Yoga Vasistha · Verses 6.21-2

ekaviṃśaḥ sargaḥ

bhuśuṇḍa uvāca /
yugakṣobheṣu ghoreṣu vākyāsu viṣamāsu ca /
susthiraḥ kalpavṛkṣo'yaṃ na kadācana kampate

agamyo'yaṃ samagrāṇāṃ lokāntaravihāriṇām /
bhūtānāṃ tena tiṣṭhāma iha sādho sukhena vai

hiraṇyākṣo dharāpīṭhaṃ dvīpasaptakaveṣṭitam /
yadā jahāra tarasā nākampata tadā taruḥ

yadā lolāyitavapurbabhūvāmaraparvataḥ /
sarvato dattasāmyādristadā nākampata drumaḥ

bhujāvaṣṭambhavinamanmerurnārāyaṇo yadā /
mandaraṃ proddadhārādriṃ tadā nākampata drumaḥ

yadā surāsurakṣobhapataccandrārkamaṇḍalam /
āsījjagadatikṣubdhaṃ tadā nākampata drumaḥ

unmūlitādrīndraśilā yadotpātānilā vavuḥ /
ādhūtamerutaravastadā nākampata drumaḥ

yadā kṣīrodalolādrikandarānilakampitāḥ /
kalpābhrapaṅktayaścerustadā nākampata drumaḥ

yadā samantato meruḥ kālanemibhujāntare /
kiṃcidunmūlito'tiṣṭhattadā nākampata drumaḥ

pakṣīśapakṣapavanā amṛtākrāntisaṃgare /
yadā vavuḥ patatsiddhāstadāyaṃ nāpataddrumaḥ

yadā śeṣākṛtiṃ rudro nasamāptaikaceṣṭitām /
yayau garutmānbrahmāṇḍaṃ tadā nākampata drumaḥ

yadā kalpānalaśikhāḥ śailābdhisakalolbaṇaḥ /
śeṣaḥ phaṇābhistatyāja tadā nākampata drumaḥ

evaṃrūpe drumavare tiṣṭhatāmāpadaḥ kutaḥ /
asmākaṃ muniśārdūla dauḥsthityena kilāpadaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
kalpānteṣu mahābuddhe vahatsūtpātavāyuṣu /
prapatatsvindubhārkeṣu kathaṃ tiṣṭhasi vijvaraḥ

bhuśuṇḍa uvāca /
yadā papāta kalpānte vyavahāro jagatsthitau /
kṛtaghna iva sanmitraṃ tadā nīḍaṃ tyajāmyaham

ākāśa eva tiṣṭhāmi vigatākhilakalpanaḥ /
stabdhaprakṛtisarvāṅgo mano nirvāsanaṃ yathā

pratapanti yadādityāḥ śakalīkṛtabhūdharāḥ /
vāruṇīṃ dhāraṇāṃ baddhvā tadā tiṣṭhāmi dhīradhīḥ

yadā śakalitādrīndrā vānti pralayavāyavaḥ /
pārvatīṃ dhāraṇāṃ baddhvā khe tiṣṭhāmyacalaṃ tadā

jagadgalitamervādi yātyekārṇavatāṃ yadā /
vāyavīṃ dhāraṇāṃ baddhvā saṃplave'caladhīstadā ४

brahmāṇḍapāramāsādya tattvānte vimale pade /
suṣuptāvasthayā tāvattiṣṭhāmyacalarūpayā

yāvatpunaḥ kamalajaḥ sṛṣṭikarmaṇi tiṣṭhati /
tatra praviśya brahmāṇḍaṃ tiṣṭhāmi vihagālaye

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathā tiṣṭhasi pakṣīndra dhāraṇābhirakhaṇḍitaḥ /
kalpānteṣu tathā kasmānnānye tiṣṭhanti yoginaḥ

bhuśuṇḍa uvāca /
brahmanniyatireṣā hi durlaṅghyā pārameśvarī /
mayedṛśena vai bhāvyaṃ bhāvyamanyaistu tādṛśaiḥ

na śakyate tolayitumavaśyaṃ bhavitavyatā /
yadyathā tattathaitaddhi svabhāvasyaiva niścayaḥ

matsaṃkalpavaśenaiva kalpe kalpe punaḥ punaḥ /
asminneva gireḥ śṛṅge taruritthaṃ bhavatyayam

śrīvasiṣṭha uvāca /
atyantamokṣadīrghāyurbhavānnirdeśanāyakaḥ /
jñānavijñānavāndhīro yogayogyamanogatiḥ

dṛṣṭānekavidhānalpasargasaṅgagamāgamaḥ /
kiṃ kiṃ smarasi kalyāṇa citramasmiñjagatkrame

bhuśuṇḍa uvāca /
mahattara śilāvṛkṣāmajātatṛṇavīrudham /
aśailavanavṛkṣaughāṃ smarāmīmāṃ dharāmadhaḥ

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca /
bhasmasārabharāpūrṇāṃ saṃsmarāmi dharāmadhaḥ

anutpannadivādhīśāmaśaktaśaśimaṇḍalām /
avibhaktadivālokāṃ saṃsmarāmi dharāmadhaḥ

meruratnatalodyotairardhaprakaṭakoṭaram /
lokālokamivākyāḍhyādribhuvanaṃ saṃsmarāmyaham

pravṛddhāsurasaṃgrāme kṣīyamāṇantarāmiha /
palāyamānāmabhitaḥ saṃsmarāmi dharāmimām

caturyugāni cākrāntāmasurairmattakāśibhiḥ /
daityāntaḥpuratāṃ prāptāṃ saṃsmarāmi dharāmimām

atyantāntaritāntāntasamastāparamaṇḍalām /
ajadevatrayīśeṣāṃ saṃsmarāmi jagatkuṭīm

caturyugārdhamaparaṃ nīrandhrāṃ vanapādapaiḥ /
adṛṣṭetaranirmāṇāṃ saṃsmarāmi dharāmimām

evaṃ caturyugaṃ sāgraṃ nīrandhrairacalairvṛtām /
apravṛttajanācārāṃ saṃsmarāmi dharāmimām

daśavarṣasahasrāṇi mṛtadaityāsthiparvataiḥ /
ākīrṇāṃ paritaḥ pūrṇāṃ saṃsmarāmi dharāmimām

bhayādantarhitāśeṣavaimānikanabhaścarām /
dyāṃ ca nirvṛkṣaniḥśeṣāṃ saṃsmarāmi tamomayīm

anagastyāmagastyāśāmekaparvatatāṃ gatām /
matte vindhyamahāśaile saṃsmarāmi jagatkuṭīm

etāṃścānyāṃśca vṛttāntānsaṃsmarāmi bahūnapi /
kiṃ tena bahunoktena sāraṃ saṃkṣepataḥ śṛṇu

asaṃkhyātānmanūnbrahmansmarāmi śataśo gatān /
sarvānsaṃrambhabahulāṃścaturyugaśatāni ca

ekameva svayaṃ śuddhaṃ puruṣāsuravarjitam /
ālokanicayaṃ caikaṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham

surāpaṃ brāhmaṇaṃ mattaṃ niṣiddhasuraśūdrakam /
bahunāthasatīkaṃ ca kaṃcitsargaṃ smarāmyaham

vṛkṣanīrandhrabhūpīṭhamakalpitamahārṇavam /
svayasaṃjātapuruṣaṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham

aparvatamabhūmiṃ ca vyomasthāmaramānavam /
acandrārkaprakāśākhyaṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham

anindramamahīpālamamadhyasthādhamottamam /
svamamandhakakupcakraṃ kaṃcitsargaṃ smarāmyaham

sargaprārambhakalanā vibhāgo bhuvanatraye /
kulaparvatasaṃsthānaṃ jambūdvīpaṃ pṛthaksthitam

varṇadharmadhiyāṃ sṛṣṭivibhāgo maṇḍalāvaneḥ /
ṛkṣacakrakasaṃsthānaṃ dhruvanirmāṇameva ca

janmendubhāskarādīnāmindropendravyavasthitim /
hiraṇyākṣāpaharaṇaṃ varāhoddharaṇaṃ kṣiteḥ

kalpanaṃ pārthivānāṃ ca vedānayanameva ca /
mandaronmūlanaṃ cābdheramṛtārthaṃ ca manthanam

ajātapakṣo garuḍaḥ sāgarāṇāṃ ca saṃbhavaḥ /
ityādikā yāḥ smṛtayaḥ svalpātītajagatkramāḥ /
bālairapi hi tāstāta smaryante tāsu ko grahaḥ

garuḍavāhanaṃ vihagavāhanaṃ vihagavāhanaṃ vṛṣabhavāhanam /
vṛṣabhavāhanaṃ garuḍavāhanaṃ kalitavānahaṃ kalitajīvitaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० bhuśuṇḍo० cirajīvitavṛttāntakathanaṃ nāmaikaviṃśaḥ sargaḥ //२