યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.29-2

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યાકર્ણયતિ સ્વસ્થસમચેતસિ રાઘવે ।
વિશ્રાન્તે સ્વાત્મનિ સ્વૈરં પરમાનન્દમાગતે

તત્રસ્થેષુ ચ સર્વેષુ તેષૂપશમશાલિષુ ।
રાઘવસ્યાત્મવિશ્રાન્તેઃ સ્થિત્યર્થં વચનામૃતમ્

વિરરામ મુનેર્વારિ સસ્યેષ્વમ્બુધરાદિવ ।
અથ યાતે મુહૂર્તાર્ધે રાઘવે પ્રતિબોધિતે

પુનરાહ તમેવાર્થં વસિષ્ઠો વદતાં વરઃ ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રામ સમ્યક્પ્રબુદ્ધોઽસિ સ્વાત્માનમસિ લબ્ધવાન્

એવમેવાવલમ્બ્યાર્થં તિષ્ઠ નેહ પદં કૃથાઃ ।
ઇદં સંસારચક્રં હિ નાભૌ સંકલ્પમાત્રકે

સંરોધિતાયાં વહનાદ્રઘુનન્દન રુદ્ધ્યતે ।
ક્ષોભિતાયાં મનોનાભ્યામિદં સંસારચક્રકમ્

પ્રયત્નાદ્રોધિતમપિ પ્રવહત્યેવ વેગતઃ ।
પરં પૌરુષમાસ્થાય બલં પ્રજ્ઞાં ચ યુક્તિતઃ

નાભિં સંસારચક્રસ્ય ચિત્તમેવ નિરોધયેત્ ।
પ્રજ્ઞાસૌજન્યયુક્તેન શાસ્ત્રસંવલિતેન ચ

પૌરુષેણ ન યત્પ્રાપ્તં ન તત્ક્વચન લભ્યતે ।
દૈવૈકપરતાં ત્યક્ત્વા બાલબોધોપકલ્પિતામ્

નિજં પ્રયત્નમાશ્રિત્ય ચિત્તમાદૌ નિરોધયેત્ ।
આવિરિઞ્ચાત્પ્રવૃત્તેન ભ્રમેણાજ્ઞાનરૂપિણા

અસદેવ સદાભાસમિદમાલક્ષ્યતેઽનઘ ।
અજ્ઞાનભ્રમવિસ્તારમાત્રકાકૃતયોઽનઘ

ઇમે દેહા ભ્રમન્તીહ સર્વધર્માત્સમુત્થિતાઃ ।
સંકલ્પઃ પુનરસ્ત્વેવ દેહસ્યાર્થે કદાચન

સુખદુઃખવિચારિત્વં ન કાર્યં રામ ધીમતા ।
દુઃખમ્લાનમુખઃ ક્લેદી પ્રસન્નાત્ક્લેદવર્જિતાત્

અપિ ચિત્રનરાદ્દેહનરસ્તુચ્છતરઃ સ્મૃતઃ ।
આધિવ્યાધિપરિમ્લાને સ્વયં ક્લેદિનિ નાશિનિ

ન તથા સ્થિરતા દેહે ચિત્રપુંસો યથા કિલ ।
વિનાશિતો હિ ચિત્રસ્થો દેહો નશ્યતિ નાન્યથા

અવશ્યનાશો માંસાત્મા સ્વયં દેહો વિનશ્યતિ ।
પાલિતઃ સુસ્થિરાં શોભામાદત્તે ચિત્રમાનવઃ

દેહસ્તુ પાલિતોઽપ્યુચ્ચૈર્નશ્યત્યેવ ન વર્ધતે ।
તેન શ્રેષ્ઠશ્ચિત્રદેહો નાયં સંકલ્પદેહકઃ

યે ગુણાશ્ચિત્રદેહે હિ ન તે સંકલ્પદેહકે ।
ચિત્રદેહાદપિ જડાદ્યોઽયં તુચ્છતરઃ કિલ

તસ્મિન્માંસમયે દેહે કૈવાસ્થા ભવતોઽનઘ ।
દીર્ઘસંકલ્પદેહોઽયં તસ્મિન્નાસ્થા મહામતે

સ્વપ્નસંકલ્પજાદ્દેહાદપિ તુચ્છતરો હ્યયમ્ ।
અલ્પસંકલ્પજો દીર્ઘૈઃ સુખદુઃખૈર્ન ગૃહ્યતે

દીર્ઘસંકલ્પજશ્ચાયં દીર્ઘદુઃખેન દુઃખિતઃ ।
દેહો હિ સંકલ્પમયો નાયમસ્તિ ન વાસ્તિ નઃ

કિં વ્યર્થમેતદર્થં હિ મૂઢોઽયં ક્લેશભાજનમ્ ।
યથા ચિત્રમયે પુંસિ ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ

તથા સંકલ્પપુરુષે ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ ।
યથા મનોરાજ્યમયે ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ

યથા દ્વિતીયે શશિનિ ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ ।
યથા સ્વપ્નસમારમ્ભે ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ

યથા નદ્યાતપજલે ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ ।
સંકલ્પમાત્રરચિતે પ્રકૃત્યૈવ ચ નાશિનિ

તથા શરીરયન્ત્રેઽસ્મિન્ક્ષતે ક્ષીણે ન તત્ક્ષતિઃ ।
દીર્ઘસ્વપ્નમયે હ્યસ્મિંશ્ચિત્તસંકલ્પકલ્પિતે

ભૂષિતે દૂષિતે દેહે ન હિ કિંચિચ્ચિતઃ ક્ષતમ્ ।
ન ચિદન્તમુપાયાતિ નાત્મા ચલતિ રાઘવ

ન બ્રહ્મ વિકૃતિં યાતિ કિંવા દેહક્ષયે ક્ષતમ્ ।
ભ્રમચ્ચક્રોપરિષ્ઠો હિ પૂર્વચક્રોપચક્રવત્

યથા પશ્યતિ દિક્ચક્રં ભ્રમદત્યન્તમોહિતઃ ।
અકસ્માદેવ રુઢેન મિથ્યાજ્ઞાનેન વલ્ગતા

તત્રસ્થેન તથૈવેદં દૃશ્યતે દેહચક્રકમ્ ।
ભ્રમિતં ચ ભ્રમદૂપં પતદ્રૂપં પ્રપાતિતમ્

હતં ચ હન્યમાનં ચ દૃશ્યતે દેહચક્રકમ્ ।
ધીરતામલમાલમ્બ્ય ઘનભ્રમમિમં ત્યજેત્

સંકલ્પેન કૃતો દેહો મિથ્યાજ્ઞાનેન સન્નસન્ ।
અસત્યેન કૃતં યસ્માન્ન તત્સત્યં કદાચન

અસદભ્યુત્થિતો દેહો રજ્જ્વામિવ ભુજંગધીઃ ।
અસત્યામેવ સત્યાં ચ કરોત્યપિ જગત્ક્રિયામ્

જડેન રામ ક્રિયતે યન્ન તત્કૃતમુચ્યતે ।
કુર્વન્નપિ તદા દેહો ન કર્તા ક્વચિદેવ હિ

નિરીહો હિ જડો દેહો નાત્મનોઽસ્યાભિવાઞ્છિતમ્ ।
કર્તા ન કશ્ચિદેવાતો દ્રષ્ટા કેવલમસ્ય સઃ

યથા દીપો નિવાતસ્થઃ સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે ।
સાક્ષિવત્સર્વભાવેષુ તથા તિષ્ઠેજ્જગત્સ્થિતૌ

યથા દિવસકર્માણિ ભાસ્કરઃ સ્વસ્થ એવ સન્ ।
કરોત્યેવમિમાં રામ કુરુ પાર્થિવસંસ્થિતિમ્

અસ્મિન્નસન્મયે દેહગૃહે શૂન્યે સમુત્થિતે ।
સત્તામુપગતે મિથ્યાબાલકલ્પિતયક્ષવત્

કુતોઽપ્યાગત્ય નિઃસારઃ સર્વસજ્જનવર્જિતઃ ।
અહંકારઃ કુવેતાલઃ પ્રવિષ્ટશ્ચિત્તનામકઃ

અસ્ય મા ભૃત્યતાં ગચ્છ ત્વમહંકારદુર્મતેઃ ।
અસ્ય ભૃત્યતયા રામ નિરયઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્

સ્વસંકલ્પવિલાસેન દેહગેહે દુરાકૃતિઃ ।
ઉન્મત્તચિત્તવેતાલઃ પરિવલ્ગતિ લીલયા

શૂન્યં દેહગૃહં પ્રાપ્ય ચિત્તયક્ષેણ તત્કૃતમ્ ।
ભીતા યેન મહાન્તોઽપિ સમાધિનિયતાઃ સ્થિતાઃ

ચિત્તવેતાલમુદ્વાસ્ય સ્વશરીરકમન્દિરાત્ ।
સંસારશૂન્યનગરે ન બિભેતિ કદાચન

ચિત્તભૂતાભિભૂતેઽસ્મિન્યે શરીરગૃહે રતાઃ ।
ચિત્રમદ્યાપિ તે કસ્માદ્ધટિતા આત્મવત્સ્થિતાઃ

ગ્રસ્તે ચિત્તપિશાચેન દેહસદ્મનિ યે મૃતાઃ ।
પિશાચસ્યેવ યા બુદ્ધિર્નાપિશાચસ્ય રાઘવ

અહંકારબૃહદ્યક્ષગૃહે દગ્ધશરીરકે ।
વિહરન્નાસ્થયા સાધો ન તુ વૈ તત્કિલ સ્થિરમ્

અહંકારાનુચરતાં ત્યક્ત્વા વિતતયા ધિયા ।
અહંકારાસ્મૃતિં પ્રાપ્ય સ્વાત્મૈવાશ્વવલમ્બ્યતામ્

અહંકારપિશાચેન ગ્રસ્તા યે નિરયૈષિણઃ ।
તેષાં મોહમદાન્ધાનાં ન મિત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ

અહંકારોપહતયા બુદ્ધ્યા યા ક્રિયતે ક્રિયા ।
વિષવલ્લ્યા ઇવ ફલં તસ્યાઃ સ્યાન્મરણાત્મકમ્

વિવેકધૈર્યહીનેન સ્વાહંકારમહોત્સવઃ ।
મૂર્ખેણાલમ્બિતો યેન નષ્ટમેવાશુ વિદ્ધિ તમ્

અહંકારપિશાચેન વરાકા યે વશીકૃતાઃ ।
ત એતે નરકાગ્નીનાં રાઘવેન્ધનતાં ગતાઃ

અહંકારોરગો યસ્ય પરિસ્ફૂર્જતિ કોટરે ।
સ્વદેહપાદપોઽધીરૈરચિરેણ નિપાત્યતે

અહંકારપિશાચોઽસ્મિન્દેહે તિષ્ઠતુ યાતુ વા ।
ત્વમેનમાલોકય મા મનસા મહતાં વર

અવધૂતો હ્યવજ્ઞાતશ્ચેતસૈવ તિરસ્કૃતઃ ।
અહંકારપિશાચસ્તે નેહ કિંચિત્કરિષ્યતિ

દેહાલયે સ્ફુરત્યસ્મિન્ રામ ચિત્તપિશાચકે ।
અસ્યાનન્તવિલાસસ્ય કિમિવાગતમાત્મનઃ

ચિત્તયક્ષાભિભૂતાનાં યાઃ પુંસાં વિતતાપદઃ ।
શક્યન્તે પરિસંખ્યાતું ન તા વર્ષશતૈરપિ

હા હા મૃતોઽસ્મિ દગ્ધોઽસ્મીત્યેતા વૈ દુઃખવૃત્તયઃ ।
અહંકારપિશાચસ્ય શક્તયોઽન્યસ્ય નાનઘ

સર્વગોઽપિ યથાકાશઃ સંબન્ધો નેહ કેનચિત્ ।
સર્વગોઽપિ તથૈવાત્મા નાહંકારેણ સંગતઃ

યત્કરોતિ યદાદત્તે દેહયન્ત્રમિદં ચલમ્ ।
વાતરજ્જુયુતં રામ તદહંકારચેષ્ટિતમ્

વૃક્ષોત્પત્તૌ યથા હેતુરકર્ત્રપિ કિલામ્બરમ્ ।
આત્મસંસ્થસ્તથેહાત્મા ચિત્તચેષ્ટાસુ કારણમ્

આત્મસંનિધિમાત્રેણ સ્ફુરત્યાત્તવપુર્મનઃ ।
દીપસંનિધિમાત્રેણ કુડ્યરૂપમિવામલમ્

અપિ વિશ્લિષ્ટયો રામ નિત્યમેવાત્મચિત્તયોઃ ।
દ્યાવાપૃથિવ્યોરિવ કઃ સંબન્ધઃ પ્રકટાન્ધયોઃ

ચપલસ્પન્દનેરાભિરાત્મશક્તિભિરાવૃતમ્ ।
ચિત્તમાત્મેતિ મૌર્ખ્યેણ દૃશ્યતે રઘુનન્દન

આત્મા પ્રકાશરૂપો હિ નિત્યઃ સર્વગતો વિભુઃ ।
ચિત્તં શઠમહંકારં વિદ્ધિ હાર્દં બૃહત્તમઃ

આત્માસિ વસ્તુતસ્ત્વં હિ સર્વજ્ઞો ન મનો ભૃશમ્ ।
દૂરે કુરુ મનોમોહં કિમેતેનાભિસંગતઃ

પિશાચોઽપિ મનો રામ શૂન્યદેહગૃહે સ્થિતઃ ।
ભાવયત્યેષ દુષ્ટાત્મા મૌનમુત્તમ સંસ્પૃશન્

ભવપ્રદમકલ્યાણં ધૈર્યસર્વસ્વહારિણમ્ ।
મનઃપિશાચમુત્સૃજ્ય યોઽસિ સ ત્વં સ્થિરો ભવ

ચિત્તયક્ષદૃઢાક્રાન્તં ન શાસ્ત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ ।
શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું ગુરવો ન ચ માનવમ્

સંશાન્તચિત્તવેતાલં ગુરુશાસ્ત્રાર્થબાન્ધવાઃ ।
શક્નુવન્તિ સમુદ્ધર્તું સ્વલ્પપઙ્કાન્મૃગં યથા

અસ્મિઞ્જગચ્છૂન્યપુરે સર્વમેવ પ્રદૂષિતમ્ ।
દેહગેહં પ્રમત્તેન ચિત્તયક્ષેણ વલ્ગતા

ચિત્તવેતાલવલિતા સમસ્તા દેહખણ્ડજા ।
ઇયં જગદરણ્યાની શૂન્યા કસ્ય ન ભીતયે

જગન્નગર્યામસ્યાં તુ શાન્તચિત્તપિશાચકમ્ ।
દેહગેહં કતિપયૈઃ સેવ્યતે સદ્ભિરેવ યત્

ઇહ સંશ્રૂયતે યા યા દિક્ સૈવ રઘુનન્દન ।
પ્રમત્તમોહવેતાલૈઃ પૂર્ણા દેહશ્મશાનકૈઃ

અસ્યાં જગદરણ્યાન્યાં મુહ્યન્તં મુગ્ધબાલવત્ ।
સ્વયમારાધ્ય ધૈર્યાશમાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

જગજ્જરદરણ્યેઽસ્મિંશ્ચરદ્ભૂતમૃગવ્રજે ।
ધૃતિં તૃણરસૈ રામ મા ગચ્છ મૃગપોતવત્

અસ્મિન્મહીતલારણ્યે ચરન્તિ મૃગપોતકાઃ ।
ત્વમજ્ઞાનગજં ભુક્ત્વા સૈંહીં વૃત્તિમુપાશ્રય

અન્યે નરમૃગા મુગ્ધા જમ્બૂદ્વીપે સ્વજઙ્ગલે ।
વિહરન્તિ યથા રામ તથા મા વિહરાનઘ

અત્યલ્પકાલશિશિરે કર્દમાલેપદાયિનિ ।
ન મઙ્ક્તવ્યં બન્ધુરૂપે મહિષેણેવ પલ્વલે

ભોગાભોગા બહિષ્કાર્યા આર્યસ્યાનુસરેત્પદમ્ ।
પ્રવિચાર્ય મહાર્થં સ્વમેકમાત્માનમાશ્રયેત્

અપવિત્રસ્ય તુચ્છસ્ય દુર્ભગસ્ય દુરાકૃતેઃ ।
દેહસ્યાર્થં ન મઙ્ક્તવ્યં ચિન્તાચણ્ડી સુદારુણા

અન્યેન રચિતો દેહો યક્ષેણાન્યેન સંશ્રિતઃ ।
દુઃખમન્યસ્ય ભોક્તાન્યશ્ચિત્રેયં મૌર્ખ્યચક્રિકા

યથૈકરૂપા ઘનતા દૃષદોઽસ્ત્યાત્મનસ્તથા ।
સત્તામાત્રૈકસામાન્યાદિતરસ્યાપ્યસંભવાત્

યથોપલસ્ય ઘનતા માનસાદિ તથાત્મનઃ ।
સત્તામાત્રાદભિન્નત્વાદભાવાદસ્ય સંસ્થિતેઃ

યથોપલસ્યોપલતા ઘટસ્ય ઘટતા યથા ।
સત્તામાત્રાદભિન્નૈવ માનસાદિ તથાત્મનઃ

અત્રેમામપરાં દૃષ્ટિં મહામોહવિનાશિનીમ્ ।
શૃણુ યા કથિતા પૂર્વં મમ કૈલાસકન્દરે

સંસારદુઃખશાન્ત્યર્થં દેવેનાર્ધેન્દુમૌલિના ।
અસ્તીન્દુકરસંભારભાસુરઃ પારગો દિવઃ

કૈલાસો નામ શૈલેન્દ્રો ગૌરીરમણમન્દિરમ્ ।
તત્રાસ્તે ભગવાન્દેવો હરશ્ચન્દ્રકલાધરઃ

તં પૂજયન્મહાદેવં તસ્મિન્નેવ ગિરૌ પુરા ।
કદાચિદવસં ગઙ્ગાતટે વિરચિતાશ્રમઃ

તપોર્થં તાપસાચારે ચિરાય રચિતસ્થિતિઃ ।
સિદ્ધસંઘાતવલિતઃ કૃતશાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ

પુષ્પાર્થં સ્યૂતપુટિકઃ પુસ્તકવ્યૂહસંગ્રહી ।
એવંગુણવિશિષ્ટસ્ય કૈલાસવનકુઞ્જકે

તપઃ પ્રચરતો રામ મમ કાલોઽત્યવર્તત ।
અથૈકદા કદાચિત્તુ બહુલસ્યાષ્ટમે દિને

ગતે શ્રાવણપક્ષસ્ય રાત્ર્યગ્રે ક્ષયમાગતે ।
દિક્ષુ સંશાન્તરૂપાસુ કાષ્ઠમૌનસ્થિતાસ્વિવ

ખડ્ગચ્છેદ્યાન્ધકારેષુ કુઞ્જેષુ ગહનેષુ ચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર યામાર્ધે પ્રથમે ગતે

સમાધિં તનુતાં નીત્વા સ્થિતોહં બાહ્યમગ્નદૃક્ ।
અપશ્યં કાનને તેજો ઝટિત્યેવ સમુત્થિતમ્

શુભ્રાભ્રશતસંકાશં ચન્દ્રબિમ્બગણોપમમ્ ।
પ્રકટીકૃતદિક્કુઞ્જ તદાલોક્ય મયા સ્મયાત્

અન્તઃપ્રકાશશાલિન્યા બહિર્દૃષ્ટ્યાવલોકિતમ્ ।
યાવત્પશ્યામિ તં સાનું પ્રાપ્તશ્ચન્દ્રકલાધરઃ

ગૌરીકરાર્પિતકરો નન્દિપ્રોત્સારિતાગ્રગઃ ।
શિષ્યાન્સંબોધ્ય તત્રસ્થાન્ગૃહીત્વાર્ઘ્યં સુસંયતઃ

અગમં સુમનાસ્તસ્ય દૃષ્ટિપૂતમહં પુરઃ ।
તત્ર પુષ્પાઞ્જલિં દત્ત્વા દૂરાદેવ ત્રિલોચનઃ

દત્તાર્ઘ્યેણ મયા દેવઃ સંપ્રણમ્યાભિવન્દિતઃ ।
તતશ્ચન્દ્રપ્રભાસખ્યા ઋજ્વ્યા શીતલયા તયા

દૃશા સર્વાર્તિહારિણ્યા ચિરમસ્મ્યાસ્પદીકૃતઃ ।
પુષ્પસાનૂપવિષ્ટાય તસ્મૈ ત્રૈલોક્યસાક્ષિણે

અર્ઘ્યં પુષ્પં તથા પાદ્યમભ્યુપેત્યાર્પિતં મયા ।
મન્દારપુષ્પાઞ્જલયો વિકીર્ણા બહવઃ પુરઃ

નાનાવિધેર્નમસ્કારૈઃ સ્તોત્રૈશ્ચાભ્યર્ચિતઃ શિવઃ ।
તતો ભગવતી ગૌરી તાદૃશ્યૈવ સપર્યયા

સંપૂજિતા સખીયુક્તા ગણમણ્ડલિકા તથા ।
પૂજાન્તે પૂર્ણશીતાંશુરશ્મિશીતલયા ગિરા

તત્રોપવિષ્ટં પ્રોવાચ મામર્ધેન્દુકલાધરઃ ।
બ્રહ્મન્પ્રશમશાલિન્યઃ પ્રાપ્તવિશ્રાન્તયઃ પદે

કચ્ચિત્કલ્યાણકારિણ્યઃ સંવિદસ્તે સ્થિતાઃ પરે ।
કચ્ચિત્તપસ્તે નિર્વિઘ્નં કલ્યાણમનુવર્તતે

કચ્ચિત્પ્રાપ્યમનુપ્રાપ્તં કચ્ચિચ્છામ્યન્તિ ભીતયઃ ।
એવંવાદિનિ દેવેશે સર્વલોકૈકકારિણિ

ગિરાનુનયશાલિન્યા મયોક્તં રઘુનન્દન ।
ત્ર્યક્ષાનુસ્મૃતિકલ્યાણવતામિહ મહેશ્વર

ન કિંચિદપિ દુષ્પ્રાપં ન ચ કાશ્ચન ભીતયઃ ।
ત્વદનુસ્મરણાનન્દપરિઘૂર્ણિતચેતસામ્

ન તે સન્તિ જગત્કોશે પ્રણમન્તિ ન યે પુનઃ ।
તે દેશાસ્તે જનપદાસ્તા દિશસ્તે ચ પર્વતાઃ

ત્વદનુસ્મરણૈકાન્તધિયો યત્ર સ્થિતા જનાઃ ।
ફલં ભૂતસ્ય પુણ્યસ્ય વર્તમાનસ્ય સેચનમ્

તનોતિ ચૈષ્યતો બીજં ત્વદનુસ્મરણં પ્રભો ।
જ્ઞાનામૃતૈકકલશો ધૃતિજ્યોત્સ્નાનિશાકરઃ

અપવર્ગપુરદ્વારં ત્વદનુસ્મરણં પ્રભો ।
ત્વદનુસ્મરણોદારચિન્તામણિમતા મયા

સર્વાસામાપદાં મૂર્ધ્નિ દત્તં ભૂતપતે પદમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સુપ્રસન્નં તં ભગવન્તં મહેશ્વરમ્

અવોચં પ્રણતો ભૂત્વા યદ્રામ તદિદં શૃણુ ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન પૂર્ણા મે સકલા દિશઃ

કિંતુ પૃચ્છામિ દેવેશ સંદેહે તત્ર નિર્ણયમ્ ।
બ્રૂહિ પ્રસન્નયા બુદ્ધ્યા ત્યક્તોદ્વેગમનામયમ્

સર્વપાપક્ષયકરં સર્વકલ્યાણવર્ધનમ્ ।
દેવાર્ચનવિધાનં તત્કીદૃશં ભવતિ પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ ।
શૃણુ બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠ દેવાર્ચનમનુત્તમમ્ ।
વદામિ મુચ્યતે યેન કૃતેન સકૃદેવ હિ

કચ્ચિદ્વેત્સિ મહાબાહો દેવઃ કઃ સ્યાદિતિ દ્વિજ ।
ન દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષો ન ચ દેવસ્ત્રિલોચનઃ

ન દેવઃ કમલોદ્ભૂતો ન દેવસ્ત્રિદશેશ્વરઃ ।
ન દેવઃ પવનો નાર્કો નાનલો ન નિશાકરઃ

ન બ્રાહ્મણો નાઽવનિપો નાહં ન ત્વં દ્વિજોત્તમ ।
ન દેવો દેહરૂપો હિ ન દેવશ્ચિત્તરૂપધૃક્

ન દેવઃ કમલારૂપી નાપિ દેવો ભવેન્મતિઃ ।
અકૃત્રિમમનાદ્યન્તં દેવનં દેવ ઉચ્યતે

આકારાદિપરિચ્છિન્ને મિતે વસ્તુનિ તત્કુતઃ ।
અકૃત્રિમમનાદ્યન્તં દેવનં ચિચ્છિવં વિદુઃ

તદેવ દેવશબ્દેન કથ્યતે તત્પ્રપૂજયેત્ ।
તદેવાસ્તિ યતઃ સર્વં સત્તાસત્તાત્મરૂપધૃક્

અજ્ઞાતશિવતત્ત્વાનામાકારાદ્યર્ચનં કૃતમ્ ।
યોજનાધ્વન્યશક્તસ્ય ક્રોશાધ્વા પરિકલ્પ્યતે

ઇયત્તાદિપરિચ્છિન્નં રુદ્રાદેઃ પ્રાપ્યતે ફલમ્ ।
અકૃત્રિમમનાદ્યન્તં ફલમાનન્દ આત્મનઃ

અકૃત્રિમફલં ત્યક્ત્વા યઃ કૃત્રિમફલં વ્રજેત્ ।
ત્યક્ત્વા સ મન્દારવનં કારઞ્જં યાતિ કાનનમ્

બોધઃ સામ્યં શમ ઇતિ પુષ્પાણ્યગ્રાણિ તત્ર ચ ।
શિવં ચિન્માત્રમમલં પૂજ્યં પૂજ્યવિદો વિદુઃ

શમબોધાદિભિઃ પુષ્પૈર્દેવ આત્મા યદર્ચ્યતે ।
તત્તુ દેવાર્ચનં વિદ્ધિ નાકારાર્ચનમર્ચનમ્

આત્મસંવિત્તિરૂપં તુ ત્યક્ત્વા દેવાર્ચનં જનાઃ ।
કૃત્રિમાર્ચાસુ યે સક્તાશ્ચિરં ક્લેશં ભજન્તિ તે

જ્ઞાતજ્ઞેયા હિ યે સન્તો બાલક્રીડોપમં ચ તે ।
આત્મધ્યાનાદૃતે બ્રહ્મન્કુર્વન્તો દેવપૂજનમ્

આત્મૈવ દેવો ભગવાઞ્છિવઃ પરમકારણમ્ ।
જ્ઞાનાર્ચનેનાવિરતં પૂજનીયઃ સ સર્વદા

ત્વમેતચ્ચેતનાકાશમાત્માનં જીવમવ્યયમ્ ।
સ્વભાવં વિદ્ધિ ન ત્વન્યઃ પૂજ્યઃ પૂજાત્મપૂજનમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચેતનાકાશમાત્રાત્મ યથા જગદિદં પ્રભો ।
યથા તચ્ચેતનસ્યૈવ જીવાદિત્વં તદુચ્યતામ્

ઈશ્વર ઉવાચ ।
ચિદ્વ્યોમૈવ કિલાસ્તીહ પારાવારવિવર્જિતમ્ ।
સર્વત્રાસંભવચ્ચેત્યં યત્કલ્પાન્તેઽવશિષ્યતે

યદ્યત્સ્વયં પ્રકચતિ તસ્ય સ્વકચનસ્ય તુ ।
સ્વયં યત્સ્પન્દિતં નામ તેનેદં જગદિત્યલમ્

ઇત્યેવં સ્વપ્નપુરવજ્જગદ્ભાતિ ચિદાત્મકમ્ ।
એવં ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ જગદચ્છં ન ભિત્તિમત્

અત્યન્તાસંભવાચ્ચેત્યં દૃશ્યં ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્ ।
ચિત્ત્વાત્કચતિ સર્ગાદૌ યત્તજ્જગદિતિ સ્મૃતમ્

તસ્માત્સ્વપ્નપુરાકારં યદિદં ભાસતે જગત્ ।
તત્ર ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મન્યન્યતા નામ કા કુતઃ

ચિન્માત્રમેવ ગિરયશ્ચિન્માત્રં જગદમ્બરમ્ ।
ચિન્માત્રમાત્મા જીવશ્ચ ચિન્માત્રં ભૂતસંતતિઃ

ચિદ્વ્યોમમાત્રાદિતરત્સર્ગાદૌ સર્વવેદને ।
ભિન્નસ્વર્ગે પુરે વાપિ કિં સંભવતિ કથ્યતામ્

આકાશં પરમાકાશં બ્રહ્માકાશં જગચ્ચિતિઃ ।
ઇતિ પર્યાયનામાનિ તત્ર પાદપવૃક્ષવત્

એવં દ્વૌ સ્વપ્નસંકલ્પમાયાભિઃ સ્વનુભૂયતે ।
તદા કિલ ચિદાકાશમેવ ભાતિ જગત્તયા

યથૈતત્સંવિદાકાશં સ્વપ્ને ભાતિ જગદ્વપુઃ ।
તથેદં જાગ્રદાખ્યેઽપિ સ્વપ્ને ભાતિ તદેવ નઃ

યથા સ્વપ્નપુરે ચિત્ખં વર્જયિત્વેતરત્ક્વચિત્ ।
ન કિંચિત્સંભવત્યેવં જાગ્રત્યેવં મહાચિતઃ

યતો ન સંભવત્યન્યચ્ચેત્યં કિંચિત્તતોઽખિલમ્ ।
ચિત્તં સંચેત્યમપ્યેતદચેત્યં સજ્જગત્સ્થિતમ્

પરમાકાશકલનં ત્રિજગત્સ્વયમુત્થિતમ્ ।
સ્વપ્નવદ્વિદ્ધિ ચિદ્વ્યોમ્નિ ન ત્વેતદ્દ્વૈતવત્સ્થિતમ્

યથા ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ સ્વપ્ને ઘટપટાદિકમ્ ।
સર્ગાદાવેવ સર્ગોઽયં તથા ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્

શુદ્ધસંવિત્તિમાત્રત્વાદૃતેઽન્યત્સ્વપ્નપત્તને ।
યથા ન વિદ્યતે કિંચિત્તથાસ્મિન્ભુવનત્રયે

યાઃ કાશ્ચન દૃશો યે યે ભાવાભાવાસ્ત્રિકાલગાઃ ।
સદેશકાલચિત્તાસ્તત્સર્વં ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્

સ એષ દેવઃ કથિતો યઃ પરઃ પરમાર્થતઃ ।
યસ્ત્વં સોઽહમશેષં વા જગદેવ ચ યોઽખિલઃ

સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય જગતોઽન્યસ્ય તે મમ ।
દેહો હિ ચેતનાકાશે પરમાત્મૈવ નેતરત્

સંકલ્પને સ્વપ્નપુરે શરીરં ચિદ્વ્યોમતોઽન્યન્ન યથાસ્તિ કિંચિત્ ।
તથેહ સર્ગે પ્રથમૈકર્સગાન્મુને પ્રભૃત્યસ્તિ ન રૂપમન્યત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો. નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ જગતઃ પરમાત્મમયત્વવર્ણનં નામૈકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ