં ભ્રમયક્ષવત્ ।
ઉદેત્યહેતુકં તચ્ચેન્નોદિતં તન્ન વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તચ્ચેતદ્ભાતિ સ્પન્દ ઇવાનિલઃ ।
અહેતુકં યદાત્મૈતદ્બહિરન્તશ્ચ સાર્થધીઃ
વિસ્તારઃ કર્મણાં દેહઃ સોઽહંતાત્મા સસંસૃતિઃ ।
અચેતનાનહન્ત્વેન શામ્યત્યસ્પન્દવાતવત્
અચેતનાદનન્તાત્મા ભૂત્વા જ્ઞોઽપ્યુપલોપમઃ ।
સંસારમૂલકષણં કુરુ ક્રોડમુખાગ્રવત્
કર્મબીજકલાકોશત્યાગ એવં કૃતો ભવેત્ ।
નાન્યથા રાઘવાન્તસ્તે શાન્તમસ્તુ સદા સ્થિતમ્
કર્મબીજકલાત્યાગે ત્વેતસ્માદિતરાત્મનિ ।
અવિદ્યમાને જીવસ્ય તજ્જ્ઞૈર્વિદિતવસ્તુભિઃ
શાન્તૈર્ન ગૃહ્યતે કિંચિન્ન ચ સંત્યજ્યતેઽપિ ચ ।
ત્યાગાદાનેન જાનન્તિ તતસ્તૈઃ શાન્તમાનસમ્
આકાશશૂન્યહૃદયૈર્જ્ઞૈર્યથાસ્થિતમાસ્યતે ।
ક્રિયતે ચ યથાપ્રાપ્તં નાપ્યેતૈઃ ક્રિયતેપિ ચ
પ્રવાહપતિતં સર્વં સ્પન્દતે શાન્તમાનસમ્ ।
તેષાં કર્મેન્દ્રિયાણ્યેવમર્ધસંસુપ્તબાલવત્
રસે નિર્વાસને લબ્ધે રસા અપ્યતિનીરસાઃ ।
નાન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ન બહિરજ્ઞાનનિપુણા ઇવ
કર્મણો વેદનં ત્યાગઃ સ ચ સિદ્ધઃ પ્રબોધતઃ ।
અવસ્તુ નેતરેણાર્થઃ કિં કૃતેનાકૃતેન વા
અવેદનમસંવેદ્યં યદવાસનમાસિતમ્ ।
શાન્તં સમમનુલ્લેખં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અપુનઃસ્મરણં સમ્યક્ ચિરવિસ્મૃતકર્મ તત્ ।
સ્થિતં સ્તમ્ભોદરસમં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અત્યાગં ત્યાગમિતિ યે કુર્વતે વ્યર્થબોધિનઃ ।
સા ભુઙ્ક્તે તાન્પશૂનજ્ઞાન્કર્મત્યાગપિશાચિકા
સમૂલકર્મસંત્યાગેનૈવ યે શાન્તિમાસ્થિતાઃ ।
નૈવ તેષાં કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન
સમૂલમલમુદ્ધૃત્ય કર્મબીજકલામિતિ ।
નિત્યમેકસમાધાનાસ્તજ્જ્ઞાસ્તિષ્ઠન્ત્યતઃ સુખમ્
પ્રવાહપતિતે કાર્યે ઈષત્સ્પન્દા અતન્મયાઃ ।
ઘૂર્ણમાના ઇવ ક્ષીબા યન્ત્રસંચારિતા ઇવ
મોક્ષલક્ષ્મ્યા વિલાસિન્યા વ્યસનોપહતા ઇવ ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભાઃ કામપ્યવનિમાગતાઃ
યત્સમૂલં પરિત્યક્તં તત્ત્યક્તમિતિ કથ્યતે ।
અમૂલકાષસ્ત્યાગો યઃ સ શાખાલવનોપમઃ
અકૃષ્ટમૂલશાખાગ્રલવનઃ કર્મપાદપઃ ।
પુનઃ શાખાસહસ્રેણ દુઃખાય પરિવર્ધતે
અવેદનાત્મના તેન કર્મત્યાગોઽઙ્ગ સિધ્યતિ ।
ક્રમેણ નેતરેણાત એતદેવાહરન્ભવ
યે ત્વેવં કર્મસંત્યાગમકૃત્વાન્યત્પ્રકુર્વતે ।
અત્યાગં ત્યાગરૂપાત્મ ગગનં મારયન્તિ તે
બોધાત્મકતયા કર્મત્યાગઃ સંપદ્યતે સ્વયમ્ ।
દગ્ધબીજા નિરિચ્છોચ્ચૈરક્રિયૈવ ભવેત્ક્રિયા
બુદ્ધીન્દ્રિયેહિતં કર્મ સફલં રસભાવનાત્ ।
વેષ્ટિતવ્યં કુદામ્નેવ સ્પન્દોઽન્યો નિષ્ફલોઽઙ્ગજઃ
કર્મત્યાગે સ્થિતે બોધાજ્જીવન્મુક્તો વિવાસનઃ ।
ગૃહે તિષ્ઠત્વરણ્યે વા શામ્યત્વભ્યેતુ વોદયમ્
ગેહમેવોપશાન્તસ્ય વિજનં દૂરકાનનમ્ ।
અશાન્તસ્યાપ્યરણ્યાનિ વિજના સજના પુરી
પરિશાન્તમતેર્જ્ઞસ્ય સ્વપ્નેઽપ્યપ્રાપ્તમાનવા ।
નિર્મલા વિતતા હૃદ્યા હૃદ્યેવ વનભૂમિકા
જ્ઞસ્ય નિર્વાણદૃશ્યસ્ય નિસ્પન્દાર્થા નભોમયી ।
શાન્તાશેષવિશેષાર્થા જગદેવ મહાટવી
અનન્તસંકલ્પવતો હૃદયસ્થજગત્સ્થિતેઃ ।
હૃદ્યેવાવર્તતે ભૂમિરજ્ઞસ્યાખિલસાગરા
જનસ્યાજ્ઞસ્ય દીનસ્ય વિવિધદ્વન્દ્વસંકટા ।
સારમ્ભા વિવિધાકારા હૃદ્યેવ ગ્રામમણ્ડલી
વિવિધકાર્યવિકારદશામયી
સપુરપત્તનમણ્ડલપર્વતા ।
મુકુરકોશ ઇવ પ્રતિબિમ્બિતા
હૃદિ ભવત્યમલા મલિને મહી
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે દૃશ્યોપશમયોગોપદેશો નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ
તૃતીયઃ સર્ગઃ
શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવેદનં વેદનસ્ય મુનીન્દ્ર ક્રિયતે કથમ્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
યદા તદૈવ સુકરં વેદનાવેદનં સ્વયમ્
એતૌ વેદનશબ્દાર્થૌ રજ્જુસર્પભ્રમોપમૌ ।
અસત્યાવુદિતૌ વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્ભસા સમૌ
અબોધસ્ત્વનયોઃ શ્રેયાન્બોધો દુઃખાય ચૈતયોઃ ।
તસ્માત્સદેવ બુદ્ધ્યસ્વ માઽસદ્બુદ્ધ્યસ્વ રાઘવ
જન્તોર્વેદનશબ્દાર્થબોધો દુઃખકરઃ પરઃ ।
નિષ્કૃત્ય જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થબોધં તિષ્ઠ યથાસ્થિતમ્
સર્વાવબોધાવસરે જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થયોરિહ ।
નિર્વાણોદય ઇત્યેવ પરમોમિતિ શામ્યતામ્
શુભાશુભાત્મકર્મ સ્વં નાશનીયં વિવેકિના ।
તન્નાસ્તીત્યવબોધેન તત્ત્વજ્ઞાનેન સિધ્યતિ
કર્મમૂલનિકાષેણ સંસારઃ પરિશામ્યતિ ।
સુવિચારિતમન્વિષ્ટં યાવત્કર્મ ન વિદ્યતે
ચિદ્રૂપો બિલ્વમજ્જાન્તશ્ચિત્તસંજ્ઞાં યદાત્મનિ ।
કરોતિ તદ્યથા બિલ્વાન્ન સ્વલ્પમપિ ભિદ્યતે
ન યથા સંનિવેશાન્તઃ સંનિવેશસ્તતઃ પૃથક્ ।
તથા નભોર્થાદિ પૃથઙ્ ન પરસ્માન્મનાગપિ
યદેવામ્ભસ્તદેવાન્તર્દ્રવત્વમપૃથગ્યથા ।
ચિત્ત્વમેવ તથા ચિત્તં તદ્રૂપત્વાત્તદર્થયોઃ
યથા દ્રવત્વં પયસિ યથાઽઽલોકશ્ચ તેજસિ ।
તથા બ્રહ્મણ્યતદ્ભાવં ચિત્ત્વં ચિત્તં ચ વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તત્સ્વાન્તર્ન્નિર્મૂલં ભ્રમયક્ષવત્ ।
ઉદેત્યહેતુકં તચ્ચેન્નોદિતં તન્ન વિદ્યતે
ચેતનં કર્મ તચ્ચેતદ્ભાતિ સ્પન્દ ઇવાનિલઃ ।
અહેતુકં યદાત્મૈતદ્બહિરન્તશ્ચ સાર્થધીઃ
વિસ્તારઃ કર્મણાં દેહઃ સોઽહંતાત્મા સસંસૃતિઃ ।
અચેતનાનહન્ત્વેન શામ્યત્યસ્પન્દવાતવત્
અચેતનાદનન્તાત્મા ભૂત્વા જ્ઞોઽપ્યુપલોપમઃ ।
સંસારમૂલકષણં કુરુ ક્રોડમુખાગ્રવત્
કર્મબીજકલાકોશત્યાગ એવં કૃતો ભવેત્ ।
નાન્યથા રાઘવાન્તસ્તે શાન્તમસ્તુ સદા સ્થિતમ્
કર્મબીજકલાત્યાગે ત્વેતસ્માદિતરાત્મનિ ।
અવિદ્યમાને જીવસ્ય તજ્જ્ઞૈર્વિદિતવસ્તુભિઃ
શાન્તૈર્ન ગૃહ્યતે કિંચિન્ન ચ સંત્યજ્યતેઽપિ ચ ।
ત્યાગાદાનેન જાનન્તિ તતસ્તૈઃ શાન્તમાનસમ્
આકાશશૂન્યહૃદયૈર્જ્ઞૈર્યથાસ્થિતમાસ્યતે ।
ક્રિયતે ચ યથાપ્રાપ્તં નાપ્યેતૈઃ ક્રિયતેપિ ચ
પ્રવાહપતિતં સર્વં સ્પન્દતે શાન્તમાનસમ્ ।
તેષાં કર્મેન્દ્રિયાણ્યેવમર્ધસંસુપ્તબાલવત્
રસે નિર્વાસને લબ્ધે રસા અપ્યતિનીરસાઃ ।
નાન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ન બહિરજ્ઞાનનિપુણા ઇવ
કર્મણો વેદનં ત્યાગઃ સ ચ સિદ્ધઃ પ્રબોધતઃ ।
અવસ્તુ નેતરેણાર્થઃ કિં કૃતેનાકૃતેન વા
અવેદનમસંવેદ્યં યદવાસનમાસિતમ્ ।
શાન્તં સમમનુલ્લેખં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અપુનઃસ્મરણં સમ્યક્ ચિરવિસ્મૃતકર્મ તત્ ।
સ્થિતં સ્તમ્ભોદરસમં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે
અત્યાગં ત્યાગમિતિ યે કુર્વતે વ્યર્થબોધિનઃ ।
સા ભુઙ્ક્તે તાન્પશૂનજ્ઞાન્કર્મત્યાગપિશાચિકા
સમૂલકર્મસંત્યાગેનૈવ યે શાન્તિમાસ્થિતાઃ ।
નૈવ તેષાં કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન
સમૂલમલમુદ્ધૃત્ય કર્મબીજકલામિતિ ।
નિત્યમેકસમાધાનાસ્તજ્જ્ઞાસ્તિષ્ઠન્ત્યતઃ સુખમ્
પ્રવાહપતિતે કાર્યે ઈષત્સ્પન્દા અતન્મયાઃ ।
ઘૂર્ણમાના ઇવ ક્ષીબા યન્ત્રસંચારિતા ઇવ
મોક્ષલક્ષ્મ્યા વિલાસિન્યા વ્યસનોપહતા ઇવ ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભાઃ કામપ્યવનિમાગતાઃ
યત્સમૂલં પરિત્યક્તં તત્ત્યક્તમિતિ કથ્યતે ।
અમૂલકાષસ્ત્યાગો યઃ સ શાખાલવનોપમઃ
અકૃષ્ટમૂલશાખાગ્રલવનઃ કર્મપાદપઃ ।
પુનઃ શાખાસહસ્રેણ દુઃખાય પરિવર્ધતે
અવેદનાત્મના તેન કર્મત્યાગોઽઙ્ગ સિધ્યતિ ।
ક્રમેણ નેતરેણાત એતદેવાહરન્ભવ
યે ત્વેવં કર્મસંત્યાગમકૃત્વાન્યત્પ્રકુર્વતે ।
અત્યાગં ત્યાગરૂપાત્મ ગગનં મારયન્તિ તે
બોધાત્મકતયા કર્મત્યાગઃ સંપદ્યતે સ્વયમ્ ।
દગ્ધબીજા નિરિચ્છોચ્ચૈરક્રિયૈવ ભવેત્ક્રિયા
બુદ્ધીન્દ્રિયેહિતં કર્મ સફલં રસભાવનાત્ ।
વેષ્ટિતવ્યં કુદામ્નેવ સ્પન્દોઽન્યો નિષ્ફલોઽઙ્ગજઃ
કર્મત્યાગે સ્થિતે બોધાજ્જીવન્મુક્તો વિવાસનઃ ।
ગૃહે તિષ્ઠત્વરણ્યે વા શામ્યત્વભ્યેતુ વોદયમ્
ગેહમેવોપશાન્તસ્ય વિજનં દૂરકાનનમ્ ।
અશાન્તસ્યાપ્યરણ્યાનિ વિજના સજના પુરી
પરિશાન્તમતેર્જ્ઞસ્ય સ્વપ્નેઽપ્યપ્રાપ્તમાનવા ।
નિર્મલા વિતતા હૃદ્યા હૃદ્યેવ વનભૂમિકા
જ્ઞસ્ય નિર્વાણદૃશ્યસ્ય નિસ્પન્દાર્થા નભોમયી ।
શાન્તાશેષવિશેષાર્થા જગદેવ મહાટવી
અનન્તસંકલ્પવતો હૃદયસ્થજગત્સ્થિતેઃ ।
હૃદ્યેવાવર્તતે ભૂમિરજ્ઞસ્યાખિલસાગરા
જનસ્યાજ્ઞસ્ય દીનસ્ય વિવિધદ્વન્દ્વસંકટા ।
સારમ્ભા વિવિધાકારા હૃદ્યેવ ગ્રામમણ્ડલી
વિવિધકાર્યવિકારદશામયી
સપુરપત્તનમણ્ડલપર્વતા ।
મુકુરકોશ ઇવ પ્રતિબિમ્બિતા
હૃદિ ભવત્યમલા મલિને મહી
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે દૃશ્યોપશમયોગોપદેશો નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ
મૂળ પાઠ: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0