યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.29

એકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નિત્યમન્તર્મુખસ્તિષ્ઠ વીતરાગો વિવાસનઃ ।
ચિન્માત્રમમલં શાન્તં કર્મ સર્વત્ર ભાવયન્

આકાશવિશદઃ પ્રાજ્ઞશ્ચિન્માત્રૈકઘનસ્થિતિઃ ।
સમઃ સૌમ્યઃ સમાનન્દઃ સ બ્રહ્માઽઽબૃંહિતાશયઃ

શોકેષ્વાપત્સુ ઘોરેષુ સંકટેષ્વવટેષુ ચ ।
યથાપ્રાપ્તેષુ સર્વેષુ ખર્વેષૂન્નતિમત્સુ ચ

યથાક્રમં યથાદેશં કુરુ દુઃખમદુઃખિતઃ ।
વાષ્પક્રન્દાદિપર્યન્તં દ્વન્દ્વયુક્તસુખાનિ ચ

સમાગમેષુ કાન્તાનામુત્સવેષૂદયેષુ ચ ।
આનન્દં ભજ સૌમ્યાત્મા વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્

ભૂતાનિ મૃત્યુકાર્યેષુ સંગ્રામાદિષુ નિર્દહ ।
દાવાનલસ્તૃણાનીવ વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્

ક્રમાગતેષ્વખિન્નોઽર્થં બકવચ્ચિન્તયાર્જય ।
અર્થોપાર્જનકાર્યેષુ વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્

બલાદ્વિદલયાશેષાનરીનરિનિષૂદન ।
વાતો રિક્તાનિવામ્ભોદાન્ વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્

જનેષુ કરુણાર્હેષુ ધૈર્યં કુરુ મહાત્મસુ ।
આત્મારામમના મૌની વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્

મુદિતો ભવ હર્ષેષુ દુઃખેષુ ભવ દુઃખિતઃ ।
કરુણાં કુરુ દીનેષુ ભવ વીરેષુ વીર્યવાન્

અન્તર્મુખઃ સદાનન્દઃ સ્વાત્મારામતયાન્વિતઃ ।
યઃ કરોતિ શમોદારસ્તત્ર કર્તાસિ નાનઘ

આત્મભાવનયા સાધો નિત્યમન્તર્મુખસ્થિતેઃ ।
વજ્રધારાપિ તે રામ પતિતા યાતિ કુણ્ઠતામ્

સંકલ્પકલનોન્મુક્તે સ્વસંવિન્માત્રકોટરે ।
યસ્તિષ્ઠત્યાત્મનિ સ્વૈરમાત્મારામો મહેશ્વરઃ

ન તં ભિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ ન દહન્તિ હુતાશનાઃ ।
ન ક્લેદયન્તિ વારીણિ શોષયન્તિ ન મારુતાઃ

સુસ્તમ્ભમજમાલિઙ્ગ્ય સ્વાત્માનમજરામરમ્ ।
તિષ્ઠાવષ્ટભ્ય ધીરાત્મા સુસ્તમ્ભમિવ મન્દિરમ્

જગદ્વૃક્ષપદાર્થૌઘપુષ્પામોદશ્રિયં પૂરામ્ ।
સંવિદં સંવિદઃ સ્વસ્થામાસ્વાન્તર્મુખમચ્યુતમ્

અન્તર્મુખતયા નિત્યં કાર્યમાહરતાં બહિઃ ।
જીવતામપિ નોદેતિ વાસના દૃષદામિવ

પુનઃ પ્રસરણોન્મુક્તમન્તઃસુપ્તં મનઃ કુરુ ।
કુર્વન્સર્વાણિ કર્માણિ કૂર્માઙ્ગવદવૃત્તિમાન્

અન્તર્વૃત્તિવિહીનેન બહિર્વૃત્તિમતેવ ચ ।
સુપ્તપ્રબુદ્ધપ્રાયેણ કાર્યમાચર ચેતસા

બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનવદન્તસ્ત્યક્તવાસનમ્ ।
ભવતઃ કુર્વતઃ કાર્યં ખવચ્ચિત્તં ન લિપ્યતે

વૃત્તિત્યાગવિલીનેન કિંચિત્પ્રસરતા બહિઃ ।
અન્તરત્યન્તસુપ્તેન ચેતસા તિષ્ઠ વિજ્વરઃ

અસંકલ્પકલઙ્કાયાં જ્ઞાનાચ્ચિત્તક્ષયોદયે ।
શુદ્ધાયાં સંવિદિ સ્થિત્વા કુરુ મા કુરુ વાનઘ

સુષુપ્તસમયા વૃત્ત્યા જાગ્રદ્વ્યવહરન્વ્રજન્ ।
ગૃહાણ મા કિંચિદપિ મા વા કિંચિત્પરિત્યજ

જાગ્રત્યપિ સુષુપ્તશ્ચેજ્જાગર્ષિ ચ સુષુપ્તકે ।
જાગ્રત્સષુપ્તયોરૈક્યાત્તદસ્ત્યસિ નિરામયઃ

એવમાદ્યન્તરહિતમભ્યાસેન શનૈઃશનૈઃ ।
પદમાસાદયાદ્વન્દ્વમતીતં સર્વવસ્તુતઃ

ન ચ દ્વૈતં ન ચૈવૈક્યં જગદિત્યેવ નિશ્ચયી ।
પરમામેહિ વિશ્રાન્તિમાકાશવિશદાશયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યદ્યેવં મુનિશાર્દૂલ તદહંપ્રત્યયાત્મકઃ ।
ભવાનેવેહ કિં તાવદ્વસિષ્ઠાખ્યઃ સ્થિતો વદ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
રાઘવે ગદતિ ત્વેવં વસિષ્ઠો વદતાં વરઃ ।
તૂષ્ણીમેવ મુહૂર્તાર્ધમતિષ્ઠત્સ્પષ્ટચેષ્ટિતઃ

તસ્મિંસ્તૂષ્ણીં સ્થિતે કિં સ્યાદિતિ સભ્યે મહાજને ।
પતિતે સંશયામ્ભોધૌ રામઃ પુનરુવાચ હ

કિમર્થં ભગવંસ્તૂષ્ણીં ભવાનહમિવ સ્થિતઃ ।
ન સોઽસ્તિ જગતાં ન્યાયઃ સતાં યો નોત્તરક્ષમઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન મે વક્તુમશક્તત્વાદ્યુક્તિક્ષય ઉપસ્થિતઃ ।
કિંતુ પ્રશ્નસ્ય કોટ્યાસ્ય તૂષ્ણીમેવાનઘોત્તરમ્

દ્વિવિધો ભવતિ પ્રષ્ટા તત્ત્વજ્ઞોઽજ્ઞોઽથવાપિ ચ ।
અજ્ઞસ્યાજ્ઞતયા દેયો જ્ઞસ્ય તુ જ્ઞતયોત્તરઃ

એતાવન્તમભૂત્કાલં ભવાનજ્ઞાતતત્પદઃ ।
ભાજનં સવિકલ્પાનામુત્તરાણાં મહામતે

તત્ત્વજ્ઞસ્ત્વધુના જાતો વિશ્રાન્તઃ પરમે પદે ।
યોગ્યો ન સવિકલ્પાનામુત્તરાણામસિ સ્ફુટમ્

યાવાન્કશ્ચિત્કિલોલ્લેખો વાઙ્મયો વદતાં વર ।
સૂક્ષ્માર્થઃ પરમાર્થો વા બહુરલ્પતરોઽપિ વા

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસંખ્યાતીતાદિવિભ્રમૈઃ ।
સ ચ સર્વોઽન્વિતઃ સાધો ભા ઇવ ત્રસરેણુભિઃ

ઉત્તરં સકલઙ્કં ચ તજ્જ્ઞો નાર્હતિ સુન્દર ।
નાકલઙ્કા ચ વાગસ્તિ ત્વં ચ તજ્જ્ઞતરઃ સ્થિતઃ

યથાભૂતં ચ વક્તવ્યં જ્ઞસ્યાન્તેવાસિનો મયા ।
યથાભૂતં વિદુઃ કાષ્ઠમૌનમન્તવિવર્જિતમ્

અવિચારાત્સસંકલ્પં મૌનમાહુઃ પરં પદમ્ ।
તદેવ તવ તજ્જ્ઞસ્ય દત્તઃ સુન્દર ઉત્તરઃ

યન્મયો હિ ભવત્યઙ્ગ પુરુષો વક્તિ તાદૃશમ્ ।
જ્ઞેયમાત્રમયશ્ચાહં વાગતીતે પદે સ્થિતઃ

વાગતીતપદસ્થો હિ કથં ગૃહ્ણાતિ વાઙ્મલમ્ ।
અવાચ્યં વચ્મિ નો તેન વાગ્ધિ સંકલ્પનાઙ્કિતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વાચિ યે યે પ્રવર્તન્તે તાનનાદૃત્ય દોષકાન્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદિપૂર્વકાન્વદ કો ભવાન્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં સ્થિતે રાઘવ હે યથાભૂતમિદં શ્રૃણુ ।
કસ્ત્વં કોઽહં જગદ્વા કિમિતિ તત્ત્વવિદાં વર

અહં તાવદયં તાત ચિદાકાશો નિરામયઃ ।
ચેત્યસંવેદ્યરહિતઃ સર્વસંકલ્પનાતિગઃ

સ્વચ્છં ચિદાકાશમહં ભવાનાકાશમેવ ચ ।
જગચ્ચાકાશમખિલં સર્વમાકાશમાત્રકમ્

શુદ્ધજ્ઞાનૈકરૂપાત્મા શુદ્ધજ્ઞાનમયાત્મનિ ।
અન્યસંવિદ્દૃશોન્મુક્તઃ સ્વાન્યદ્વક્તું ન વેદ્મ્યહમ્

સ્વપક્ષોદ્ભાવનપરા અહંતાત્મૈકવર્ધનમ્ ।
મોક્ષાર્થમપ્યુદ્યમિનો નયન્તિ શતશાખતામ્

જીવતોઽપ્યુપશાન્તસ્ય વ્યવહારવતોઽપિ ચ ।
શવવદ્યદવસ્થાનં તદાહુઃ પરમં પદમ્

અબહિઃસાધનં શાન્તમનન્તઃસાધનં સમમ્ ।
ન સુખં નાસુખં નાહં નાન્યદિત્યાદિ તં શિવમ્

મુક્તતાયા અહંતેયમભાવો ભાવનં ક્વ ચ ।
તયૈવાન્વિષ્યતે સેતિ જાત્યન્ધશ્ચિત્રમીક્ષતે

સ્પન્દનેઽસ્પન્દને ચૈવ યત્પાષાણવદાસિતમ્ ।
અજડસ્યૈવ તદ્વિદ્ધિ નિર્વાણમજરં પદમ્

તચ્ચ નાન્યો વિજાનાતિ સ્વયમેવાનુભૂયતે ।
લોકૈષણાવિરક્તેન જ્ઞેન જ્ઞત્વમિવાત્મનિ

તત્રાહંતા ન ચ ત્વત્તા નાનહંતા ન ચાન્યતા ।
કેવલં કેવલીભાવો નિર્વાણમમલં શિવમ્

ચેત્યોન્મુખત્વમેવાહુશ્ચેતનસ્યાસ્ય ચેતનમ્ ।
એષ એવ ચ સંસારો બન્ધઃ ક્લેશાય ભૂયસે

ચેતનસ્યાચેતનત્વમચેત્યોન્મુખતાત્મકમ્ ।
મોક્ષં વિદ્ધિ પરં શાન્તં પદમવ્યયમેવ ચ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને શાન્તે શાન્તાત્મનિ સ્થિતે ।
ચેત્યં ન સંભવત્યેવ કઃ કિં ચેતયતે કથમ્

સંકલ્પઃ સ્વપ્નદૃશ્યેઽન્તઃ સંવિન્માત્રાત્મતાં વિના ।
યથાન્યવદ્ભવેદ્ભૂપાસ્તથૈવાસ્મિન્બહિર્ગતે

મનોબુદ્ધ્યાદયશ્ચૈતે સંવિન્માત્રાનુરૂપિણઃ ।
મનોબુદ્ધ્યાદિશબ્દાર્થભાવિતાસ્તુ જડાત્મકાઃ

સંવિન્માત્રે સમે સ્વચ્છે સબાહ્યાભ્યન્તરે તતે ।
અભિન્ને ભેદબુદ્ધિર્વા કિમનર્થાય જૃમ્ભતે

સંવિન્માત્રસ્ય શુદ્ધસ્ય શૂન્યસ્ય ચ કિમન્તરમ્ ।
યચ્ચાન્તરં તદ્વિબુધા વિદન્ત્યેતિ ન વાગ્ગતિમ્

સદસદ્રૂપ આભાસો યથા કિમપિ લક્ષ્યતે ।
તમસીક્ષિતયત્નેન બ્રહ્મણીદં તથા જગત્

અયમાકાશમેવાહં યદિ શામ્યામ્યવાસનમ્ ।
વાસનાં તુ ન બધ્નાસિ સ્થિત એવાસિ ચિન્નભઃ

ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તસ્તજ્જ્ઞોઽજ્ઞ ઇવ સંજ્ઞયા ।
ચિદ્વપુર્વિદ્યમાનોઽપિ શામ્યત્યસદિવ સ્વયમ્

જીવાનાં જ્ઞપ્તિગુપ્તેન જ્વલન્નજ્ઞાનવાયુના ।
અવિદ્યાગ્નિઃ પ્રબુદ્ધાનાં પુનસ્તેનૈવ શામ્યતિ

અજડાનાં યદજ્ઞાનં સ્થાણૂનામિવ શામ્યતામ્ ।
તમાહુર્મોક્ષમક્ષુબ્ધમાસિતં પદમક્ષયમ્

જ્ઞત્વેન જ્ઞત્વમાસાદ્ય મુનિર્ભવતિ માનવઃ ।
અજ્ઞત્વાદજ્ઞતામેત્ય પ્રયાતિ પશુવૃક્ષતામ્

અહં બ્રહ્મ જગચ્ચેદમિત્યવિદ્યામયો ભ્રમઃ ।
અસત્યઃ પ્રેક્ષયા ધ્વાન્તં દીપેનેવ ન લભ્યતે

સમગ્રકરણગ્રામોઽપ્યસંકલ્પો વિવેદનઃ ।
ન કિંચિદપ્યનુભવત્યન્તર્બાહ્યે ચ શાન્તધીઃ

સુષુપ્તત્વ ઇવ સ્વપ્નઃ સમાધૌ પ્રવિલીયતે। ।
દૃશ્યં સર્વં જ્ઞબોધેઽન્તઃ પુનઃ સ્વાત્મૈવ લક્ષ્યતે

નીલત્વં ચ યથા વ્યોમ્નિ તથા પૃથ્વ્યાદિતા શિવે ।
ભ્રાન્તિમાત્રાદૃતે નાન્યદ્યથા વ્યોમ તથા શિવઃ

વાસનાભિરુપેતોઽપિ સમસ્તાભિરવાસનઃ ।
ભવત્યસાવસત્સર્વમિદમિત્યેવ યસ્ય ધીઃ

સંકલ્પેષ્વદ્ભુતં ભવ્ય સ્વપ્નમાયેન્દ્રજાલકમ્ ।
યદ્વત્સંસૃતયસ્તદ્બદૃષ્ટેઽપ્યાસ્થા કિમત્ર વૈ

ન દુઃખમસ્તિ ન સુખં ન પુણ્યં ન ચ પાતકમ્ । ।
ન કિંચિત્કસ્યચિન્નષ્ટં કર્તુર્ભોક્તુરસંભવાત્

સર્વં શૂન્યં નિરાલમ્બં મમતાપ્રત્યયોઽપ્યયમ્ ।
દ્વિચન્દ્રસ્વપ્નપુરવદ્યસ્યાસૌ સોઽપિ નાસ્તિ નઃ

કેવલો વ્યવહારસ્થઃ કાષ્ઠમૌનગતોઽથ વા ।
કાષ્ઠપાષાણવત્તિષ્ઠન્બ્રહ્મતામધિગચ્છતિ

શાન્તત્વે ચિત્તત્વે નાનાનાનાત્મનીહ શિવે ।
અવયવિનોઽવયવિત્વે ત્વિહ યુક્તિર્વિદ્યતે નાન્યા

અર્થાગતસ્વભાવસ્ય ચ નૈવ ચ સંભવાદમલે ।
એતસ્મિન્સર્વગતે બ્રહ્મણિ નાસ્તિ સ્વભાવોક્તિઃ

ન ચ નાસ્તિકોપલમ્ભાત્સંવિત્તેરસ્તિતા ચ નૈવાજે ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકદૃષ્ટેરસંભવાદસ્તિ કિંચિદપિ

શમમમલમહાર્યમાર્યજુષ્ટં
શિવમજમક્ષયમાસિતં સમં યત્ ।
તદવિતથપદં તદાસ્વ શાન્તં
પિબ લલ ભુઙ્ક્ષ્વ ભવાનયં હિ નાસ્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે ભાવનાપ્રતિપાદનં નામૈકોનત્રિંશઃ સર્ગઃ