Yoga Vasistha · Verses 6.2-2

dvitīyaḥ sargaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
tataḥ klinnenduvadanā paryākulatamaḥpadā /
kṣīyamāṇā babhau śyāmā viveka iva vāsanā

pūrve dhvastatayālokaṃ dṛśyamāne pare'cale /
śayālīkāvataṃsābhaṃ tāpako nikaro dadhau

avaśyāyakaṇākarṣī parāmṛṣṭendumaṇḍalaḥ /
jyotsnākavalanāloko babhau prābhātiko'nilaḥ

rāmalakṣmaṇaśatrughnā utthāyānucaraiḥ saha /
yayurvanditasaṃdhyāste puṇyaṃ vāsiṣṭhamāśramam

tatra vanditasaṃdhyasya nirgatasyāpi sadmataḥ /
munervavandire pādau padordatvārghyasaṃtatim

kṣaṇāttatsadanaṃ maunaṃ munibrāhmaṇarājabhiḥ /
hastyaśvarathayānaiśca śanairnīrandhratāṃ yayau

athāsau muniśārdūlastayaiva saha senayā /
gṛhaṃ dāśarathaṃ kāle rāmādyanugato yayau

tatrainaṃ pūrvasaṃbandhaḥ kṛtasaṃdhyo mahīpatiḥ /
dūramārgaṃ vinirgatya pūjayāmāsa sādaram

puṣpamuktāmaṇivrātairbhūyo'tyadhikabhūṣitām /
sabhā praviśya te sarve viviśurviṣṭarāliṣu

atha tasminnavasare hyastanāḥ sarva eva te /
śrotāraḥ samupājagmurnabhaścaramahīcarāḥ

viveśa sā sabhā saumyā kṛtānyonyābhivandanā /
babhau rājasamābhogā śāntavāteva padminī

yathāpradeśamevāśu niviṣṭeṣu yathāsukham /
teṣu taddeśayogeṣu viprarṣimunirājasu

mṛduni svāgatarave śanaiḥ śamamupāgate /
sabhākoṇopaviṣṭeṣu śāntaśabdeṣu bandiṣu

tarasaivoditeṣvāśu śrotumabhyāgateṣviva /
gavākṣādiva jāleṣu praviṣṭeṣvarkaraśmiṣu

satvarapraviśacchrotṛhastasparśaghaṭodbhave /
muktājālajhaṇatkāre nidrāyāmiva śāmyati

kumāraḥ śaṃkarasyeva kaco devaguroriva /
prahlāda iva śukrasya suparṇa iva śārṅgiṇaḥ

vasiṣṭhasyānane rāmaḥ śanairdṛṣṭiṃ nyaveśayat /
bhramantīmambaropānte phullapadma ivālinīm

munistvanujjhitenātha tenaiva raghunandanam /
krameṇovāca vākyajño vākyaṃ vākyārthakovidam

śrīvasiṣṭha uvāca /
kaccitsmarasi yatproktaṃ hyo mayā raghunandana /
vākyamatyantagurvarthaṃ paramārthāvabodhanam

idānīmavabodhārthamanyacca ripumardana /
ucyamānaṃ mayedaṃ ca śrṛṇu śāśvatasiddhaye

vairāgyābhyāsavaśatastathā tattvāvabodhanāt /
saṃsārastīryate tena teṣvevābhyāsamāhara

samyaktattvāvabodhena durbodhe kṣayamāgate /
galite vāsanāveśe viśokaṃ prāpyate padam

dikkālādyanavacchinnamadṛṣṭobhayakoṭikam /
ekaṃ brahmaiva hi jagatsthitaṃ dvitvamupāgatam

sarvabhāvānavacchinnaṃ yatra brahmaiva vidyate /
śāntaṃ samasamābhāsaṃ tatrānyatvaṃ kathaṃ bhavet

iti matvāhamityantarmuktvā muktavapurmahān /
ekarūpaḥ praśāntātmā sākṣātsvātmasukho bhava

nāsti cittaṃ na cāvidyā na mano naca jīvakaḥ /
etāḥ svakalanā rāma kṛtā brahmaṇa eva tāḥ

yāḥ saṃpado yāśca dṛśo yāścito yāstadeṣaṇāḥ /
brahmaiva tadanādyantamabdhivatpravijṛmbhate

pātāle bhūtale svarge tṛṇe prāṇyambare'pi ca /
dṛśyate tatparaṃ brahma cidrūpaṃ nānyadasti hi

upekṣyaheyopādeyabandhavo vibhavā vapuḥ /
brahmaiva vigatādyantamabdhivatpravijṛmbhate

yāvadajñānakalanā yāvadabrahmabhāvanā /
yāvadāsthā jagajjāle tāvaccittādikalpanā

dehe yāvadahaṃbhāvo dṛśye'sminyāvadātmanā /
yāvanmamedamityāsthā tāvaccittādivibhramaḥ

yāvannoditamuccaistvaṃ sajjanāsaṅgasaṅgataḥ /
yāvanmaurkhyaṃ na saṃkṣīṇaṃ tāvaccittādinimnatā

yāvacchithilatāṃ yātaṃ nedaṃ bhuvanabhāvanam /
samyagdarśanaśaktyāntastāvaccittādayaḥ sphuṭāḥ

yāvadajñatvamandhatvaṃ vaivaśyaṃ viṣayāśayā /
maurkhyānmohasamucchrāyastāvaccittādikalpanā

yāvadāśāviṣāmodaḥ parisphurati hṛdvane /
pravicāracakoro'ntarna tāvatpraviśatyalam

bhogeṣvanāsthamanasaḥ śītalāmalanirvṛteḥ /
chinnāśāpāśajālasya kṣīyate cittavibhramaḥ

tṛṣṇāmohaparityāgānnityaśītalasaṃvidaḥ /
puṃsaḥ praśāntacittasya prabuddhā tyaktacittabhūḥ

asaṃstutamivānāsthamavastu paripaśyataḥ /
dūrasthamiva dehaṃ svamasantaṃ cittabhūḥ kutaḥ

bhāvitānantacittattvarūparūpāntarātmanaḥ /
svāntāvalīnajagataḥ śānto jīvādivibhramaḥ

asamyagdarśane śānte mithyābhramakarātmani /
udite paramāditye paramārthaikadarśane

apunardarśanāyaiva dagdhasaṃśuṣkaparṇavat /
cittaṃ vigalitaṃ viddhi vahnau ghṛtalavaṃ yathā

jīvanmuktā mahātmāno ye parāvaradarśinaḥ /
teṣāṃ yā cittapadavī sā sattvamiti kathyate

jīvanmuktaśarīreṣu vāsanā vyavahāriṇī /
na cittanāmnī bhavati sā hi sattvapadaṃ gatā

niścetaso hi tattvajñā nityaṃ samapade sthitāḥ /
līlayā prabhramantīha sattvasaṃsthitihelayā

śāntā vyavaharanto'pi sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ /
nityaṃ paśyanti tajjayotirna dvaitaikyena vāsanā

antarmukhatayā sarvaṃ cidvahnau trijagattṛṇam /
juhvato'ntarnivartante muneścittādivibhramāḥ

vivekaviśadaṃ cetaḥ sattvamityabhidhīyate /
bhūyaḥ phalati no mohaṃ dagdhabījamivāṅkuram

yāvatsattvaṃ vimūḍhāntaḥ punarjananadharmiṇī /
cittaśabdābhidhānoktā viparyasyati bodhataḥ

prāptaprāpyo bhavānnāma sattvabhāvamupāgatam /
cittaṃ jñānāgninā dagdhaṃ na bhūyaḥ parirohati

saṃrohatīṣaṇāviddhaṃ yathā paraśunāgninā /
na tu jñānāgninirdagdhaṃ prabodhaviśadaṃ manaḥ

brahmabṛṃhaiva hi jagajjagacca brahmabṛṃhaṇam /
vidyate nānayorbhedaścidghanabrahmaṇoriva

cidantarasti trijaganmarice tīkṣṇatā yathā /
nātaścijjagatī bhinne tasmātsadasatī mudhā

śabdaśabdārthasaṃketavāsaneha na saṃvidā /
cidvyomatvādubhe bhātastyajātaḥ sadasanmatī

acinmayatvānnāsi tvaṃ svātmā kimiva rodiṣi /
acinmayatve jagatāmabhāve kalpanaṃ kutaḥ

cinmayaṃ cetsadā sarvaṃ taccittvaṃ pravicāraya /
śuddhaṃ sattvamanādyantaṃ tatrāṅga kalanā kutaḥ

cidātmāsi niraṃśo'si pārāvāravivarjitaḥ /
rūpaṃ smara nijaṃ sphāraṃ mā'smṛtyā saṃmito bhava

tāṃ svasattāṃ gataḥ sarvamasarvaṃ bhāvayodayī /
tādṛgrūpo'si śānto'si cidasi brahmarūpyasi

cicchilodaramevāsi nāsi nānāsyathāpyasi /
yosi sosi na sosīva sadasyasadasi svabhāḥ

yaḥ padārthaviśeṣo'ntarna tvaṃ na hyeva so'sti te /
tadasyatadasi svasthaścidghanātmannamo'stu te

ādyantavarjitaviśālaśilāntarāla-
saṃpīḍacidghanavapurgaganāmalastvam /
svastho bhavājaṭharapallavakośalekhā
līlāsthitākhilajagajjaya te namaste

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū

viśrāntisudṛḍhīkaraṇaṃ nāma dvitīyaḥ sargaḥ