Yoga Vasistha · Verses 6.24-2

catuviśaḥ sargaḥ

bhuśuṇḍa uvāca /
ekaiva kevalā dṛṣṭirnirāpāyā gatabhramā /
vidyate sarvavittveṣu sarvaśreṣṭhā samunnatā

ātmacintā samastānāṃ duḥkhānāmantakāriṇī /
cirasaṃbhṛtaduḥsvapnasaṃsārabhramahāriṇī

niṣkalaṅkamanomārgavipulāṅgaṇacāriṇī /
tathā samastaduḥkhānāṃ cintānarthavināśinī

jyotsnayevāndhakārāṇāmalamantaḥ prajāyate /
sā svātmacintā bhagavansarvasaṃkalpavarjitā

yuṣmadādiṣu suprāpā duṣprāpaivāsmadādiṣu /
samastakalanātītaṃ parāṃ koṭimupāgatam

padamāsādayantyetatkathaṃ sāmānyabuddhayaḥ /
ātmacintāvilāsinyāstasyāḥ sakhyo mahāmune

kiṃcitsāmyamupāyātā vijñānaśaśiśītalāḥ /
ātmacintāsamānānāṃ vividhānāṃ munīśvara

ātmacintāvayasyānāṃ madhyādekatamā mayā /
sarvaduḥkhakṣayakarī sarvasaubhāgyavardhinī

kāraṇaṃ jīvitasyeha prāṇacintā samāśritā /
śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktavantaṃ vihagaṃ bhuśuṇḍaṃ punarapyaham /
jānannapīdamavyagraḥ pṛṣṭavānkrīḍayā munim

sarvasaṃśayavicchedinnatyantacirajīvita /
yathārthama brūhi me sādho prāṇacintā kimucyate

bhuśuṇḍa uvāca /
sarvavedāntavettāsi sarvasaṃśayanāśakaḥ /
māmetatparihāsārthaṃ mune pṛcchasi vāyasam

athavā bhavatāmeva bhagavanpariśikṣitum /
punaḥ pratyuttarāṇīdaṃ kā me kṣatirupasthitā

bhuśuṇḍajīvitakaraṃ bhuśuṇḍasvātmalābhadam /
śṛṇu prāṇasamādhānaṃ vakṣyamāṇamidaṃ mayā

paśyedaṃ bhagavansarvaṃ dehagehaṃ manoramam /
triprakāramahāsthūṇaṃ navadvārasamāvṛtam

puryaṣṭakakalatreṇa tanmātrasvajanena ca /
ahaṃkāragṛhasthena sarvataḥ paripālitam

antaḥ paśyasi satkarṇaśaṣkulīcandraśālikam /
śiroruhācchādanavadvipulākṣigavākṣakam

āsyapradhānasudvāra bhujapārśvopamandiram /
dantālikesarasragbhirbhūṣitadvārakoṭaram

anārataṃ rūparasasparśanadvārapālavat /
saṃkulālokavalitaṃ tārālindakṛtasthiti

raktamāṃsavasādigdhaṃ snāyusaṃtativeṣṭitam /
sthūlāsthikāṣṭhasaṃbaddhaṃ sukuḍayaṃ susamāhitam

iḍā ca piṅgalā cāsya dehasya munināyaka /
susthite komale madhye pārśvakoṣṭhe nimīlite

padmayugmatrayaṃ yantramasthimāṃsamayaṃ mṛdu /
ūrdhvādhonālamanyonyamilatkomalasaddalam

sekena vikasatpatraṃ sakalākāśacāriṇā /
calanti tasya patrāṇi mṛdu vyāptāni vāyunā

calatsu teṣu patreṣu sa marutparivardhate /
vātāhate latāpatrajāle bahirivābhitaḥ

vṛddhiṃ nītaḥ sa nāḍīṣu kṛtvā sthānamanekadhā /
ūrdhvādhovartamānāsu dehe'sminprasaratyatha

prāṇāpānasamānādyaistataḥ sa hṛdayānilaḥ /
saṃketaiḥ procyate tajjñairvicitrācāraceṣṭitaiḥ

hṛtpadmayantratritaye samastāḥ prāṇaśaktayaḥ /
ūrdhvādhaḥ prasṛtā dehe candrabimbādivāṃśavaḥ

yāntyāyānti vikarṣanti haranti viharanti ca /
utpatanti patantyāśu tā etāḥ prāṇaśaktayaḥ

sa eṣa hṛtpadmagataḥ prāṇa ityucyate budhaiḥ /
asya kācinmune śaktiḥ praspandayati locane

kācisparśamupādatte kācidvahati nāsayā /
kācidannaṃ jarayati kācidvakti vacāṃsi ca

bahunātra kimuktena sarvameva śarīrake /
karoti bhagavānvāyuryantrehāmiva yāntrikaḥ

tatrordhvādhodvisaṃketau prasṛtāvanilau mune /
prāṇāpānāviti khyātau prakaṭau dvau varānilau

tayoranusarannityaṃ mune gatimahaṃ sthitaḥ /
śītoṣṇavapuṣornityaṃ nityamambarapānthayoḥ

kalevaramahāyantravāhayoḥ śramahīnayoḥ /
hṛdākāśārkaśaśinostvagnīṣomasvarūpayoḥ

śarīrapurapālasya manaso rathacakrayoḥ /
ahaṃkāranṛpasyāsya praśasyeṣṭaturaṅgayoḥ

tayormamānusarataḥ prāṇāpānābhidhānayoḥ /
gatiṃ śarīramarutorāśarīramaruddhayoḥ

jāgratsvapnasuṣupteṣu sadaiva samarūpayoḥ /
suṣuptasaṃsthitasyeva brahman gacchanti vāsarāḥ

sahasravinikṛttāṅgādbisatantulavādapi /
durlakṣyā vidyamānāpi gatiḥ sūkṣmatarā'nayoḥ

aviratagatayorgatiṃ viditvā hṛdi marutoranusṛtya coditāṃ tām /
na punariha hi jāyate mahātmanmuditamanāḥ puruṣaḥ praṇaṣṭapāśaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇapra० pū० bhuśuṇḍopākhyāne prāṇavicāraṇaṃ nāma caturviṃśaḥ sargaḥ