યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.22

દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જ્ઞાનેન જ્ઞેયનિષ્ઠત્વાદ્યોઽચિત્તં ચિત્તમેવ ચ ।
ન બુધ્યતે કર્મફલં સ જ્ઞાનીત્યભિધીયતે

જ્ઞાત્વા સમ્યગનુજ્ઞાનં દૃશ્યતે યેન કર્મસુ ।
નિર્વાસનાત્મકં જ્ઞસ્ય સ જ્ઞાનીત્યભિધીયતે

અન્તઃશીતલતેહાસુ પ્રાજ્ઞૈર્યસ્યાવલોક્યતે ।
અકૃત્રિમૈકશાન્તસ્ય સ જ્ઞાનીત્યભિધીયતે

અપુનર્જન્મને યઃ સ્યાદ્બોધઃ સ જ્ઞાનશબ્દભાક્ ।
વસનાશનદા શેષા વ્યવસ્થા શિલ્પજીવિકા

પ્રવાહપતિતે કાર્યે કામસંકલ્પવર્જિતઃ ।
તિષ્ઠત્યાકાશહૃદયો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે

અકારણં પ્રવર્તન્ત ઇવ ભાવા અકારણાત્ ।
અવિદ્યમાના અપ્યેતેઽવિદ્યમાના ઇવ સ્થિતાઃ

આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્ભાવાભાવભવાભવૈઃ ।
પશ્ચાત્કારણતાં યાન્તિ મિથઃ કારણકર્મભિઃ

અસતઃ શશશ્રૃઙ્ગાદેર્મૃગતૃષ્ણામ્ભસો યથા ।
આલોકનાદલભ્યસ્ય કીદૃક્ સ્યાત્કિલ કારણમ્

અસતઃ શશશ્રૃઙ્ગાદેઃ કારણં માર્ગયન્તિ યે ।
વન્ધ્યાપુત્રસ્ય પૌત્રસ્ય સ્કન્ધમાસાદયન્તિ તે

અસત્યપ્રતિભાસાનામેતદેવાશુ કારણમ્ ।
યદનાલોકનં નામ સમાલોકક્ષણક્ષયમ્

પરમાત્માયતે જીવો બુધ્યમાનસ્ત્વચેતનમ્ ।
ચેતનં બુધ્યમાનસ્તુ જીવ એવાવતિષ્ઠતે

પરમાત્મૈવ જીવોઽયં બુધ્યમાનસ્ત્વચેતનમ્ ।
આમ્ર એવ રસાપત્તેઃ પ્રયાતિ સહકારતામ્

ચેતનં બુધ્યમાનસ્તુ જીવ એવાવતિષ્ઠતે ।
જીવો જીવિતજીર્ણેષુ જાતિજન્મસુ જર્જરઃ

યે પરાં દૃષ્ટિમાયાતા વિધિ તેષામપામિવ ।
અરૂપાલોકમનનં સ્પન્દમસ્પન્દનં સદા

યે પરાં દૃષ્ટિમાયાતા દૃશ્યશ્રીપારદર્શિનઃ ।
ન વિદ્યમાનમપ્યસ્તિ તેષાં વેદનમાતતમ્

યે પરાં દૃષ્ટિમાયાતા વિદ્ધિ તેષામપામિવ ।
સ્પન્દમસ્પન્દનં સર્વમવેદનવશાદિહ

અરૂપાલોકમનનવેષ્ટિતા મુક્તદામવત્ ।
બુધાઃ કર્મસુ ચેષ્ટન્તે વૃક્ષપત્રેષ્વિવાનિલઃ

યે પરાં દૃષ્ટિમાયાતાઃ સંસૃતેઃ પારદર્શિનઃ ।
ન તે કર્મ પ્રશંસન્તિ કૂપં નદ્યાં વસન્નિવ

યે બદ્ધવાસના મૂઢાઃ કર્મ શંસન્તિ તેઽનઘ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુચિતં તેન વિનાબોધં પ્રયાન્તિ તે

ઇન્દ્રિયાણિ પતન્ત્યર્થં ભ્રષ્ટં ગૃધ્ર ઇવામિષમ્ ।
તાનિ સંયમ્ય મનસા યુક્ત આસીત તત્પરઃ

નાસન્નિવેશં હેમાસ્તિ નાસર્ગં બ્રહ્મ વિદ્યતે ।
કિંતુ સર્ગાદિશબ્દાર્થમુક્તં યુક્તમતેઃ શિવમ્

એકાન્ધકારે સંપન્ને વ્યવહારો યુગક્ષયે ।
નિર્વિભાગો નિરાભાસો યથા બ્રહ્મઘને તથા

અભ્રોદરે ભ્રમાઙ્ગાનાં સ્પન્દાસ્પન્દમયી યથા ।
સ્વસંવિદાત્મિકા સત્તા ભૂતાનામીશ્વરી તથા

જલસ્યાન્તર્જલાંશાનાં દ્વૈતાદ્વૈતમયો યથા ।
સ્વસંવિદાત્મા સુસ્પન્દસ્તથા બ્રહ્મણિ ભૂતદૃક્

યથામ્બરેઽમ્બરાંશાનાં દ્વૈતાદ્વૈતકૃતાત્મનિ ।
અનન્યા સૃષ્ટિરાભાતિ તથાનવયવે શિવે

જગતોઽન્તરહંરૂપમહંરૂપાન્તરે જગત્ ।
સ્થિતમન્યોન્યવલિતં કદલીદલપીઠવત્

રૂપાલોકમનસ્કારૈ રન્ધ્રૈર્બહિરિવ સ્થિતમ્ ।
સૃષ્ટિં પશ્યતિ જીવોઽન્તઃ સરસીમિવ પર્વતઃ

જીવો જગત્તયાત્માનં પશ્યત્યયમકારણમ્ ।
હેમેવ કટકાદિત્વં તદપશ્યન્ન પશ્યતિ

જીવન્તોઽપિ ન જીવન્તિ મ્રિયન્તે ન મૃતા અપિ ।
સન્તોપિ ચ ન સન્તીવ પારાવારવિદઃ શુભાઃ

પ્રબુદ્ધઃ સર્વકર્માણિ કુર્વન્નપિ ન પશ્યતિ ।
ગૃહકર્માણિ ગેહસ્થો ગોષ્ઠભાણ્ડમના ઇવ

વિરાડ્ હૃદિ યથા ચન્દ્રઃ પ્રતિદેહં યથા સ્થિતઃ ।
જીવો હિમકણાકારઃ સ્થૂલે સ્થૂલો લઘૌ લઘુઃ

અહમાત્મા ત્રિકોણત્વમુપગચ્છતિ કલ્પનમ્ ।
અસદેવ સદાભાસં મન્યતે ચેતનાદ્વપુઃ

કર્મકોશે ત્રિકોણે ચ શુક્રસારેઽવતિષ્ઠતે ।
દેહે જીવોહમિત્યાત્મા સ્વામોદઃ કુસુમે યથા

અહમિત્યેવ શુક્રસ્થા સંવિદાપાદમસ્તકમ્ ।
વિસરત્યખિલે જ્યોત્સ્ના યથા બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપે

અક્ષરન્ધ્રપ્રણાલેન વિસૃતં વેદનોદકમ્ ।
વ્યાપ્નોતિ ત્રિજગદ્ધૂમો વિયન્મેઘતયા યથા

દેહે યદ્યપ્યશેષેઽસ્મિન્બહિરન્તશ્ચ વેદનમ્ ।
વિદ્યતે તત્તથાપ્યત્ર શુક્રેઽસ્તિ ઘનવાસના

જીવઃ સંકલ્પમાત્રાત્મા યત્સંકલ્પોઽવતિષ્ઠતે ।
હૃદિ ભૂત્વા સ એવાશુ બહિઃ પ્રસરતિ સ્ફુટમ્

યથાસ્થિતાં ચ નિશ્ચિત્તાં વર્જયિત્વા સ્થિરોપમામ્ ।
ન કયાચિદપિ સ્થિત્યા શામ્યત્યહમિતિ ભ્રમઃ

ચિન્તાનુચિન્ત્યમાનાપિ ભાવનીયામ્બરોપમા ।
અહંભાવોપશમને શમનેન ક્રમેણ તે

તજ્જ્ઞા વ્યવહરન્તીહ ભાવ્યભાવનવર્જિતમ્ ।
અરૂપાલોકમનનં મૌનં દારુનરા ઇવ

અકિંચિદ્ભાવનો યઃ સ્યાત્સ મુક્ત ઇતિ કથ્યતે ।
જીવન્નાકાશવિશદો બન્ધશૂન્ય ઇવ સ્ફુટમ્

અહમિત્યેવ શુક્રસ્થા સંવિદાપાદમસ્તકમ્ ।
વિસરત્યખિલે દેહે બ્રહ્માણ્ડેઽર્કપ્રભા યથા

દૃઙનેત્રં સ્વદનં જિહ્વા શ્રુતિઃ શ્રોત્રં ભવત્યસૌ ।
ઇત્યાદ્યા વાસનાઃ પઞ્ચ બદ્ધ્વા તાસુ નિમજ્જતિ

ચિદ્ભાવોઽક્ષતયોદેતિ મનો ભૂત્વૈકદેશતઃ ।
સર્વગોઽપિ રસો ભૂમૌ યથાઙ્કુરતયા મધૌ

યો ભાવયતિ ભાવેષુ નેહ રૂઢેષ્વભાવતામ્ ।
તસ્યાયત્નવતો દુઃખમનન્તં નોપશામ્યતિ

યેન કેનચિદાચ્છન્નો યેન કેનચિદાશિતઃ ।
યત્ર ક્વચનશાયીહ સ સમ્રાડિવ રાજતે

વાસનાભિરુપેતોઽપિ સમગ્રાભિરવાસનઃ ।
અન્તઃશૂન્યોઽપ્યશૂન્યાત્મા ખમિવ શ્વસનાન્વિતઃ

આસને શયને યાને સ્થિતો યત્નેન બોધ્યતે ।
નિદ્રાલુરિવ નિર્વાણમનોમનનનિર્વૃતઃ

સંવિન્માત્રં હિ પુરુષઃ સર્વગોઽપિ સ તિષ્ઠતિ ।
સ્ફુટસારે શરીરસ્ય યથા ગન્ધોઽબ્જકેસરે

સંવિન્માત્રં વિદુર્જન્તું તસ્ય પ્રસરણં જગત્ ।
આત્મનિષ્ઠત્વમજગત્પરમેત્યુપદેશભૂઃ

નીરસો ભવ ભાવેષુ સર્વેષુ વિભવાદિષુ ।
પાષાણં હૃદયં કૃત્વા યથા ભવસિ ભૂતયે

સાધો હૃદયસૌષિર્યમસૌષિર્યમિવાસ્તુ તે ।
અચિત્ત્વવપુષોઽચિત્ત્વાદુપલસ્યેવ રાઘવ

તજ્જ્ઞાજ્ઞયોરશેષેષુ ભાવાભાવેષુ કર્મસુ ।
ઋતે નિર્વાસનત્વાત્તુ ન વિશેષોઽસ્તિ કશ્ચન

સત્તૈવૈષા વિદો યત્સા ભવત્યુન્મિષિતા જગત્ ।
પરં તત્ત્વં નિમિષતા દૃગિવાનામકં તતમ્

દૃશ્યં વિનશ્યત્યખિલં વિનષ્ટં જાયતે પુનઃ ।
યન્ન નષ્ટં ન ચોત્પન્નં તત્સદ્ભવતિ તદ્ભવાન્

ભાવજ્ઞપ્તિર્હિ નિર્મૂલા ભાવિતાપિ ન વિદ્યતે ।
સલિલં મૃગતૃષ્ણેવ ન દદાતિ ભવાઙ્કુરમ્

યથાભૂતાર્થસદર્શચ્છિન્નાઽહમિતિ ભાવના ।
દૃષ્ટામિ ન કરોત્યન્તર્દગ્ધં બીજમિવાઙ્કુરમ્

કર્મ કુર્વન્નકુર્વન્વા વીતરાગો નિરામયઃ ।
નિર્મના નિત્યનિર્વાણઃ પુમાનાત્મનિ તિષ્ઠતિ

ચિત્તોપશાન્તૌ સંશાન્તાઃ શાન્તાયે ભોગબન્ધવઃ ।
ન સ્વભાવપરિક્ષીણાશ્ચિત્તમેષાં કિલાકરઃ

અઘનઃ કેવલાલોકો બુધો જીવઃ પરાયતે ।
સ એવાન્યોઽપ્યનન્યોઽન્તરપરાહ્ન ઇવાતપઃ

એકદેશસ્થિતાત્પુંસો દૂરાયાતસ્ય ચેતસઃ ।
યદ્રૂપં સકલં મધ્યે તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

ચારુચિદ્વ્યોમકર્પૂરં યચ્ચમત્કુરુતે સ્વયમ્ ।
અનન્તમન્તરવ્યક્તં જગદિત્યેવ વેત્તિ તત્

ગતભવભ્રમભાસુરમક્ષયં
શમમુપેતમુપેક્ષિતદીપવત્ ।
સ્થિતમપીહ જનં જગદીશ્વરા-
દનુગતં નનુ ભાતિ મુદા ચ ખે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે સુખયોગોપદેશો નામ દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ