યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.24-2

ચતુવિશઃ સર્ગઃ

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
એકૈવ કેવલા દૃષ્ટિર્નિરાપાયા ગતભ્રમા ।
વિદ્યતે સર્વવિત્ત્વેષુ સર્વશ્રેષ્ઠા સમુન્નતા

આત્મચિન્તા સમસ્તાનાં દુઃખાનામન્તકારિણી ।
ચિરસંભૃતદુઃસ્વપ્નસંસારભ્રમહારિણી

નિષ્કલઙ્કમનોમાર્ગવિપુલાઙ્ગણચારિણી ।
તથા સમસ્તદુઃખાનાં ચિન્તાનર્થવિનાશિની

જ્યોત્સ્નયેવાન્ધકારાણામલમન્તઃ પ્રજાયતે ।
સા સ્વાત્મચિન્તા ભગવન્સર્વસંકલ્પવર્જિતા

યુષ્મદાદિષુ સુપ્રાપા દુષ્પ્રાપૈવાસ્મદાદિષુ ।
સમસ્તકલનાતીતં પરાં કોટિમુપાગતમ્

પદમાસાદયન્ત્યેતત્કથં સામાન્યબુદ્ધયઃ ।
આત્મચિન્તાવિલાસિન્યાસ્તસ્યાઃ સખ્યો મહામુને

કિંચિત્સામ્યમુપાયાતા વિજ્ઞાનશશિશીતલાઃ ।
આત્મચિન્તાસમાનાનાં વિવિધાનાં મુનીશ્વર

આત્મચિન્તાવયસ્યાનાં મધ્યાદેકતમા મયા ।
સર્વદુઃખક્ષયકરી સર્વસૌભાગ્યવર્ધિની

કારણં જીવિતસ્યેહ પ્રાણચિન્તા સમાશ્રિતા ।
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તવન્તં વિહગં ભુશુણ્ડં પુનરપ્યહમ્ ।
જાનન્નપીદમવ્યગ્રઃ પૃષ્ટવાન્ક્રીડયા મુનિમ્

સર્વસંશયવિચ્છેદિન્નત્યન્તચિરજીવિત ।
યથાર્થમ બ્રૂહિ મે સાધો પ્રાણચિન્તા કિમુચ્યતે

ભુશુણ્ડ ઉવાચ ।
સર્વવેદાન્તવેત્તાસિ સર્વસંશયનાશકઃ ।
મામેતત્પરિહાસાર્થં મુને પૃચ્છસિ વાયસમ્

અથવા ભવતામેવ ભગવન્પરિશિક્ષિતુમ્ ।
પુનઃ પ્રત્યુત્તરાણીદં કા મે ક્ષતિરુપસ્થિતા

ભુશુણ્ડજીવિતકરં ભુશુણ્ડસ્વાત્મલાભદમ્ ।
શૃણુ પ્રાણસમાધાનં વક્ષ્યમાણમિદં મયા

પશ્યેદં ભગવન્સર્વં દેહગેહં મનોરમમ્ ।
ત્રિપ્રકારમહાસ્થૂણં નવદ્વારસમાવૃતમ્

પુર્યષ્ટકકલત્રેણ તન્માત્રસ્વજનેન ચ ।
અહંકારગૃહસ્થેન સર્વતઃ પરિપાલિતમ્

અન્તઃ પશ્યસિ સત્કર્ણશષ્કુલીચન્દ્રશાલિકમ્ ।
શિરોરુહાચ્છાદનવદ્વિપુલાક્ષિગવાક્ષકમ્

આસ્યપ્રધાનસુદ્વાર ભુજપાર્શ્વોપમન્દિરમ્ ।
દન્તાલિકેસરસ્રગ્ભિર્ભૂષિતદ્વારકોટરમ્

અનારતં રૂપરસસ્પર્શનદ્વારપાલવત્ ।
સંકુલાલોકવલિતં તારાલિન્દકૃતસ્થિતિ

રક્તમાંસવસાદિગ્ધં સ્નાયુસંતતિવેષ્ટિતમ્ ।
સ્થૂલાસ્થિકાષ્ઠસંબદ્ધં સુકુડયં સુસમાહિતમ્

ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચાસ્ય દેહસ્ય મુનિનાયક ।
સુસ્થિતે કોમલે મધ્યે પાર્શ્વકોષ્ઠે નિમીલિતે

પદ્મયુગ્મત્રયં યન્ત્રમસ્થિમાંસમયં મૃદુ ।
ઊર્ધ્વાધોનાલમન્યોન્યમિલત્કોમલસદ્દલમ્

સેકેન વિકસત્પત્રં સકલાકાશચારિણા ।
ચલન્તિ તસ્ય પત્રાણિ મૃદુ વ્યાપ્તાનિ વાયુના

ચલત્સુ તેષુ પત્રેષુ સ મરુત્પરિવર્ધતે ।
વાતાહતે લતાપત્રજાલે બહિરિવાભિતઃ

વૃદ્ધિં નીતઃ સ નાડીષુ કૃત્વા સ્થાનમનેકધા ।
ઊર્ધ્વાધોવર્તમાનાસુ દેહેઽસ્મિન્પ્રસરત્યથ

પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈસ્તતઃ સ હૃદયાનિલઃ ।
સંકેતૈઃ પ્રોચ્યતે તજ્જ્ઞૈર્વિચિત્રાચારચેષ્ટિતૈઃ

હૃત્પદ્મયન્ત્રત્રિતયે સમસ્તાઃ પ્રાણશક્તયઃ ।
ઊર્ધ્વાધઃ પ્રસૃતા દેહે ચન્દ્રબિમ્બાદિવાંશવઃ

યાન્ત્યાયાન્તિ વિકર્ષન્તિ હરન્તિ વિહરન્તિ ચ ।
ઉત્પતન્તિ પતન્ત્યાશુ તા એતાઃ પ્રાણશક્તયઃ

સ એષ હૃત્પદ્મગતઃ પ્રાણ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
અસ્ય કાચિન્મુને શક્તિઃ પ્રસ્પન્દયતિ લોચને

કાચિસ્પર્શમુપાદત્તે કાચિદ્વહતિ નાસયા ।
કાચિદન્નં જરયતિ કાચિદ્વક્તિ વચાંસિ ચ

બહુનાત્ર કિમુક્તેન સર્વમેવ શરીરકે ।
કરોતિ ભગવાન્વાયુર્યન્ત્રેહામિવ યાન્ત્રિકઃ

તત્રોર્ધ્વાધોદ્વિસંકેતૌ પ્રસૃતાવનિલૌ મુને ।
પ્રાણાપાનાવિતિ ખ્યાતૌ પ્રકટૌ દ્વૌ વરાનિલૌ

તયોરનુસરન્નિત્યં મુને ગતિમહં સ્થિતઃ ।
શીતોષ્ણવપુષોર્નિત્યં નિત્યમમ્બરપાન્થયોઃ

કલેવરમહાયન્ત્રવાહયોઃ શ્રમહીનયોઃ ।
હૃદાકાશાર્કશશિનોસ્ત્વગ્નીષોમસ્વરૂપયોઃ

શરીરપુરપાલસ્ય મનસો રથચક્રયોઃ ।
અહંકારનૃપસ્યાસ્ય પ્રશસ્યેષ્ટતુરઙ્ગયોઃ

તયોર્મમાનુસરતઃ પ્રાણાપાનાભિધાનયોઃ ।
ગતિં શરીરમરુતોરાશરીરમરુદ્ધયોઃ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સદૈવ સમરૂપયોઃ ।
સુષુપ્તસંસ્થિતસ્યેવ બ્રહ્મન્ ગચ્છન્તિ વાસરાઃ

સહસ્રવિનિકૃત્તાઙ્ગાદ્બિસતન્તુલવાદપિ ।
દુર્લક્ષ્યા વિદ્યમાનાપિ ગતિઃ સૂક્ષ્મતરાઽનયોઃ

અવિરતગતયોર્ગતિં વિદિત્વા હૃદિ મરુતોરનુસૃત્ય ચોદિતાં તામ્ ।
ન પુનરિહ હિ જાયતે મહાત્મન્મુદિતમનાઃ પુરુષઃ પ્રણષ્ટપાશઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્ર૦ પૂ૦ ભુશુણ્ડોપાખ્યાને પ્રાણવિચારણં નામ ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ