Yoga Vasistha · Chapter 6.29

ekonatriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
nityamantarmukhastiṣṭha vītarāgo vivāsanaḥ /
cinmātramamalaṃ śāntaṃ karma sarvatra bhāvayan

ākāśaviśadaḥ prājñaścinmātraikaghanasthitiḥ /
samaḥ saumyaḥ samānandaḥ sa brahmā''bṛṃhitāśayaḥ

śokeṣvāpatsu ghoreṣu saṃkaṭeṣvavaṭeṣu ca /
yathāprāpteṣu sarveṣu kharveṣūnnatimatsu ca

yathākramaṃ yathādeśaṃ kuru duḥkhamaduḥkhitaḥ /
vāṣpakrandādiparyantaṃ dvandvayuktasukhāni ca

samāgameṣu kāntānāmutsaveṣūdayeṣu ca /
ānandaṃ bhaja saumyātmā vāsanākrāntamūḍhavat

bhūtāni mṛtyukāryeṣu saṃgrāmādiṣu nirdaha /
dāvānalastṛṇānīva vāsanākrāntamūḍhavat

kramāgateṣvakhinno'rthaṃ bakavaccintayārjaya /
arthopārjanakāryeṣu vāsanākrāntamūḍhavat

balādvidalayāśeṣānarīnariniṣūdana /
vāto riktānivāmbhodān vāsanākrāntamūḍhavat

janeṣu karuṇārheṣu dhairyaṃ kuru mahātmasu /
ātmārāmamanā maunī vāsanākrāntamūḍhavat

mudito bhava harṣeṣu duḥkheṣu bhava duḥkhitaḥ /
karuṇāṃ kuru dīneṣu bhava vīreṣu vīryavān

antarmukhaḥ sadānandaḥ svātmārāmatayānvitaḥ /
yaḥ karoti śamodārastatra kartāsi nānagha

ātmabhāvanayā sādho nityamantarmukhasthiteḥ /
vajradhārāpi te rāma patitā yāti kuṇṭhatām

saṃkalpakalanonmukte svasaṃvinmātrakoṭare /
yastiṣṭhatyātmani svairamātmārāmo maheśvaraḥ

na taṃ bhindanti śastrāṇi na dahanti hutāśanāḥ /
na kledayanti vārīṇi śoṣayanti na mārutāḥ

sustambhamajamāliṅgya svātmānamajarāmaram /
tiṣṭhāvaṣṭabhya dhīrātmā sustambhamiva mandiram

jagadvṛkṣapadārthaughapuṣpāmodaśriyaṃ pūrām /
saṃvidaṃ saṃvidaḥ svasthāmāsvāntarmukhamacyutam

antarmukhatayā nityaṃ kāryamāharatāṃ bahiḥ /
jīvatāmapi nodeti vāsanā dṛṣadāmiva

punaḥ prasaraṇonmuktamantaḥsuptaṃ manaḥ kuru /
kurvansarvāṇi karmāṇi kūrmāṅgavadavṛttimān

antarvṛttivihīnena bahirvṛttimateva ca /
suptaprabuddhaprāyeṇa kāryamācara cetasā

bālamūkādivijñānavadantastyaktavāsanam /
bhavataḥ kurvataḥ kāryaṃ khavaccittaṃ na lipyate

vṛttityāgavilīnena kiṃcitprasaratā bahiḥ /
antaratyantasuptena cetasā tiṣṭha vijvaraḥ

asaṃkalpakalaṅkāyāṃ jñānāccittakṣayodaye /
śuddhāyāṃ saṃvidi sthitvā kuru mā kuru vānagha

suṣuptasamayā vṛttyā jāgradvyavaharanvrajan /
gṛhāṇa mā kiṃcidapi mā vā kiṃcitparityaja

jāgratyapi suṣuptaścejjāgarṣi ca suṣuptake /
jāgratsaṣuptayoraikyāttadastyasi nirāmayaḥ

evamādyantarahitamabhyāsena śanaiḥśanaiḥ /
padamāsādayādvandvamatītaṃ sarvavastutaḥ

na ca dvaitaṃ na caivaikyaṃ jagadityeva niścayī /
paramāmehi viśrāntimākāśaviśadāśayaḥ

śrīrāma uvāca /
yadyevaṃ muniśārdūla tadahaṃpratyayātmakaḥ /
bhavāneveha kiṃ tāvadvasiṣṭhākhyaḥ sthito vada

śrīvālmīkiruvāca /
rāghave gadati tvevaṃ vasiṣṭho vadatāṃ varaḥ /
tūṣṇīmeva muhūrtārdhamatiṣṭhatspaṣṭaceṣṭitaḥ

tasmiṃstūṣṇīṃ sthite kiṃ syāditi sabhye mahājane /
patite saṃśayāmbhodhau rāmaḥ punaruvāca ha

kimarthaṃ bhagavaṃstūṣṇīṃ bhavānahamiva sthitaḥ /
na so'sti jagatāṃ nyāyaḥ satāṃ yo nottarakṣamaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
na me vaktumaśaktatvādyuktikṣaya upasthitaḥ /
kiṃtu praśnasya koṭyāsya tūṣṇīmevānaghottaram

dvividho bhavati praṣṭā tattvajño'jño'thavāpi ca /
ajñasyājñatayā deyo jñasya tu jñatayottaraḥ

etāvantamabhūtkālaṃ bhavānajñātatatpadaḥ /
bhājanaṃ savikalpānāmuttarāṇāṃ mahāmate

tattvajñastvadhunā jāto viśrāntaḥ parame pade /
yogyo na savikalpānāmuttarāṇāmasi sphuṭam

yāvānkaścitkilollekho vāṅmayo vadatāṃ vara /
sūkṣmārthaḥ paramārtho vā bahuralpataro'pi vā

pratiyogivyavacchedasaṃkhyātītādivibhramaiḥ /
sa ca sarvo'nvitaḥ sādho bhā iva trasareṇubhiḥ

uttaraṃ sakalaṅkaṃ ca tajjño nārhati sundara /
nākalaṅkā ca vāgasti tvaṃ ca tajjñataraḥ sthitaḥ

yathābhūtaṃ ca vaktavyaṃ jñasyāntevāsino mayā /
yathābhūtaṃ viduḥ kāṣṭhamaunamantavivarjitam

avicārātsasaṃkalpaṃ maunamāhuḥ paraṃ padam /
tadeva tava tajjñasya dattaḥ sundara uttaraḥ

yanmayo hi bhavatyaṅga puruṣo vakti tādṛśam /
jñeyamātramayaścāhaṃ vāgatīte pade sthitaḥ

vāgatītapadastho hi kathaṃ gṛhṇāti vāṅmalam /
avācyaṃ vacmi no tena vāgdhi saṃkalpanāṅkitā

śrīrāma uvāca /
vāci ye ye pravartante tānanādṛtya doṣakān /
pratiyogivyavacchedipūrvakānvada ko bhavān

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ sthite rāghava he yathābhūtamidaṃ śrṛṇu /
kastvaṃ ko'haṃ jagadvā kimiti tattvavidāṃ vara

ahaṃ tāvadayaṃ tāta cidākāśo nirāmayaḥ /
cetyasaṃvedyarahitaḥ sarvasaṃkalpanātigaḥ

svacchaṃ cidākāśamahaṃ bhavānākāśameva ca /
jagaccākāśamakhilaṃ sarvamākāśamātrakam

śuddhajñānaikarūpātmā śuddhajñānamayātmani /
anyasaṃviddṛśonmuktaḥ svānyadvaktuṃ na vedmyaham

svapakṣodbhāvanaparā ahaṃtātmaikavardhanam /
mokṣārthamapyudyamino nayanti śataśākhatām

jīvato'pyupaśāntasya vyavahāravato'pi ca /
śavavadyadavasthānaṃ tadāhuḥ paramaṃ padam

abahiḥsādhanaṃ śāntamanantaḥsādhanaṃ samam /
na sukhaṃ nāsukhaṃ nāhaṃ nānyadityādi taṃ śivam

muktatāyā ahaṃteyamabhāvo bhāvanaṃ kva ca /
tayaivānviṣyate seti jātyandhaścitramīkṣate

spandane'spandane caiva yatpāṣāṇavadāsitam /
ajaḍasyaiva tadviddhi nirvāṇamajaraṃ padam

tacca nānyo vijānāti svayamevānubhūyate /
lokaiṣaṇāviraktena jñena jñatvamivātmani

tatrāhaṃtā na ca tvattā nānahaṃtā na cānyatā /
kevalaṃ kevalībhāvo nirvāṇamamalaṃ śivam

cetyonmukhatvamevāhuścetanasyāsya cetanam /
eṣa eva ca saṃsāro bandhaḥ kleśāya bhūyase

cetanasyācetanatvamacetyonmukhatātmakam /
mokṣaṃ viddhi paraṃ śāntaṃ padamavyayameva ca

dikkālādyanavacchinne śānte śāntātmani sthite /
cetyaṃ na saṃbhavatyeva kaḥ kiṃ cetayate katham

saṃkalpaḥ svapnadṛśye'ntaḥ saṃvinmātrātmatāṃ vinā /
yathānyavadbhavedbhūpāstathaivāsminbahirgate

manobuddhyādayaścaite saṃvinmātrānurūpiṇaḥ /
manobuddhyādiśabdārthabhāvitāstu jaḍātmakāḥ

saṃvinmātre same svacche sabāhyābhyantare tate /
abhinne bhedabuddhirvā kimanarthāya jṛmbhate

saṃvinmātrasya śuddhasya śūnyasya ca kimantaram /
yaccāntaraṃ tadvibudhā vidantyeti na vāggatim

sadasadrūpa ābhāso yathā kimapi lakṣyate /
tamasīkṣitayatnena brahmaṇīdaṃ tathā jagat

ayamākāśamevāhaṃ yadi śāmyāmyavāsanam /
vāsanāṃ tu na badhnāsi sthita evāsi cinnabhaḥ

iti niścayavānantastajjño'jña iva saṃjñayā /
cidvapurvidyamāno'pi śāmyatyasadiva svayam

jīvānāṃ jñaptiguptena jvalannajñānavāyunā /
avidyāgniḥ prabuddhānāṃ punastenaiva śāmyati

ajaḍānāṃ yadajñānaṃ sthāṇūnāmiva śāmyatām /
tamāhurmokṣamakṣubdhamāsitaṃ padamakṣayam

jñatvena jñatvamāsādya munirbhavati mānavaḥ /
ajñatvādajñatāmetya prayāti paśuvṛkṣatām

ahaṃ brahma jagaccedamityavidyāmayo bhramaḥ /
asatyaḥ prekṣayā dhvāntaṃ dīpeneva na labhyate

samagrakaraṇagrāmo'pyasaṃkalpo vivedanaḥ /
na kiṃcidapyanubhavatyantarbāhye ca śāntadhīḥ

suṣuptatva iva svapnaḥ samādhau pravilīyate/ /
dṛśyaṃ sarvaṃ jñabodhe'ntaḥ punaḥ svātmaiva lakṣyate

nīlatvaṃ ca yathā vyomni tathā pṛthvyāditā śive /
bhrāntimātrādṛte nānyadyathā vyoma tathā śivaḥ

vāsanābhirupeto'pi samastābhiravāsanaḥ /
bhavatyasāvasatsarvamidamityeva yasya dhīḥ

saṃkalpeṣvadbhutaṃ bhavya svapnamāyendrajālakam /
yadvatsaṃsṛtayastadbadṛṣṭe'pyāsthā kimatra vai

na duḥkhamasti na sukhaṃ na puṇyaṃ na ca pātakam / /
na kiṃcitkasyacinnaṣṭaṃ karturbhokturasaṃbhavāt

sarvaṃ śūnyaṃ nirālambaṃ mamatāpratyayo'pyayam /
dvicandrasvapnapuravadyasyāsau so'pi nāsti naḥ

kevalo vyavahārasthaḥ kāṣṭhamaunagato'tha vā /
kāṣṭhapāṣāṇavattiṣṭhanbrahmatāmadhigacchati

śāntatve cittatve nānānānātmanīha śive /
avayavino'vayavitve tviha yuktirvidyate nānyā

arthāgatasvabhāvasya ca naiva ca saṃbhavādamale /
etasminsarvagate brahmaṇi nāsti svabhāvoktiḥ

na ca nāstikopalambhātsaṃvitterastitā ca naivāje /
grāhyagrāhakadṛṣṭerasaṃbhavādasti kiṃcidapi

śamamamalamahāryamāryajuṣṭaṃ
śivamajamakṣayamāsitaṃ samaṃ yat /
tadavitathapadaṃ tadāsva śāntaṃ
piba lala bhuṅkṣva bhavānayaṃ hi nāsti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe bhāvanāpratipādanaṃ nāmaikonatriṃśaḥ sargaḥ