યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.23

ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિરાગવાસનાપાસ્તસમસ્તભવવાસનઃ ।
ઉત્થાય ગચ્છ પ્રકૃતેરસ્યા મઙ્કિરિવાઙ્કિતઃ

મઙ્કિર્નામાભવત્પૂર્વં બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ ।
સ કથં શ્રૃણુ નિર્વાણમાપ્તવાન્મદ્વિબોધિતઃ

અહં કદાચિદાકાશકોશાદવનિમાગતઃ ।
ભવત્પિતામહાર્થેન કેનાપ્યુપનિમન્ત્રિતઃ

વિહરન્ભૂતલં ગચ્છંસ્ત્વત્પિતામહપત્તનમ્ ।
પ્રાપ્તોઽસ્મિ કામપ્યાદીર્ઘામરણ્યાનીં મહાતપામ્

પાંસુપ્રતર્દનહતાં પ્રકચત્તપ્તસૈકતામ્ ।
અદૃષ્ટાપારપર્યન્તાં ક્વચિદ્રામ કિલાઙ્કિતામ્

અક્ષુબ્ધસ્વાનિલાલોકજલભૂશાન્તિશાલિનીમ્ ।
તતાં શૂન્યાં મહારમ્ભાં બ્રહ્મસત્તામિવામલામ્

અવિદ્યામિવ સંમોહમૃગતૃષ્ણાં ગતાં ભ્રમાત્ ।
જડતામાતતાં શૂન્યાં દિઙ્મોહમિહિકાકુલામ્

અથ તસ્યામરણ્યાન્યાં યાવત્પ્રવિહરામ્યહમ્ ।
તાવત્પશ્યામિ પુરતો વદન્તં પથિકં શ્રમાત્

પાન્થ ઉવાચ ।
અહો નુ પરિખેદાય પ્રૌઢપ્રાયાતપો રવિઃ ।
પરિતાપાય પાપોઽયં દુર્જનેનેવ સંગમઃ

સુગલન્તીવ મર્માણિ સ્ફુરતીવાગ્નિરાતપે ।
સંકુચત્પલ્લવાપીડાસ્તાપ્યન્તે વનરાજયઃ

તત્તાવદેવમગ્રસ્થં ગ્રામકં પ્રવિશામ્યહમ્ ।
શ્રમમત્રાપનીયાશુ વહામ્યધ્વાનમાશુગઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સોઽગ્રસ્થં કિરાતગ્રામકં યદા ।
પ્રવેષ્ટુમિચ્છતિ તદા મયા પ્રોક્તમિદં વચઃ

અપરિજ્ઞાતનીરાગમાર્ગ મિત્ર શુભાકૃતે ।
મરુમાર્ગમહારણ્યપાન્થ સ્વાગતમસ્તુ તે

ચિરં મનુષ્યદેશેઽસ્મિન્નિર્જનગ્રામમધ્વનિ ।
અધરાધ્વગ વિશ્રાતિં વિશ્રાન્તોપિ ન લપ્સ્યસે

ગ્રામે વિશ્રમણં નૈવ વર્તતે પામરાસ્પદે ।
તૃડ્વૈ લવણપાનેન ભૂય એવાભિવર્ધતે

એતે ગ્રામૈકશરણાઃ પલ્લવાઃ સ્પન્દભીરવઃ ।
અયથાપથસંચારા હરિણા ઇવ જન્તવઃ

ન સ્ફુરન્તિ વિચારેષુ પ્રજ્વલન્ત્યનુભૂતિષુ ।
ન ત્રસ્યન્તિ દુરાચારાદશ્મયન્ત્રમયા ઇવ

કામાર્થરાગસદ્વેષપરિનિષ્ઠિતપૌરુષાઃ ।
કર્મણ્યાપાતમધુરે રમન્તે દગ્ધબુદ્ધયઃ

આભિજાત્યાતતોદારા શીતલા રસશાલિની ।
નેહ વિશ્વસિતિ પ્રક્ષા મેઘમાલા મરાવિવ

વરમન્ધગુહાહિત્વં શિલાન્તઃકીટતા વરમ્ ।
વરં મરૌ પઙ્ગુમૃગો ન ગ્રામ્યજનસંગમઃ

નિમેષાસ્વાદમધુરાઃ ક્ષણાન્તરવિરાગિણઃ ।
મારણૈકાન્તનિરતા ગ્રામ્યા વિષકણા ઇવ

વાન્તિ ભસ્મકણાકીર્ણા જીર્ણાઃ સંશીર્ણસદ્મસુ ।
તૃણપર્ણવનવ્યગ્રા ગ્રામ્યાધાર્મિકવાયવઃ

એવમુક્તેન તેનાહમિદમુક્તસ્તતોઽનઘ ।
મદ્વાક્યેન સમાશ્વાસ્ય સ્નાતેનેવામૃતામ્ભસા

પાન્થ ઉવાચ ।
ભગવન્કોઽસિ પૂર્ણાત્મા મહાત્મા કથમાત્મવાન્ ।
પશ્યસ્યનાકુલો લોકં ગ્રામયાત્રામિવાધ્વગઃ

કિં ત્વયા પીતમમૃતં કિં ત્વં સમ્રાડ્વિરાડથ ।
સર્વાર્થરિક્તોઽપિ ચિરં સંપૂર્ણ ઇવ રાજસે

શૂન્યોઽસિપરિપૂર્ણોઽસિ ઘૂર્ણોઽસીવ સ્થિરોઽસિ ચ ।
ન સર્વમપિ સર્વં ચ ન કિંચિત્કિંચિદેવ ચ

ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દીપ્તમપ્રતિઘાતિ ચ ।
નિવૃત્તં ચોર્જિતં તાદૃગ્રૂપં કિમિતિ તે મુને

ભૂસંસ્થોઽપિ સમસ્તાનાં લોકાનામુપરીવ ખે ।
સંસ્થિતોઽસિ નિરાસ્થોઽસિ ઘનાસ્થોઽસીવ લક્ષ્યસે

પ્રસૃતં ન પદાર્થેષુ ન પદાર્થાત્મનાઽસ્તિ વૈ ।
તવેન્દોરિવ શુદ્ધસ્ય મનોઽમૃતમયં સ્થિતમ્

કલાવાનકલઙ્કોઽન્તઃશીતલો ભાસ્વરઃ સમઃ ।
રસાયનભરાપૂર્ણઃ પૂર્ણેન્દુરિવ રાજસે

ત્વદિચ્છાયાં તુ સદસદ્ભાવં પશ્યામિ તે ચિતિ ।
સંસારમણ્ડલમિદં સ્થિતં ફલમિવાઙ્કુરે

અહં તાવદયં વિપ્ર શાણ્ડિલ્યકુલસંભવઃ ।
મઙ્કિર્નામ મહાભાગ તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગતઃ

ગત્વા સુદૂરમધ્વાનં દૃષ્ટ્વા તીર્થાનિ સંપ્રતિ ।
ચિરકાલેન સદનમાત્મીયં ગન્તુમુદ્યતઃ

ન ચ મે ગન્તુમુદ્યોગો વિરક્તમનસો ગૃહમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તડિત્સકાશાનિ ભૂતાનિ ભુવનોદરે

ભગવન્સત્યમાત્માનં કથયેહાનુકમ્પયા ।
ગમ્ભીરાણિ પ્રસન્નાનિ સાધુચેતઃસરાંસિ હિ

દર્શનાદેવ મિત્રત્વં કુર્વતાં મહતાં પુરઃ ।
કમલાનીવ ભૂતાનિ વિકસન્ત્યાશ્વસન્તિ ચ

મમેદં ચ મનો મોહાત્સંસારભ્રમસંભવમ્ ।
મન્યે હાતું ન સમર્થં સ ત્વં બોધાનુકમ્પિતૈઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વસિષ્ઠોઽસ્મિ મહાબુદ્ધે મુનિરસ્મિ નભોગૃહઃ ।
કેનાપ્યર્થેન રાજર્ષેરિમં માર્ગમુપસ્થિતઃ

માગા વિષાદં પન્થાનમાગતોઽસિ મનીષિણામ્ ।
પ્રાયઃ પ્રાપ્તોસિ સંસારસાગરસ્ય પરં તટમ્

વૈરાગ્યવિભવોદારા મતિરુક્તિરપીદૃશી ।
આકૃતિઃ શાન્તરૂપા ચ ન ભવત્યમહાત્મનઃ

મણિર્મધુરકાષેણ યથૈતિ વિમલાત્મતામ્ ।
તથા કષાયપાકેન ચિત્તમેતિ વિવેકિતામ્

કિં જ્ઞાતુમિચ્છસિ કથં સંસારં હાતુમિચ્છસિ ।
ઉપદિષ્ટમહં મન્યે સંપાદયતિ કર્મભિઃ

વિમલવાસન ઉત્તમમાનસઃ
પરિવિવિક્તમતિર્જનતેજસા ।
પદમશોકમલં ખલુ યુજ્યતે
જનિતિતીર્ષુમતેરિદમુચ્યતે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ મઙ્ક્યુપાખ્યાને મઙ્કિનિર્વાણં નામ ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ