Yoga Vasistha · Verses 6.29-2

śrīvālmīkiruvāca /
ityākarṇayati svasthasamacetasi rāghave /
viśrānte svātmani svairaṃ paramānandamāgate

tatrastheṣu ca sarveṣu teṣūpaśamaśāliṣu /
rāghavasyātmaviśrānteḥ sthityarthaṃ vacanāmṛtam

virarāma munervāri sasyeṣvambudharādiva /
atha yāte muhūrtārdhe rāghave pratibodhite

punarāha tamevārthaṃ vasiṣṭho vadatāṃ varaḥ /
śrīvasiṣṭha uvāca /
rāma samyakprabuddho'si svātmānamasi labdhavān

evamevāvalambyārthaṃ tiṣṭha neha padaṃ kṛthāḥ /
idaṃ saṃsāracakraṃ hi nābhau saṃkalpamātrake

saṃrodhitāyāṃ vahanādraghunandana ruddhyate /
kṣobhitāyāṃ manonābhyāmidaṃ saṃsāracakrakam

prayatnādrodhitamapi pravahatyeva vegataḥ /
paraṃ pauruṣamāsthāya balaṃ prajñāṃ ca yuktitaḥ

nābhiṃ saṃsāracakrasya cittameva nirodhayet /
prajñāsaujanyayuktena śāstrasaṃvalitena ca

pauruṣeṇa na yatprāptaṃ na tatkvacana labhyate /
daivaikaparatāṃ tyaktvā bālabodhopakalpitām

nijaṃ prayatnamāśritya cittamādau nirodhayet /
āviriñcātpravṛttena bhrameṇājñānarūpiṇā

asadeva sadābhāsamidamālakṣyate'nagha /
ajñānabhramavistāramātrakākṛtayo'nagha

ime dehā bhramantīha sarvadharmātsamutthitāḥ /
saṃkalpaḥ punarastveva dehasyārthe kadācana

sukhaduḥkhavicāritvaṃ na kāryaṃ rāma dhīmatā /
duḥkhamlānamukhaḥ kledī prasannātkledavarjitāt

api citranarāddehanarastucchataraḥ smṛtaḥ /
ādhivyādhiparimlāne svayaṃ kledini nāśini

na tathā sthiratā dehe citrapuṃso yathā kila /
vināśito hi citrastho deho naśyati nānyathā

avaśyanāśo māṃsātmā svayaṃ deho vinaśyati /
pālitaḥ susthirāṃ śobhāmādatte citramānavaḥ

dehastu pālito'pyuccairnaśyatyeva na vardhate /
tena śreṣṭhaścitradeho nāyaṃ saṃkalpadehakaḥ

ye guṇāścitradehe hi na te saṃkalpadehake /
citradehādapi jaḍādyo'yaṃ tucchataraḥ kila

tasminmāṃsamaye dehe kaivāsthā bhavato'nagha /
dīrghasaṃkalpadeho'yaṃ tasminnāsthā mahāmate

svapnasaṃkalpajāddehādapi tucchataro hyayam /
alpasaṃkalpajo dīrghaiḥ sukhaduḥkhairna gṛhyate

dīrghasaṃkalpajaścāyaṃ dīrghaduḥkhena duḥkhitaḥ /
deho hi saṃkalpamayo nāyamasti na vāsti naḥ

kiṃ vyarthametadarthaṃ hi mūḍho'yaṃ kleśabhājanam /
yathā citramaye puṃsi kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ

tathā saṃkalpapuruṣe kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ /
yathā manorājyamaye kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ

yathā dvitīye śaśini kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ /
yathā svapnasamārambhe kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ

yathā nadyātapajale kṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ /
saṃkalpamātraracite prakṛtyaiva ca nāśini

tathā śarīrayantre'sminkṣate kṣīṇe na tatkṣatiḥ /
dīrghasvapnamaye hyasmiṃścittasaṃkalpakalpite

bhūṣite dūṣite dehe na hi kiṃciccitaḥ kṣatam /
na cidantamupāyāti nātmā calati rāghava

na brahma vikṛtiṃ yāti kiṃvā dehakṣaye kṣatam /
bhramaccakropariṣṭho hi pūrvacakropacakravat

yathā paśyati dikcakraṃ bhramadatyantamohitaḥ /
akasmādeva ruḍhena mithyājñānena valgatā

tatrasthena tathaivedaṃ dṛśyate dehacakrakam /
bhramitaṃ ca bhramadūpaṃ patadrūpaṃ prapātitam

hataṃ ca hanyamānaṃ ca dṛśyate dehacakrakam /
dhīratāmalamālambya ghanabhramamimaṃ tyajet

saṃkalpena kṛto deho mithyājñānena sannasan /
asatyena kṛtaṃ yasmānna tatsatyaṃ kadācana

asadabhyutthito deho rajjvāmiva bhujaṃgadhīḥ /
asatyāmeva satyāṃ ca karotyapi jagatkriyām

jaḍena rāma kriyate yanna tatkṛtamucyate /
kurvannapi tadā deho na kartā kvacideva hi

nirīho hi jaḍo deho nātmano'syābhivāñchitam /
kartā na kaścidevāto draṣṭā kevalamasya saḥ

yathā dīpo nivātasthaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate /
sākṣivatsarvabhāveṣu tathā tiṣṭhejjagatsthitau

yathā divasakarmāṇi bhāskaraḥ svastha eva san /
karotyevamimāṃ rāma kuru pārthivasaṃsthitim

asminnasanmaye dehagṛhe śūnye samutthite /
sattāmupagate mithyābālakalpitayakṣavat

kuto'pyāgatya niḥsāraḥ sarvasajjanavarjitaḥ /
ahaṃkāraḥ kuvetālaḥ praviṣṭaścittanāmakaḥ

asya mā bhṛtyatāṃ gaccha tvamahaṃkāradurmateḥ /
asya bhṛtyatayā rāma nirayaḥ prāpyate phalam

svasaṃkalpavilāsena dehagehe durākṛtiḥ /
unmattacittavetālaḥ parivalgati līlayā

śūnyaṃ dehagṛhaṃ prāpya cittayakṣeṇa tatkṛtam /
bhītā yena mahānto'pi samādhiniyatāḥ sthitāḥ

cittavetālamudvāsya svaśarīrakamandirāt /
saṃsāraśūnyanagare na bibheti kadācana

cittabhūtābhibhūte'sminye śarīragṛhe ratāḥ /
citramadyāpi te kasmāddhaṭitā ātmavatsthitāḥ

graste cittapiśācena dehasadmani ye mṛtāḥ /
piśācasyeva yā buddhirnāpiśācasya rāghava

ahaṃkārabṛhadyakṣagṛhe dagdhaśarīrake /
viharannāsthayā sādho na tu vai tatkila sthiram

ahaṃkārānucaratāṃ tyaktvā vitatayā dhiyā /
ahaṃkārāsmṛtiṃ prāpya svātmaivāśvavalambyatām

ahaṃkārapiśācena grastā ye nirayaiṣiṇaḥ /
teṣāṃ mohamadāndhānāṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ

ahaṃkāropahatayā buddhyā yā kriyate kriyā /
viṣavallyā iva phalaṃ tasyāḥ syānmaraṇātmakam

vivekadhairyahīnena svāhaṃkāramahotsavaḥ /
mūrkheṇālambito yena naṣṭamevāśu viddhi tam

ahaṃkārapiśācena varākā ye vaśīkṛtāḥ /
ta ete narakāgnīnāṃ rāghavendhanatāṃ gatāḥ

ahaṃkārorago yasya parisphūrjati koṭare /
svadehapādapo'dhīrairacireṇa nipātyate

ahaṃkārapiśāco'smindehe tiṣṭhatu yātu vā /
tvamenamālokaya mā manasā mahatāṃ vara

avadhūto hyavajñātaścetasaiva tiraskṛtaḥ /
ahaṃkārapiśācaste neha kiṃcitkariṣyati

dehālaye sphuratyasmin rāma cittapiśācake /
asyānantavilāsasya kimivāgatamātmanaḥ

cittayakṣābhibhūtānāṃ yāḥ puṃsāṃ vitatāpadaḥ /
śakyante parisaṃkhyātuṃ na tā varṣaśatairapi

hā hā mṛto'smi dagdho'smītyetā vai duḥkhavṛttayaḥ /
ahaṃkārapiśācasya śaktayo'nyasya nānagha

sarvago'pi yathākāśaḥ saṃbandho neha kenacit /
sarvago'pi tathaivātmā nāhaṃkāreṇa saṃgataḥ

yatkaroti yadādatte dehayantramidaṃ calam /
vātarajjuyutaṃ rāma tadahaṃkāraceṣṭitam

vṛkṣotpattau yathā heturakartrapi kilāmbaram /
ātmasaṃsthastathehātmā cittaceṣṭāsu kāraṇam

ātmasaṃnidhimātreṇa sphuratyāttavapurmanaḥ /
dīpasaṃnidhimātreṇa kuḍyarūpamivāmalam

api viśliṣṭayo rāma nityamevātmacittayoḥ /
dyāvāpṛthivyoriva kaḥ saṃbandhaḥ prakaṭāndhayoḥ

capalaspandanerābhirātmaśaktibhirāvṛtam /
cittamātmeti maurkhyeṇa dṛśyate raghunandana

ātmā prakāśarūpo hi nityaḥ sarvagato vibhuḥ /
cittaṃ śaṭhamahaṃkāraṃ viddhi hārdaṃ bṛhattamaḥ

ātmāsi vastutastvaṃ hi sarvajño na mano bhṛśam /
dūre kuru manomohaṃ kimetenābhisaṃgataḥ

piśāco'pi mano rāma śūnyadehagṛhe sthitaḥ /
bhāvayatyeṣa duṣṭātmā maunamuttama saṃspṛśan

bhavapradamakalyāṇaṃ dhairyasarvasvahāriṇam /
manaḥpiśācamutsṛjya yo'si sa tvaṃ sthiro bhava

cittayakṣadṛḍhākrāntaṃ na śāstrāṇi na bāndhavāḥ /
śaknuvanti paritrātuṃ guravo na ca mānavam

saṃśāntacittavetālaṃ guruśāstrārthabāndhavāḥ /
śaknuvanti samuddhartuṃ svalpapaṅkānmṛgaṃ yathā

asmiñjagacchūnyapure sarvameva pradūṣitam /
dehagehaṃ pramattena cittayakṣeṇa valgatā

cittavetālavalitā samastā dehakhaṇḍajā /
iyaṃ jagadaraṇyānī śūnyā kasya na bhītaye

jagannagaryāmasyāṃ tu śāntacittapiśācakam /
dehagehaṃ katipayaiḥ sevyate sadbhireva yat

iha saṃśrūyate yā yā dik saiva raghunandana /
pramattamohavetālaiḥ pūrṇā dehaśmaśānakaiḥ

asyāṃ jagadaraṇyānyāṃ muhyantaṃ mugdhabālavat /
svayamārādhya dhairyāśamātmanātmānamuddharet

jagajjaradaraṇye'smiṃścaradbhūtamṛgavraje /
dhṛtiṃ tṛṇarasai rāma mā gaccha mṛgapotavat

asminmahītalāraṇye caranti mṛgapotakāḥ /
tvamajñānagajaṃ bhuktvā saiṃhīṃ vṛttimupāśraya

anye naramṛgā mugdhā jambūdvīpe svajaṅgale /
viharanti yathā rāma tathā mā viharānagha

atyalpakālaśiśire kardamālepadāyini /
na maṅktavyaṃ bandhurūpe mahiṣeṇeva palvale

bhogābhogā bahiṣkāryā āryasyānusaretpadam /
pravicārya mahārthaṃ svamekamātmānamāśrayet

apavitrasya tucchasya durbhagasya durākṛteḥ /
dehasyārthaṃ na maṅktavyaṃ cintācaṇḍī sudāruṇā

anyena racito deho yakṣeṇānyena saṃśritaḥ /
duḥkhamanyasya bhoktānyaścitreyaṃ maurkhyacakrikā

yathaikarūpā ghanatā dṛṣado'styātmanastathā /
sattāmātraikasāmānyāditarasyāpyasaṃbhavāt

yathopalasya ghanatā mānasādi tathātmanaḥ /
sattāmātrādabhinnatvādabhāvādasya saṃsthiteḥ

yathopalasyopalatā ghaṭasya ghaṭatā yathā /
sattāmātrādabhinnaiva mānasādi tathātmanaḥ

atremāmaparāṃ dṛṣṭiṃ mahāmohavināśinīm /
śṛṇu yā kathitā pūrvaṃ mama kailāsakandare

saṃsāraduḥkhaśāntyarthaṃ devenārdhendumaulinā /
astīndukarasaṃbhārabhāsuraḥ pārago divaḥ

kailāso nāma śailendro gaurīramaṇamandiram /
tatrāste bhagavāndevo haraścandrakalādharaḥ

taṃ pūjayanmahādevaṃ tasminneva girau purā /
kadācidavasaṃ gaṅgātaṭe viracitāśramaḥ

taporthaṃ tāpasācāre cirāya racitasthitiḥ /
siddhasaṃghātavalitaḥ kṛtaśāstrārthasaṃgrahaḥ

puṣpārthaṃ syūtapuṭikaḥ pustakavyūhasaṃgrahī /
evaṃguṇaviśiṣṭasya kailāsavanakuñjake

tapaḥ pracarato rāma mama kālo'tyavartata /
athaikadā kadācittu bahulasyāṣṭame dine

gate śrāvaṇapakṣasya rātryagre kṣayamāgate /
dikṣu saṃśāntarūpāsu kāṣṭhamaunasthitāsviva

khaḍgacchedyāndhakāreṣu kuñjeṣu gahaneṣu ca /
etasminnantare tatra yāmārdhe prathame gate

samādhiṃ tanutāṃ nītvā sthitohaṃ bāhyamagnadṛk /
apaśyaṃ kānane tejo jhaṭityeva samutthitam

śubhrābhraśatasaṃkāśaṃ candrabimbagaṇopamam /
prakaṭīkṛtadikkuñja tadālokya mayā smayāt

antaḥprakāśaśālinyā bahirdṛṣṭyāvalokitam /
yāvatpaśyāmi taṃ sānuṃ prāptaścandrakalādharaḥ

gaurīkarārpitakaro nandiprotsāritāgragaḥ /
śiṣyānsaṃbodhya tatrasthāngṛhītvārghyaṃ susaṃyataḥ

agamaṃ sumanāstasya dṛṣṭipūtamahaṃ puraḥ /
tatra puṣpāñjaliṃ dattvā dūrādeva trilocanaḥ

dattārghyeṇa mayā devaḥ saṃpraṇamyābhivanditaḥ /
tataścandraprabhāsakhyā ṛjvyā śītalayā tayā

dṛśā sarvārtihāriṇyā ciramasmyāspadīkṛtaḥ /
puṣpasānūpaviṣṭāya tasmai trailokyasākṣiṇe

arghyaṃ puṣpaṃ tathā pādyamabhyupetyārpitaṃ mayā /
mandārapuṣpāñjalayo vikīrṇā bahavaḥ puraḥ

nānāvidhernamaskāraiḥ stotraiścābhyarcitaḥ śivaḥ /
tato bhagavatī gaurī tādṛśyaiva saparyayā

saṃpūjitā sakhīyuktā gaṇamaṇḍalikā tathā /
pūjānte pūrṇaśītāṃśuraśmiśītalayā girā

tatropaviṣṭaṃ provāca māmardhendukalādharaḥ /
brahmanpraśamaśālinyaḥ prāptaviśrāntayaḥ pade

kaccitkalyāṇakāriṇyaḥ saṃvidaste sthitāḥ pare /
kaccittapaste nirvighnaṃ kalyāṇamanuvartate

kaccitprāpyamanuprāptaṃ kaccicchāmyanti bhītayaḥ /
evaṃvādini deveśe sarvalokaikakāriṇi

girānunayaśālinyā mayoktaṃ raghunandana /
tryakṣānusmṛtikalyāṇavatāmiha maheśvara

na kiṃcidapi duṣprāpaṃ na ca kāścana bhītayaḥ /
tvadanusmaraṇānandaparighūrṇitacetasām

na te santi jagatkośe praṇamanti na ye punaḥ /
te deśāste janapadāstā diśaste ca parvatāḥ

tvadanusmaraṇaikāntadhiyo yatra sthitā janāḥ /
phalaṃ bhūtasya puṇyasya vartamānasya secanam

tanoti caiṣyato bījaṃ tvadanusmaraṇaṃ prabho /
jñānāmṛtaikakalaśo dhṛtijyotsnāniśākaraḥ

apavargapuradvāraṃ tvadanusmaraṇaṃ prabho /
tvadanusmaraṇodāracintāmaṇimatā mayā

sarvāsāmāpadāṃ mūrdhni dattaṃ bhūtapate padam /
ityuktvā suprasannaṃ taṃ bhagavantaṃ maheśvaram

avocaṃ praṇato bhūtvā yadrāma tadidaṃ śṛṇu /
bhagavaṃstvatprasādena pūrṇā me sakalā diśaḥ

kiṃtu pṛcchāmi deveśa saṃdehe tatra nirṇayam /
brūhi prasannayā buddhyā tyaktodvegamanāmayam

sarvapāpakṣayakaraṃ sarvakalyāṇavardhanam /
devārcanavidhānaṃ tatkīdṛśaṃ bhavati prabho

īśvara uvāca /
śṛṇu brahmavidāṃ śreṣṭha devārcanamanuttamam /
vadāmi mucyate yena kṛtena sakṛdeva hi

kaccidvetsi mahābāho devaḥ kaḥ syāditi dvija /
na devaḥ puṇḍarīkākṣo na ca devastrilocanaḥ

na devaḥ kamalodbhūto na devastridaśeśvaraḥ /
na devaḥ pavano nārko nānalo na niśākaraḥ

na brāhmaṇo nā'vanipo nāhaṃ na tvaṃ dvijottama /
na devo deharūpo hi na devaścittarūpadhṛk

na devaḥ kamalārūpī nāpi devo bhavenmatiḥ /
akṛtrimamanādyantaṃ devanaṃ deva ucyate

ākārādiparicchinne mite vastuni tatkutaḥ /
akṛtrimamanādyantaṃ devanaṃ cicchivaṃ viduḥ

tadeva devaśabdena kathyate tatprapūjayet /
tadevāsti yataḥ sarvaṃ sattāsattātmarūpadhṛk

ajñātaśivatattvānāmākārādyarcanaṃ kṛtam /
yojanādhvanyaśaktasya krośādhvā parikalpyate

iyattādiparicchinnaṃ rudrādeḥ prāpyate phalam /
akṛtrimamanādyantaṃ phalamānanda ātmanaḥ

akṛtrimaphalaṃ tyaktvā yaḥ kṛtrimaphalaṃ vrajet /
tyaktvā sa mandāravanaṃ kārañjaṃ yāti kānanam

bodhaḥ sāmyaṃ śama iti puṣpāṇyagrāṇi tatra ca /
śivaṃ cinmātramamalaṃ pūjyaṃ pūjyavido viduḥ

śamabodhādibhiḥ puṣpairdeva ātmā yadarcyate /
tattu devārcanaṃ viddhi nākārārcanamarcanam

ātmasaṃvittirūpaṃ tu tyaktvā devārcanaṃ janāḥ /
kṛtrimārcāsu ye saktāściraṃ kleśaṃ bhajanti te

jñātajñeyā hi ye santo bālakrīḍopamaṃ ca te /
ātmadhyānādṛte brahmankurvanto devapūjanam

ātmaiva devo bhagavāñchivaḥ paramakāraṇam /
jñānārcanenāvirataṃ pūjanīyaḥ sa sarvadā

tvametaccetanākāśamātmānaṃ jīvamavyayam /
svabhāvaṃ viddhi na tvanyaḥ pūjyaḥ pūjātmapūjanam

śrīvasiṣṭha uvāca /
cetanākāśamātrātma yathā jagadidaṃ prabho /
yathā taccetanasyaiva jīvāditvaṃ taducyatām

īśvara uvāca /
cidvyomaiva kilāstīha pārāvāravivarjitam /
sarvatrāsaṃbhavaccetyaṃ yatkalpānte'vaśiṣyate

yadyatsvayaṃ prakacati tasya svakacanasya tu /
svayaṃ yatspanditaṃ nāma tenedaṃ jagadityalam

ityevaṃ svapnapuravajjagadbhāti cidātmakam /
evaṃ cidvyomamātrātma jagadacchaṃ na bhittimat

atyantāsaṃbhavāccetyaṃ dṛśyaṃ cidvyomamātrakam /
cittvātkacati sargādau yattajjagaditi smṛtam

tasmātsvapnapurākāraṃ yadidaṃ bhāsate jagat /
tatra cidvyomamātrātmanyanyatā nāma kā kutaḥ

cinmātrameva girayaścinmātraṃ jagadambaram /
cinmātramātmā jīvaśca cinmātraṃ bhūtasaṃtatiḥ

cidvyomamātrāditaratsargādau sarvavedane /
bhinnasvarge pure vāpi kiṃ saṃbhavati kathyatām

ākāśaṃ paramākāśaṃ brahmākāśaṃ jagaccitiḥ /
iti paryāyanāmāni tatra pādapavṛkṣavat

evaṃ dvau svapnasaṃkalpamāyābhiḥ svanubhūyate /
tadā kila cidākāśameva bhāti jagattayā

yathaitatsaṃvidākāśaṃ svapne bhāti jagadvapuḥ /
tathedaṃ jāgradākhye'pi svapne bhāti tadeva naḥ

yathā svapnapure citkhaṃ varjayitvetaratkvacit /
na kiṃcitsaṃbhavatyevaṃ jāgratyevaṃ mahācitaḥ

yato na saṃbhavatyanyaccetyaṃ kiṃcittato'khilam /
cittaṃ saṃcetyamapyetadacetyaṃ sajjagatsthitam

paramākāśakalanaṃ trijagatsvayamutthitam /
svapnavadviddhi cidvyomni na tvetaddvaitavatsthitam

yathā cidvyomamātrātma svapne ghaṭapaṭādikam /
sargādāveva sargo'yaṃ tathā cidvyomamātrakam

śuddhasaṃvittimātratvādṛte'nyatsvapnapattane /
yathā na vidyate kiṃcittathāsminbhuvanatraye

yāḥ kāścana dṛśo ye ye bhāvābhāvāstrikālagāḥ /
sadeśakālacittāstatsarvaṃ cidvyomamātrakam

sa eṣa devaḥ kathito yaḥ paraḥ paramārthataḥ /
yastvaṃ so'hamaśeṣaṃ vā jagadeva ca yo'khilaḥ

sarvasya vastujātasya jagato'nyasya te mama /
deho hi cetanākāśe paramātmaiva netarat

saṃkalpane svapnapure śarīraṃ cidvyomato'nyanna yathāsti kiṃcit /
tatheha sarge prathamaikarsagānmune prabhṛtyasti na rūpamanyat

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo. nirvāṇaprakaraṇe pū० jagataḥ paramātmamayatvavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśaḥ sargaḥ