Yoga Vasistha · Chapter 6.23

trayoviṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
virāgavāsanāpāstasamastabhavavāsanaḥ /
utthāya gaccha prakṛterasyā maṅkirivāṅkitaḥ

maṅkirnāmābhavatpūrvaṃ brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ /
sa kathaṃ śrṛṇu nirvāṇamāptavānmadvibodhitaḥ

ahaṃ kadācidākāśakośādavanimāgataḥ /
bhavatpitāmahārthena kenāpyupanimantritaḥ

viharanbhūtalaṃ gacchaṃstvatpitāmahapattanam /
prāpto'smi kāmapyādīrghāmaraṇyānīṃ mahātapām

pāṃsupratardanahatāṃ prakacattaptasaikatām /
adṛṣṭāpāraparyantāṃ kvacidrāma kilāṅkitām

akṣubdhasvānilālokajalabhūśāntiśālinīm /
tatāṃ śūnyāṃ mahārambhāṃ brahmasattāmivāmalām

avidyāmiva saṃmohamṛgatṛṣṇāṃ gatāṃ bhramāt /
jaḍatāmātatāṃ śūnyāṃ diṅmohamihikākulām

atha tasyāmaraṇyānyāṃ yāvatpraviharāmyaham /
tāvatpaśyāmi purato vadantaṃ pathikaṃ śramāt

pāntha uvāca /
aho nu parikhedāya prauḍhaprāyātapo raviḥ /
paritāpāya pāpo'yaṃ durjaneneva saṃgamaḥ

sugalantīva marmāṇi sphuratīvāgnirātape /
saṃkucatpallavāpīḍāstāpyante vanarājayaḥ

tattāvadevamagrasthaṃ grāmakaṃ praviśāmyaham /
śramamatrāpanīyāśu vahāmyadhvānamāśugaḥ

iti saṃcintya so'grasthaṃ kirātagrāmakaṃ yadā /
praveṣṭumicchati tadā mayā proktamidaṃ vacaḥ

aparijñātanīrāgamārga mitra śubhākṛte /
marumārgamahāraṇyapāntha svāgatamastu te

ciraṃ manuṣyadeśe'sminnirjanagrāmamadhvani /
adharādhvaga viśrātiṃ viśrāntopi na lapsyase

grāme viśramaṇaṃ naiva vartate pāmarāspade /
tṛḍvai lavaṇapānena bhūya evābhivardhate

ete grāmaikaśaraṇāḥ pallavāḥ spandabhīravaḥ /
ayathāpathasaṃcārā hariṇā iva jantavaḥ

na sphuranti vicāreṣu prajvalantyanubhūtiṣu /
na trasyanti durācārādaśmayantramayā iva

kāmārtharāgasadveṣapariniṣṭhitapauruṣāḥ /
karmaṇyāpātamadhure ramante dagdhabuddhayaḥ

ābhijātyātatodārā śītalā rasaśālinī /
neha viśvasiti prakṣā meghamālā marāviva

varamandhaguhāhitvaṃ śilāntaḥkīṭatā varam /
varaṃ marau paṅgumṛgo na grāmyajanasaṃgamaḥ

nimeṣāsvādamadhurāḥ kṣaṇāntaravirāgiṇaḥ /
māraṇaikāntaniratā grāmyā viṣakaṇā iva

vānti bhasmakaṇākīrṇā jīrṇāḥ saṃśīrṇasadmasu /
tṛṇaparṇavanavyagrā grāmyādhārmikavāyavaḥ

evamuktena tenāhamidamuktastato'nagha /
madvākyena samāśvāsya snātenevāmṛtāmbhasā

pāntha uvāca /
bhagavanko'si pūrṇātmā mahātmā kathamātmavān /
paśyasyanākulo lokaṃ grāmayātrāmivādhvagaḥ

kiṃ tvayā pītamamṛtaṃ kiṃ tvaṃ samrāḍvirāḍatha /
sarvārtharikto'pi ciraṃ saṃpūrṇa iva rājase

śūnyo'siparipūrṇo'si ghūrṇo'sīva sthiro'si ca /
na sarvamapi sarvaṃ ca na kiṃcitkiṃcideva ca

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca dīptamapratighāti ca /
nivṛttaṃ corjitaṃ tādṛgrūpaṃ kimiti te mune

bhūsaṃstho'pi samastānāṃ lokānāmuparīva khe /
saṃsthito'si nirāstho'si ghanāstho'sīva lakṣyase

prasṛtaṃ na padārtheṣu na padārthātmanā'sti vai /
tavendoriva śuddhasya mano'mṛtamayaṃ sthitam

kalāvānakalaṅko'ntaḥśītalo bhāsvaraḥ samaḥ /
rasāyanabharāpūrṇaḥ pūrṇenduriva rājase

tvadicchāyāṃ tu sadasadbhāvaṃ paśyāmi te citi /
saṃsāramaṇḍalamidaṃ sthitaṃ phalamivāṅkure

ahaṃ tāvadayaṃ vipra śāṇḍilyakulasaṃbhavaḥ /
maṅkirnāma mahābhāga tīrthayātrāprasaṅgataḥ

gatvā sudūramadhvānaṃ dṛṣṭvā tīrthāni saṃprati /
cirakālena sadanamātmīyaṃ gantumudyataḥ

na ca me gantumudyogo viraktamanaso gṛham /
dṛṣṭvā taḍitsakāśāni bhūtāni bhuvanodare

bhagavansatyamātmānaṃ kathayehānukampayā /
gambhīrāṇi prasannāni sādhucetaḥsarāṃsi hi

darśanādeva mitratvaṃ kurvatāṃ mahatāṃ puraḥ /
kamalānīva bhūtāni vikasantyāśvasanti ca

mamedaṃ ca mano mohātsaṃsārabhramasaṃbhavam /
manye hātuṃ na samarthaṃ sa tvaṃ bodhānukampitaiḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
vasiṣṭho'smi mahābuddhe munirasmi nabhogṛhaḥ /
kenāpyarthena rājarṣerimaṃ mārgamupasthitaḥ

māgā viṣādaṃ panthānamāgato'si manīṣiṇām /
prāyaḥ prāptosi saṃsārasāgarasya paraṃ taṭam

vairāgyavibhavodārā matiruktirapīdṛśī /
ākṛtiḥ śāntarūpā ca na bhavatyamahātmanaḥ

maṇirmadhurakāṣeṇa yathaiti vimalātmatām /
tathā kaṣāyapākena cittameti vivekitām

kiṃ jñātumicchasi kathaṃ saṃsāraṃ hātumicchasi /
upadiṣṭamahaṃ manye saṃpādayati karmabhiḥ

vimalavāsana uttamamānasaḥ
pariviviktamatirjanatejasā /
padamaśokamalaṃ khalu yujyate
janititīrṣumateridamucyate

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० maṅkyupākhyāne maṅkinirvāṇaṃ nāma trayoviṃśaḥ sargaḥ