Yoga Vasistha · Verses 6.28-2
aṣṭāviṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ bhuśuṇḍavṛttāntaḥ kathitaste mayānagha /
anayā prajñayā tīrṇo bhuśuṇḍo mohasaṃkaṭāt
etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya svaprāṇābhyāsapūrvikām /
bhuśuṇḍavanmahābāho bhava tīrṇamahārṇavaḥ
yathā jñānena yogena saṃtatābhyāsajanmanā /
bhuśuṇḍaḥ prāptavānprāpyaṃ tathāsādaya tatpadam
asaktabuddhayaḥ sarve bhuśuṇḍavadavasthitim /
prāpnuvanti pare tattve prāṇāpānāvalokinaḥ
etā vicitrā bhavatā śrutā vijñānadṛṣṭayaḥ /
idānīṃ dhiyamālambya yathecchasi tathā kuru
śrīrāma uvāca /
bhagavanbhavatā bhūmibhāsvatā jñānaraśmibhiḥ /
hārdamuddāmadaurātmyaṃ pramṛṣṭamakhilaṃ tamaḥ
prabuddhāḥ smaḥ prahṛṣṭāḥ smaḥ praviṣṭāḥ smaḥ svamāspadam /
sthitāḥ smo jñātavijñeyā bhavanto hyaparā iva
aho bhuśuṇḍacaritaṃ paraṃ vismayakārakam /
bhagavanbhavatā proktamuttamārthāvabodhanam
bhuśuṇḍacarite brahmannetasminkathite tvayā /
yaccharīragṛhaṃ proktaṃ māṃsacarmāsthinirmitam
tatkena nāma racitaṃ kuto vā tatsamutthitam /
kathaṃ vā sthitimāyātaṃ ko vā tatrāvatiṣṭhate
śrīvasiṣṭha uvāca /
paramārthāvabodhāya doṣāpākaraṇāya ca /
śrṛṇu rāghava tattvena vakṣyamāṇamidaṃ mayā
asthisthūṇaṃ navadvāraṃ raktamāṃsāvalepanam /
śarīrasadanaṃ rāma na kenacididaṃ kṛtam
ābhāsamātramevedamitthamevāvabhāsate /
dvicandravibhramākāraṃ sadasacca vyavasthitam
dvicandradarśanavidhau candradvitvaṃ sadaiva hi /
vastutaścaika evenduḥ sthito dehastathaiva hi
dehapratyayakāle hi deho'yaṃ samavasthitaḥ /
asanneva ca sattasmātproktaḥ sadasadātmakaḥ
svapne svapnāvabodhaḥ saṃstvanyadā sa mudhaiva hi /
budbudo budbudavidhau satyo mithyaiva cānyadā
deho dehavidhau satyo hyasatya itaradvidhau /
pratibhāsavidhau tāvajjalaṃ sadasadanyadā
pratibhāsavidhau dehaḥ sannasaṃścānyadā smṛtaḥ /
ābhāsamātramevedamitthaṃ saṃprati bhāsate
ayaṃ nāmāhamityantargṛhītamananaṃ sthitam /
māṃsāsthimayanirmāṇadeho'hamiti vibhramam
tyaja saṃkalpanirmāṇadehāḥ santi sahasraśaḥ /
sukhatalpagato yena svapnadehena diktaṭān
paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ /
jāgarāyāṃ manorājye yena svargapurāntaram
paribhramasi meruṃ vā sa dehaste kva saṃsthitaḥ /
svapneṣvapi ca yaḥ svapnastatra yena mahītaṭān
paribhramasi he rāma sa dehaste kva saṃsthitaḥ /
manorājyaṃ manorājye mahadvibhavabhūmiṣu
paribhramasi yeneha sa dehaste kva saṃsthitaḥ /
gatairdehairmanorājye yā vicitrā jagatkriyāḥ
prakaroṣi mahābāho te dehāste kva saṃsthitāḥ /
vilāsinyānurāgiṇyā yena saṃkalpakāntayā
nirvṛtiṃ yāsi dehena sa dehaste kva saṃsthitaḥ /
ete rāma yathā dehā manasaḥ sadasanmayāḥ
tathaiva tādṛśācāro deho'yaṃ manasaḥ smṛtaḥ /
idaṃ dhanamayaṃ deho deśo'yamiti vibhramaḥ
tatsarvaṃ cittavīryasya saṃkalpasya vijṛmbhitam /
dīrghasvapnamimaṃ viddhi dīrghaṃ vā cittavibhramam
dīrghaṃ vāpi manorājyaṃ saṃsāraṃ raghunandana /
prabodhameṣyasi yadā paramātmecchayā svayā
drakṣyasi tvaṃ tadā samyagidamarkodaye yathā /
svapnasaṃkalpajālena yathānyaiva jagatsthitiḥ
tathaiveyaṃ hi saṃkalpakalanā kācideva hi /
yathā pūrvaṃ mayotpattiḥ proktā kamalajanmanaḥ
manasaḥ svayamevāntaḥsaṃkalpakalanodbhavā /
vicitraracanopetaṃ manastatrāttavibhramam
saṃkalpakalanāmātraṃ tathedamavabhāsanam /
yathā kalpita ābhāso manaso'bjajatāṃ gataḥ
dehādvicintito dehaḥ sthito'nyastadvadeva hi /
prākpravāhacirābhyasto vāsanātiśayena yaḥ
tathaiva dṛśyate dehastathā''kṛtyudayena saḥ /
pauruṣeṇa prayatnena saṃkalpo hyayameva cit
anyathā bhāvyate rāma bhūyate tadihānyathā /
ayaṃ so'yaṃ mamāyaṃ ca saṃsāra iti bhāvite
satyo yo bhāvyate rāma bhāvanādārḍhyasaṃbhavaḥ /
bhāvitaṃ tīvravegena yadevāśu tadeva hi
sarvatra dṛśyate rāma kāntevātyantavallabhā /
aharvyāvṛttirabhyastā yathā svapneṣu dṛśyate
tathāyaṃ bhāvanābhyastaḥ saṃsāro'pyavalokyate /
yathā svapnāvanau kṣipramaharyadavabhāsate
tathedamalpakālasthamapi saṃlakṣyate sthiram /
vyomanyeva yathā tāpatapte saṃdṛśyate sarit
dharāpyavidyamānāpi saṃkalpāddṛśyate tathā /
dṛśyate dṛṣṭivairūpyādyathā vyomani picchikā
tathaiveyaṃ jagallakṣmīrdurjñānādavabhāsate /
dṛśyate samayā dṛṣṭyā na yathā vyomni picchikā
samyagdṛṣṭyā jagallakṣmīstatheyaṃ nāvabhāsate /
bhīrurabhyeti na yathā svasaṃkalpeṣu saṃbhramam
svasaṃkalpe hi saṃsāre na tathaiti bhayaṃ sudhīḥ /
sva eva hi svabhāvo'yamitthaṃ saṃprati bhāsate
saṃsārasaraṇisthityāṃ kasmātko'tra vibheti kim /
sa eva kiṃcitsaṃśodhyaḥ śuddhyā vimalatāṃ gate
tasminna dṛśyate rāma moho'yaṃ jagataḥ sthitaḥ /
samyagālokamātreṇa svabhāvaḥ śuddhimṛcchati
na gṛhṇāti malaṃ bhūyastāmratāmiva kāñcanam /
ābhāsamātramevedaṃ na sannāsajjagattrayam
ityanyakalanātyāgaḥ samyagālokanaṃ viduḥ /
maraṇaṃ jīvitaṃ svargo jñānamajñānameva ca
cidābhāsādṛte nāstītyekatā samyagīkṣaṇam /
tvamahaṃtādisaṃsāra iti me na diśo daśa
sarvaṃ svābhāsameveti samyagālokanaṃ viduḥ /
sadasanmayasaṃsāre yathā bhūtārthadarśanāt
nāstameti na codeti samyagālokanānmanaḥ /
nirṇīya sarvabhāvānāmasattvaṃ sattvameva ca
niṣkāmaṃ śāntimabhyeti samyagālokanānmanaḥ /
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na śocati
śītalāṃ satyatāmeti samyagālokanānmanaḥ /
avaśyameva martavyaṃ sarvaireva hi bandhubhiḥ
iti bandhuviyogeṣu kiṃ vṛthā paritapyase /
avaśyameva ca mayā martavyamiti niścayaḥ
ityātmamaraṇaprāptau kiṃ mudhā paritapyase /
avaśyameva jātena kiṃcitsuvibhavādikam
prāptavyaṃ puruṣeṇeti harṣasyāvasaro hi kaḥ /
sarvasyaiva hi saṃsāre narasya vyavahāriṇaḥ
arthāyātā bhavatyāpacchokasyāvasaro hi kaḥ /
bṛṃhatyudeti sphurati budbudaugha ivārṇave
idaṃ hi jagatāṃ jālaṃ kimatra paridevanā /
satsadeva sadaivaitadasadevāsadeva hi
kriyāvaicitryamātre tu kimanyatparidevyate /
nāhamasmi na cābhūvaṃ bhaviṣyāmi na so'dhunā
deho'yaṃ citradoṣotthaḥ kimanyatparidevyate /
dehāccedanya evāhaṃ cidābhāsastadaṅga he
kau tau me sadasadbhāvau yanniṣṭhaṃ paritapyate /
iti niścayavatsvāntaṃ samyagjñānātmano muneḥ
nāstameti na codeti na śāntaṃ paritapyate /
paratāmeva nāśāntāmanuttamapade sthitaḥ
ādatte tittirī mṛdvīṃ tṛṇakoṭimivāmalām /
etadarthamasatye'sminnāsthā kāryā manāgapi
surajjveva balīvardo badhyate janturāsthayā /
atastvayā dṛḍhamidamiti nirṇīya buddhitaḥ
āsthārahitayā buddhyā vihartavyamihānagha /
kartavyameva kartavyamakartavyamupekṣyate
āsthānāsthe parityajya līlayaiva mahādhiyā /
ābhāsamātramevedaṃ yasya ca pratibhāsate
so'ntaḥ śītalatāmeti dinānte bhuvanaṃ yathā /
pratibhāsaṃ parityajya padārthapaṭalavraje
ābhāsamātrasāmānyamidamālokayānagha /
ābhāsamātrakaṃ rāma cittāmarśakalaṅkitam
tatastadapi saṃtyajya nirābhāso bhavottama /
cidākāśamayo nityaṃ sarvagaḥ sarvavarjitaḥ
ābhāsasya parityāge bhavasyekāntanirmalaḥ /
nāhamasmi na me bhogāḥ satyā ityabhibhāvite
nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate /
ahameva hi vā sarvaṃ cidityevaṃ vibhāvite
nedamāḍambaraṃ vyarthamanarthāyāvabhāsate /
darśanadvayamapyetatsatyamatyantasiddhidam
yadekametayovetsi ramyaṃ tadrāma saṃśraya /
dvābhyāmevātha vai tābhyāṃ darśanābhyāmihānagha
viharankuru kalyāṇa rāgadveṣaparikṣayam /
yatkiṃciduditaṃ loke yannabhasyatha vā divi
tatsarvaṃ prāpyate rāma rāgadveṣaparikṣayāt /
rāgādihatayā buddhyā yādṛgrāma viceṣṭitam
tattadeva prayātyāśu mūḍhānāṃ viparītatām /
dveṣadoṣormiruddhāsu na guṇāścittavṛttiṣu
padaṃ kurvanti dagdhāsu sthalīṣu hariṇā iva /
rāgo dveṣaśca sarpau dvau na vilīnau manovile
yasya kalpatarostasmātkiṃ nāmāṅga na labhyate /
ye hi prājñāḥ svaniyatā vidagdhāḥ śāstraśālinaḥ
rāgadveṣamayāste vai jambukāste dhigastu tān /
maddhanaṃ bhuktamanyena dhanaṃ tyaktaṃ mayā'nyataḥ
iti saṃvyavahārehāḥ ke rāgadveṣayoḥ kramāḥ /
dhanāni bandhavo mitraṃ punarāyānti yānti ca
kimeteṣu naraḥ prājño rajyate vā virajyate /
bhāvābhāvabhavābhogā māyeyaṃ pārameśvarī
saṃsāraracanā sarvā saṃsaktaṃ pātayatyalam /
na dhanaṃ na jano nātmā satyaṃ rāghava vastutaḥ
mithyaiva mithyāvasitamitīdaṃ parilakṣyate /
ādyantayoḥ sarvamasanmadhye'pyasthiramādhimat
kva baghnāti ratiṃ prājño hyanyakalpitakhadrume /
ekena kalpitā khe strī bhuṅkte tāṃ dūrago'paraḥ
itīyamaṅga saṃsāraracanā tena mā bhrama /
bhūtājavaṃ javībhāvamimamātatamākulam
gandharvapuranirmāṇavilāsena samaṃ viduḥ /
svapnasaṃkalpapuravadasadevedamutthitam
sarvatra saṃsthamevedaṃ suṣuptamiva vicyutam /
paripaśyasi saṃsāradīrghasvapnapuradrumam
ajñānanidrāluṭhanasvabhāvātmakamacyutam /
saṃsārasvapnasaṃbhrānto bhavānayamiha sthitaḥ
tadenāṃ vitatāṃ nidrāṃ ghanājñānamayātmikām /
tyajālakṣmīmivāvāptanidhānaḥ puruṣottamaḥ
prabodhamehi paśya svamātmānamuditaṃ sadā /
nirvikalpaṃ cidābhāsaṃ prātaḥpadmaṃ raviṃ yathā
prabudhyasva prabudhyasva punaḥpunarayaṃ mayā /
prabodhyase mahābāho paśyātmārkamanāmayam
mayaitenābhivṛṣṭena śītena jñānavāriṇā /
suśabdaśālinā rāma hyanenaivāsi bodhitaḥ
bodhamāsādaya paraṃ prabodho'dyaiva rāghava /
satyamālokayālīkaṃ tyaktvemaṃ jāgataṃ bhramam
na te janma na te duḥkhaṃ na doṣāste na te bhramāḥ /
sarvaṃ saṃkalpamutsṛjya tiṣṭhātmani susaṃsthitaḥ
parigalitavikalpadoṣajāla-
stvamasi susārasuṣuptasaumyadṛṣṭiḥ /
ativitatamidaṃ suśuddhaye tvaṃ
samupaśamātmani tiṣṭha he mahātman
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० paramārthayogopadeśo nāmāṣṭāviṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0