Yoga Vasistha · Chapter 6.22

dvāviṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
jñānena jñeyaniṣṭhatvādyo'cittaṃ cittameva ca /
na budhyate karmaphalaṃ sa jñānītyabhidhīyate

jñātvā samyaganujñānaṃ dṛśyate yena karmasu /
nirvāsanātmakaṃ jñasya sa jñānītyabhidhīyate

antaḥśītalatehāsu prājñairyasyāvalokyate /
akṛtrimaikaśāntasya sa jñānītyabhidhīyate

apunarjanmane yaḥ syādbodhaḥ sa jñānaśabdabhāk /
vasanāśanadā śeṣā vyavasthā śilpajīvikā

pravāhapatite kārye kāmasaṃkalpavarjitaḥ /
tiṣṭhatyākāśahṛdayo yaḥ sa paṇḍita ucyate

akāraṇaṃ pravartanta iva bhāvā akāraṇāt /
avidyamānā apyete'vidyamānā iva sthitāḥ

āvirbhāvatirobhāvairbhāvābhāvabhavābhavaiḥ /
paścātkāraṇatāṃ yānti mithaḥ kāraṇakarmabhiḥ

asataḥ śaśaśrṛṅgādermṛgatṛṣṇāmbhaso yathā /
ālokanādalabhyasya kīdṛk syātkila kāraṇam

asataḥ śaśaśrṛṅgādeḥ kāraṇaṃ mārgayanti ye /
vandhyāputrasya pautrasya skandhamāsādayanti te

asatyapratibhāsānāmetadevāśu kāraṇam /
yadanālokanaṃ nāma samālokakṣaṇakṣayam

paramātmāyate jīvo budhyamānastvacetanam /
cetanaṃ budhyamānastu jīva evāvatiṣṭhate

paramātmaiva jīvo'yaṃ budhyamānastvacetanam /
āmra eva rasāpatteḥ prayāti sahakāratām

cetanaṃ budhyamānastu jīva evāvatiṣṭhate /
jīvo jīvitajīrṇeṣu jātijanmasu jarjaraḥ

ye parāṃ dṛṣṭimāyātā vidhi teṣāmapāmiva /
arūpālokamananaṃ spandamaspandanaṃ sadā

ye parāṃ dṛṣṭimāyātā dṛśyaśrīpāradarśinaḥ /
na vidyamānamapyasti teṣāṃ vedanamātatam

ye parāṃ dṛṣṭimāyātā viddhi teṣāmapāmiva /
spandamaspandanaṃ sarvamavedanavaśādiha

arūpālokamananaveṣṭitā muktadāmavat /
budhāḥ karmasu ceṣṭante vṛkṣapatreṣvivānilaḥ

ye parāṃ dṛṣṭimāyātāḥ saṃsṛteḥ pāradarśinaḥ /
na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ vasanniva

ye baddhavāsanā mūḍhāḥ karma śaṃsanti te'nagha /
śrutismṛtyucitaṃ tena vinābodhaṃ prayānti te

indriyāṇi patantyarthaṃ bhraṣṭaṃ gṛdhra ivāmiṣam /
tāni saṃyamya manasā yukta āsīta tatparaḥ

nāsanniveśaṃ hemāsti nāsargaṃ brahma vidyate /
kiṃtu sargādiśabdārthamuktaṃ yuktamateḥ śivam

ekāndhakāre saṃpanne vyavahāro yugakṣaye /
nirvibhāgo nirābhāso yathā brahmaghane tathā

abhrodare bhramāṅgānāṃ spandāspandamayī yathā /
svasaṃvidātmikā sattā bhūtānāmīśvarī tathā

jalasyāntarjalāṃśānāṃ dvaitādvaitamayo yathā /
svasaṃvidātmā suspandastathā brahmaṇi bhūtadṛk

yathāmbare'mbarāṃśānāṃ dvaitādvaitakṛtātmani /
ananyā sṛṣṭirābhāti tathānavayave śive

jagato'ntarahaṃrūpamahaṃrūpāntare jagat /
sthitamanyonyavalitaṃ kadalīdalapīṭhavat

rūpālokamanaskārai randhrairbahiriva sthitam /
sṛṣṭiṃ paśyati jīvo'ntaḥ sarasīmiva parvataḥ

jīvo jagattayātmānaṃ paśyatyayamakāraṇam /
hemeva kaṭakāditvaṃ tadapaśyanna paśyati

jīvanto'pi na jīvanti mriyante na mṛtā api /
santopi ca na santīva pārāvāravidaḥ śubhāḥ

prabuddhaḥ sarvakarmāṇi kurvannapi na paśyati /
gṛhakarmāṇi gehastho goṣṭhabhāṇḍamanā iva

virāḍ hṛdi yathā candraḥ pratidehaṃ yathā sthitaḥ /
jīvo himakaṇākāraḥ sthūle sthūlo laghau laghuḥ

ahamātmā trikoṇatvamupagacchati kalpanam /
asadeva sadābhāsaṃ manyate cetanādvapuḥ

karmakośe trikoṇe ca śukrasāre'vatiṣṭhate /
dehe jīvohamityātmā svāmodaḥ kusume yathā

ahamityeva śukrasthā saṃvidāpādamastakam /
visaratyakhile jyotsnā yathā brahmāṇḍamaṇḍape

akṣarandhrapraṇālena visṛtaṃ vedanodakam /
vyāpnoti trijagaddhūmo viyanmeghatayā yathā

dehe yadyapyaśeṣe'sminbahirantaśca vedanam /
vidyate tattathāpyatra śukre'sti ghanavāsanā

jīvaḥ saṃkalpamātrātmā yatsaṃkalpo'vatiṣṭhate /
hṛdi bhūtvā sa evāśu bahiḥ prasarati sphuṭam

yathāsthitāṃ ca niścittāṃ varjayitvā sthiropamām /
na kayācidapi sthityā śāmyatyahamiti bhramaḥ

cintānucintyamānāpi bhāvanīyāmbaropamā /
ahaṃbhāvopaśamane śamanena krameṇa te

tajjñā vyavaharantīha bhāvyabhāvanavarjitam /
arūpālokamananaṃ maunaṃ dārunarā iva

akiṃcidbhāvano yaḥ syātsa mukta iti kathyate /
jīvannākāśaviśado bandhaśūnya iva sphuṭam

ahamityeva śukrasthā saṃvidāpādamastakam /
visaratyakhile dehe brahmāṇḍe'rkaprabhā yathā

dṛṅanetraṃ svadanaṃ jihvā śrutiḥ śrotraṃ bhavatyasau /
ityādyā vāsanāḥ pañca baddhvā tāsu nimajjati

cidbhāvo'kṣatayodeti mano bhūtvaikadeśataḥ /
sarvago'pi raso bhūmau yathāṅkuratayā madhau

yo bhāvayati bhāveṣu neha rūḍheṣvabhāvatām /
tasyāyatnavato duḥkhamanantaṃ nopaśāmyati

yena kenacidācchanno yena kenacidāśitaḥ /
yatra kvacanaśāyīha sa samrāḍiva rājate

vāsanābhirupeto'pi samagrābhiravāsanaḥ /
antaḥśūnyo'pyaśūnyātmā khamiva śvasanānvitaḥ

āsane śayane yāne sthito yatnena bodhyate /
nidrāluriva nirvāṇamanomanananirvṛtaḥ

saṃvinmātraṃ hi puruṣaḥ sarvago'pi sa tiṣṭhati /
sphuṭasāre śarīrasya yathā gandho'bjakesare

saṃvinmātraṃ vidurjantuṃ tasya prasaraṇaṃ jagat /
ātmaniṣṭhatvamajagatparametyupadeśabhūḥ

nīraso bhava bhāveṣu sarveṣu vibhavādiṣu /
pāṣāṇaṃ hṛdayaṃ kṛtvā yathā bhavasi bhūtaye

sādho hṛdayasauṣiryamasauṣiryamivāstu te /
acittvavapuṣo'cittvādupalasyeva rāghava

tajjñājñayoraśeṣeṣu bhāvābhāveṣu karmasu /
ṛte nirvāsanatvāttu na viśeṣo'sti kaścana

sattaivaiṣā vido yatsā bhavatyunmiṣitā jagat /
paraṃ tattvaṃ nimiṣatā dṛgivānāmakaṃ tatam

dṛśyaṃ vinaśyatyakhilaṃ vinaṣṭaṃ jāyate punaḥ /
yanna naṣṭaṃ na cotpannaṃ tatsadbhavati tadbhavān

bhāvajñaptirhi nirmūlā bhāvitāpi na vidyate /
salilaṃ mṛgatṛṣṇeva na dadāti bhavāṅkuram

yathābhūtārthasadarśacchinnā'hamiti bhāvanā /
dṛṣṭāmi na karotyantardagdhaṃ bījamivāṅkuram

karma kurvannakurvanvā vītarāgo nirāmayaḥ /
nirmanā nityanirvāṇaḥ pumānātmani tiṣṭhati

cittopaśāntau saṃśāntāḥ śāntāye bhogabandhavaḥ /
na svabhāvaparikṣīṇāścittameṣāṃ kilākaraḥ

aghanaḥ kevalāloko budho jīvaḥ parāyate /
sa evānyo'pyananyo'ntaraparāhna ivātapaḥ

ekadeśasthitātpuṃso dūrāyātasya cetasaḥ /
yadrūpaṃ sakalaṃ madhye tadrūpaṃ paramātmanaḥ

cārucidvyomakarpūraṃ yaccamatkurute svayam /
anantamantaravyaktaṃ jagadityeva vetti tat

gatabhavabhramabhāsuramakṣayaṃ
śamamupetamupekṣitadīpavat /
sthitamapīha janaṃ jagadīśvarā-
danugataṃ nanu bhāti mudā ca khe

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe sukhayogopadeśo nāma dvāviṃśaḥ sargaḥ