યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.28-2

અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં ભુશુણ્ડવૃત્તાન્તઃ કથિતસ્તે મયાનઘ ।
અનયા પ્રજ્ઞયા તીર્ણો ભુશુણ્ડો મોહસંકટાત્

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય સ્વપ્રાણાભ્યાસપૂર્વિકામ્ ।
ભુશુણ્ડવન્મહાબાહો ભવ તીર્ણમહાર્ણવઃ

યથા જ્ઞાનેન યોગેન સંતતાભ્યાસજન્મના ।
ભુશુણ્ડઃ પ્રાપ્તવાન્પ્રાપ્યં તથાસાદય તત્પદમ્

અસક્તબુદ્ધયઃ સર્વે ભુશુણ્ડવદવસ્થિતિમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ પરે તત્ત્વે પ્રાણાપાનાવલોકિનઃ

એતા વિચિત્રા ભવતા શ્રુતા વિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ ।
ઇદાનીં ધિયમાલમ્બ્ય યથેચ્છસિ તથા કુરુ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્ભવતા ભૂમિભાસ્વતા જ્ઞાનરશ્મિભિઃ ।
હાર્દમુદ્દામદૌરાત્મ્યં પ્રમૃષ્ટમખિલં તમઃ

પ્રબુદ્ધાઃ સ્મઃ પ્રહૃષ્ટાઃ સ્મઃ પ્રવિષ્ટાઃ સ્મઃ સ્વમાસ્પદમ્ ।
સ્થિતાઃ સ્મો જ્ઞાતવિજ્ઞેયા ભવન્તો હ્યપરા ઇવ

અહો ભુશુણ્ડચરિતં પરં વિસ્મયકારકમ્ ।
ભગવન્ભવતા પ્રોક્તમુત્તમાર્થાવબોધનમ્

ભુશુણ્ડચરિતે બ્રહ્મન્નેતસ્મિન્કથિતે ત્વયા ।
યચ્છરીરગૃહં પ્રોક્તં માંસચર્માસ્થિનિર્મિતમ્

તત્કેન નામ રચિતં કુતો વા તત્સમુત્થિતમ્ ।
કથં વા સ્થિતિમાયાતં કો વા તત્રાવતિષ્ઠતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમાર્થાવબોધાય દોષાપાકરણાય ચ ।
શ્રૃણુ રાઘવ તત્ત્વેન વક્ષ્યમાણમિદં મયા

અસ્થિસ્થૂણં નવદ્વારં રક્તમાંસાવલેપનમ્ ।
શરીરસદનં રામ ન કેનચિદિદં કૃતમ્

આભાસમાત્રમેવેદમિત્થમેવાવભાસતે ।
દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં સદસચ્ચ વ્યવસ્થિતમ્

દ્વિચન્દ્રદર્શનવિધૌ ચન્દ્રદ્વિત્વં સદૈવ હિ ।
વસ્તુતશ્ચૈક એવેન્દુઃ સ્થિતો દેહસ્તથૈવ હિ

દેહપ્રત્યયકાલે હિ દેહોઽયં સમવસ્થિતઃ ।
અસન્નેવ ચ સત્તસ્માત્પ્રોક્તઃ સદસદાત્મકઃ

સ્વપ્ને સ્વપ્નાવબોધઃ સંસ્ત્વન્યદા સ મુધૈવ હિ ।
બુદ્બુદો બુદ્બુદવિધૌ સત્યો મિથ્યૈવ ચાન્યદા

દેહો દેહવિધૌ સત્યો હ્યસત્ય ઇતરદ્વિધૌ ।
પ્રતિભાસવિધૌ તાવજ્જલં સદસદન્યદા

પ્રતિભાસવિધૌ દેહઃ સન્નસંશ્ચાન્યદા સ્મૃતઃ ।
આભાસમાત્રમેવેદમિત્થં સંપ્રતિ ભાસતે

અયં નામાહમિત્યન્તર્ગૃહીતમનનં સ્થિતમ્ ।
માંસાસ્થિમયનિર્માણદેહોઽહમિતિ વિભ્રમમ્

ત્યજ સંકલ્પનિર્માણદેહાઃ સન્તિ સહસ્રશઃ ।
સુખતલ્પગતો યેન સ્વપ્નદેહેન દિક્તટાન્

પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્તે ક્વ સંસ્થિતઃ ।
જાગરાયાં મનોરાજ્યે યેન સ્વર્ગપુરાન્તરમ્

પરિભ્રમસિ મેરું વા સ દેહસ્તે ક્વ સંસ્થિતઃ ।
સ્વપ્નેષ્વપિ ચ યઃ સ્વપ્નસ્તત્ર યેન મહીતટાન્

પરિભ્રમસિ હે રામ સ દેહસ્તે ક્વ સંસ્થિતઃ ।
મનોરાજ્યં મનોરાજ્યે મહદ્વિભવભૂમિષુ

પરિભ્રમસિ યેનેહ સ દેહસ્તે ક્વ સંસ્થિતઃ ।
ગતૈર્દેહૈર્મનોરાજ્યે યા વિચિત્રા જગત્ક્રિયાઃ

પ્રકરોષિ મહાબાહો તે દેહાસ્તે ક્વ સંસ્થિતાઃ ।
વિલાસિન્યાનુરાગિણ્યા યેન સંકલ્પકાન્તયા

નિર્વૃતિં યાસિ દેહેન સ દેહસ્તે ક્વ સંસ્થિતઃ ।
એતે રામ યથા દેહા મનસઃ સદસન્મયાઃ

તથૈવ તાદૃશાચારો દેહોઽયં મનસઃ સ્મૃતઃ ।
ઇદં ધનમયં દેહો દેશોઽયમિતિ વિભ્રમઃ

તત્સર્વં ચિત્તવીર્યસ્ય સંકલ્પસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્ ।
દીર્ઘસ્વપ્નમિમં વિદ્ધિ દીર્ઘં વા ચિત્તવિભ્રમમ્

દીર્ઘં વાપિ મનોરાજ્યં સંસારં રઘુનન્દન ।
પ્રબોધમેષ્યસિ યદા પરમાત્મેચ્છયા સ્વયા

દ્રક્ષ્યસિ ત્વં તદા સમ્યગિદમર્કોદયે યથા ।
સ્વપ્નસંકલ્પજાલેન યથાન્યૈવ જગત્સ્થિતિઃ

તથૈવેયં હિ સંકલ્પકલના કાચિદેવ હિ ।
યથા પૂર્વં મયોત્પત્તિઃ પ્રોક્તા કમલજન્મનઃ

મનસઃ સ્વયમેવાન્તઃસંકલ્પકલનોદ્ભવા ।
વિચિત્રરચનોપેતં મનસ્તત્રાત્તવિભ્રમમ્

સંકલ્પકલનામાત્રં તથેદમવભાસનમ્ ।
યથા કલ્પિત આભાસો મનસોઽબ્જજતાં ગતઃ

દેહાદ્વિચિન્તિતો દેહઃ સ્થિતોઽન્યસ્તદ્વદેવ હિ ।
પ્રાક્પ્રવાહચિરાભ્યસ્તો વાસનાતિશયેન યઃ

તથૈવ દૃશ્યતે દેહસ્તથાઽઽકૃત્યુદયેન સઃ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સંકલ્પો હ્યયમેવ ચિત્

અન્યથા ભાવ્યતે રામ ભૂયતે તદિહાન્યથા ।
અયં સોઽયં મમાયં ચ સંસાર ઇતિ ભાવિતે

સત્યો યો ભાવ્યતે રામ ભાવનાદાર્ઢ્યસંભવઃ ।
ભાવિતં તીવ્રવેગેન યદેવાશુ તદેવ હિ

સર્વત્ર દૃશ્યતે રામ કાન્તેવાત્યન્તવલ્લભા ।
અહર્વ્યાવૃત્તિરભ્યસ્તા યથા સ્વપ્નેષુ દૃશ્યતે

તથાયં ભાવનાભ્યસ્તઃ સંસારોઽપ્યવલોક્યતે ।
યથા સ્વપ્નાવનૌ ક્ષિપ્રમહર્યદવભાસતે

તથેદમલ્પકાલસ્થમપિ સંલક્ષ્યતે સ્થિરમ્ ।
વ્યોમન્યેવ યથા તાપતપ્તે સંદૃશ્યતે સરિત્

ધરાપ્યવિદ્યમાનાપિ સંકલ્પાદ્દૃશ્યતે તથા ।
દૃશ્યતે દૃષ્ટિવૈરૂપ્યાદ્યથા વ્યોમનિ પિચ્છિકા

તથૈવેયં જગલ્લક્ષ્મીર્દુર્જ્ઞાનાદવભાસતે ।
દૃશ્યતે સમયા દૃષ્ટ્યા ન યથા વ્યોમ્નિ પિચ્છિકા

સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા જગલ્લક્ષ્મીસ્તથેયં નાવભાસતે ।
ભીરુરભ્યેતિ ન યથા સ્વસંકલ્પેષુ સંભ્રમમ્

સ્વસંકલ્પે હિ સંસારે ન તથૈતિ ભયં સુધીઃ ।
સ્વ એવ હિ સ્વભાવોઽયમિત્થં સંપ્રતિ ભાસતે

સંસારસરણિસ્થિત્યાં કસ્માત્કોઽત્ર વિભેતિ કિમ્ ।
સ એવ કિંચિત્સંશોધ્યઃ શુદ્ધ્યા વિમલતાં ગતે

તસ્મિન્ન દૃશ્યતે રામ મોહોઽયં જગતઃ સ્થિતઃ ।
સમ્યગાલોકમાત્રેણ સ્વભાવઃ શુદ્ધિમૃચ્છતિ

ન ગૃહ્ણાતિ મલં ભૂયસ્તામ્રતામિવ કાઞ્ચનમ્ ।
આભાસમાત્રમેવેદં ન સન્નાસજ્જગત્ત્રયમ્

ઇત્યન્યકલનાત્યાગઃ સમ્યગાલોકનં વિદુઃ ।
મરણં જીવિતં સ્વર્ગો જ્ઞાનમજ્ઞાનમેવ ચ

ચિદાભાસાદૃતે નાસ્તીત્યેકતા સમ્યગીક્ષણમ્ ।
ત્વમહંતાદિસંસાર ઇતિ મે ન દિશો દશ

સર્વં સ્વાભાસમેવેતિ સમ્યગાલોકનં વિદુઃ ।
સદસન્મયસંસારે યથા ભૂતાર્થદર્શનાત્

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ સમ્યગાલોકનાન્મનઃ ।
નિર્ણીય સર્વભાવાનામસત્ત્વં સત્ત્વમેવ ચ

નિષ્કામં શાન્તિમભ્યેતિ સમ્યગાલોકનાન્મનઃ ।
ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ ન હૃષ્યતિ ન શોચતિ

શીતલાં સત્યતામેતિ સમ્યગાલોકનાન્મનઃ ।
અવશ્યમેવ મર્તવ્યં સર્વૈરેવ હિ બન્ધુભિઃ

ઇતિ બન્ધુવિયોગેષુ કિં વૃથા પરિતપ્યસે ।
અવશ્યમેવ ચ મયા મર્તવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ

ઇત્યાત્મમરણપ્રાપ્તૌ કિં મુધા પરિતપ્યસે ।
અવશ્યમેવ જાતેન કિંચિત્સુવિભવાદિકમ્

પ્રાપ્તવ્યં પુરુષેણેતિ હર્ષસ્યાવસરો હિ કઃ ।
સર્વસ્યૈવ હિ સંસારે નરસ્ય વ્યવહારિણઃ

અર્થાયાતા ભવત્યાપચ્છોકસ્યાવસરો હિ કઃ ।
બૃંહત્યુદેતિ સ્ફુરતિ બુદ્બુદૌઘ ઇવાર્ણવે

ઇદં હિ જગતાં જાલં કિમત્ર પરિદેવના ।
સત્સદેવ સદૈવૈતદસદેવાસદેવ હિ

ક્રિયાવૈચિત્ર્યમાત્રે તુ કિમન્યત્પરિદેવ્યતે ।
નાહમસ્મિ ન ચાભૂવં ભવિષ્યામિ ન સોઽધુના

દેહોઽયં ચિત્રદોષોત્થઃ કિમન્યત્પરિદેવ્યતે ।
દેહાચ્ચેદન્ય એવાહં ચિદાભાસસ્તદઙ્ગ હે

કૌ તૌ મે સદસદ્ભાવૌ યન્નિષ્ઠં પરિતપ્યતે ।
ઇતિ નિશ્ચયવત્સ્વાન્તં સમ્યગ્જ્ઞાનાત્મનો મુનેઃ

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ન શાન્તં પરિતપ્યતે ।
પરતામેવ નાશાન્તામનુત્તમપદે સ્થિતઃ

આદત્તે તિત્તિરી મૃદ્વીં તૃણકોટિમિવામલામ્ ।
એતદર્થમસત્યેઽસ્મિન્નાસ્થા કાર્યા મનાગપિ

સુરજ્જ્વેવ બલીવર્દો બધ્યતે જન્તુરાસ્થયા ।
અતસ્ત્વયા દૃઢમિદમિતિ નિર્ણીય બુદ્ધિતઃ

આસ્થારહિતયા બુદ્ધ્યા વિહર્તવ્યમિહાનઘ ।
કર્તવ્યમેવ કર્તવ્યમકર્તવ્યમુપેક્ષ્યતે

આસ્થાનાસ્થે પરિત્યજ્ય લીલયૈવ મહાધિયા ।
આભાસમાત્રમેવેદં યસ્ય ચ પ્રતિભાસતે

સોઽન્તઃ શીતલતામેતિ દિનાન્તે ભુવનં યથા ।
પ્રતિભાસં પરિત્યજ્ય પદાર્થપટલવ્રજે

આભાસમાત્રસામાન્યમિદમાલોકયાનઘ ।
આભાસમાત્રકં રામ ચિત્તામર્શકલઙ્કિતમ્

તતસ્તદપિ સંત્યજ્ય નિરાભાસો ભવોત્તમ ।
ચિદાકાશમયો નિત્યં સર્વગઃ સર્વવર્જિતઃ

આભાસસ્ય પરિત્યાગે ભવસ્યેકાન્તનિર્મલઃ ।
નાહમસ્મિ ન મે ભોગાઃ સત્યા ઇત્યભિભાવિતે

નેદમાડમ્બરં વ્યર્થમનર્થાયાવભાસતે ।
અહમેવ હિ વા સર્વં ચિદિત્યેવં વિભાવિતે

નેદમાડમ્બરં વ્યર્થમનર્થાયાવભાસતે ।
દર્શનદ્વયમપ્યેતત્સત્યમત્યન્તસિદ્ધિદમ્

યદેકમેતયોવેત્સિ રમ્યં તદ્રામ સંશ્રય ।
દ્વાભ્યામેવાથ વૈ તાભ્યાં દર્શનાભ્યામિહાનઘ

વિહરન્કુરુ કલ્યાણ રાગદ્વેષપરિક્ષયમ્ ।
યત્કિંચિદુદિતં લોકે યન્નભસ્યથ વા દિવિ

તત્સર્વં પ્રાપ્યતે રામ રાગદ્વેષપરિક્ષયાત્ ।
રાગાદિહતયા બુદ્ધ્યા યાદૃગ્રામ વિચેષ્ટિતમ્

તત્તદેવ પ્રયાત્યાશુ મૂઢાનાં વિપરીતતામ્ ।
દ્વેષદોષોર્મિરુદ્ધાસુ ન ગુણાશ્ચિત્તવૃત્તિષુ

પદં કુર્વન્તિ દગ્ધાસુ સ્થલીષુ હરિણા ઇવ ।
રાગો દ્વેષશ્ચ સર્પૌ દ્વૌ ન વિલીનૌ મનોવિલે

યસ્ય કલ્પતરોસ્તસ્માત્કિં નામાઙ્ગ ન લભ્યતે ।
યે હિ પ્રાજ્ઞાઃ સ્વનિયતા વિદગ્ધાઃ શાસ્ત્રશાલિનઃ

રાગદ્વેષમયાસ્તે વૈ જમ્બુકાસ્તે ધિગસ્તુ તાન્ ।
મદ્ધનં ભુક્તમન્યેન ધનં ત્યક્તં મયાઽન્યતઃ

ઇતિ સંવ્યવહારેહાઃ કે રાગદ્વેષયોઃ ક્રમાઃ ।
ધનાનિ બન્ધવો મિત્રં પુનરાયાન્તિ યાન્તિ ચ

કિમેતેષુ નરઃ પ્રાજ્ઞો રજ્યતે વા વિરજ્યતે ।
ભાવાભાવભવાભોગા માયેયં પારમેશ્વરી

સંસારરચના સર્વા સંસક્તં પાતયત્યલમ્ ।
ન ધનં ન જનો નાત્મા સત્યં રાઘવ વસ્તુતઃ

મિથ્યૈવ મિથ્યાવસિતમિતીદં પરિલક્ષ્યતે ।
આદ્યન્તયોઃ સર્વમસન્મધ્યેઽપ્યસ્થિરમાધિમત્

ક્વ બઘ્નાતિ રતિં પ્રાજ્ઞો હ્યન્યકલ્પિતખદ્રુમે ।
એકેન કલ્પિતા ખે સ્ત્રી ભુઙ્ક્તે તાં દૂરગોઽપરઃ

ઇતીયમઙ્ગ સંસારરચના તેન મા ભ્રમ ।
ભૂતાજવં જવીભાવમિમમાતતમાકુલમ્

ગન્ધર્વપુરનિર્માણવિલાસેન સમં વિદુઃ ।
સ્વપ્નસંકલ્પપુરવદસદેવેદમુત્થિતમ્

સર્વત્ર સંસ્થમેવેદં સુષુપ્તમિવ વિચ્યુતમ્ ।
પરિપશ્યસિ સંસારદીર્ઘસ્વપ્નપુરદ્રુમમ્

અજ્ઞાનનિદ્રાલુઠનસ્વભાવાત્મકમચ્યુતમ્ ।
સંસારસ્વપ્નસંભ્રાન્તો ભવાનયમિહ સ્થિતઃ

તદેનાં વિતતાં નિદ્રાં ઘનાજ્ઞાનમયાત્મિકામ્ ।
ત્યજાલક્ષ્મીમિવાવાપ્તનિધાનઃ પુરુષોત્તમઃ

પ્રબોધમેહિ પશ્ય સ્વમાત્માનમુદિતં સદા ।
નિર્વિકલ્પં ચિદાભાસં પ્રાતઃપદ્મં રવિં યથા

પ્રબુધ્યસ્વ પ્રબુધ્યસ્વ પુનઃપુનરયં મયા ।
પ્રબોધ્યસે મહાબાહો પશ્યાત્માર્કમનામયમ્

મયૈતેનાભિવૃષ્ટેન શીતેન જ્ઞાનવારિણા ।
સુશબ્દશાલિના રામ હ્યનેનૈવાસિ બોધિતઃ

બોધમાસાદય પરં પ્રબોધોઽદ્યૈવ રાઘવ ।
સત્યમાલોકયાલીકં ત્યક્ત્વેમં જાગતં ભ્રમમ્

ન તે જન્મ ન તે દુઃખં ન દોષાસ્તે ન તે ભ્રમાઃ ।
સર્વં સંકલ્પમુત્સૃજ્ય તિષ્ઠાત્મનિ સુસંસ્થિતઃ

પરિગલિતવિકલ્પદોષજાલ-
સ્ત્વમસિ સુસારસુષુપ્તસૌમ્યદૃષ્ટિઃ ।
અતિવિતતમિદં સુશુદ્ધયે ત્વં
સમુપશમાત્મનિ તિષ્ઠ હે મહાત્મન્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ પરમાર્થયોગોપદેશો નામાષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ