Yoga Vasistha · Chapter 6.2
dvitīyaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
advaitaikyaṃ vimananaṃ śāntamātmanyavasthitam /
yathā paṅkamayaṃ sainyaṃ tathā śivamayaṃ jagat
manohaṃkārabuddhyādicittameva ca tanmayam /
kālākārakriyāśabdaśaktisaṃdarbhasaṃyutam
śivapaṅkamayā eva rūpālokamanaḥkramāḥ /
tanmayatvādanantatvādataḥ kiṃ kena cetyate
mātṛmeyapramāṇādideśakālau digādi ca /
bhāvābhāvavivartādiśivapaṅkamayātmakam
ahaṃmametyataḥ sārānnetaratparameśvarāt /
asaṃsaktamatistiṣṭha hā śilodaramaunavat
śrīrāma uvāca /
ahaṃmametyasadrūpaṃ jñasyābhāvayataḥ prabho /
aśubhaṃ karmaṇāṃ tyāgādanuṣṭhānācca kiṃ śubham
śrīvasiṣṭha uvāca /
pṛcchāmi yadahaṃ tattvaṃ kathayāśu mamānagha /
yadi jānāsi tattvena karma tāvatkimucyate
vistāraḥ karmaṇaḥ kīdṛṅ mūlaṃ tasya ca kiṃ bhavet /
nāśanīyaṃ ca nipuṇaṃ kathaṃ kathaya nāśyate
śrīrāma uvāca /
yannāśanīyaṃ nipuṇaṃ tannūnaṃ ca vināśyate /
mūlakāṣeṇa bhagavanna śākhādivikartanaiḥ
śubhāśubhaṃ nāśanīyaṃ svakarma khalu dhīmatā /
mūlakāṣavināśena tacca naṣṭaṃ bhavatyalam
karmavṛkṣasya vakṣyāmi brahmanmūlāni me śrṛṇu /
yannikāṣeṇa nirmūlo na sa bhūyaḥ prarohati
dehastāvadayaṃ brahmankarmavṛkṣaḥ samutthitaḥ /
rūḍhaḥ saṃsāravipine vicitrāṅgalatāñcitaḥ
karmabījaṃ tarorasya sukhaduḥkhaphalāvaleḥ /
kṣaṇatāruṇyakāntasya jarākusumahāsinaḥ
muhūrtaṃ prati kālogramarkaṭadhvaṃsitākṛteḥ /
nidrāhemantajaṭharalīnasvapnadalodgateḥ
svavārdhakaśaracchāntaśīrṇehāparṇasaṃtateḥ /
jagajjaṃgalajātasya kalatropatṛṇāvaleḥ
pallavāvayavā hastapādapṛṣṭhādayo'ruṇāḥ /
patrāṇi tanuvṛttāni surekhāṇi calāni ca
aruṇāḥ pavanālolā mṛdvyo masṛṇamūrtayaḥ /
snāyvasthidigdhasarasā aṅgulyo bālapallavāḥ
mṛdvyo masṛṇatīkṣṇāgrā vṛttā rūḍhāḥ punaḥpunaḥ /
dvitīyendukalākārāḥ kalikā nakhapaṅktayaḥ
karmaṇaḥ pariphullasya deharūpatayeti hi /
karmendriyāṇi mūlāni duṣṭāni granthimanti ca
sthirāsthigranthinaddhāni paṅkamagnātmakāni ca /
vāsanārasapītāni nijaraktarasāni ca
gulphavanti dṛḍhāṅgāni sutvañci masṛṇāni ca /
teṣāmapi ca mūlāni viddhi buddhīndriyāṇi hi
sudūramapi jātāni pañcastambāni tāni tu /
vāsanāpaṅkamagnāni rasavanti mahānti ca
teṣāṃ mūlaṃ bṛhatstambhaṃ mano vyāptajagattrayam /
pañcasrotaḥśirākṛṣṭamuktānantarasadravam
tasya mūlaṃ vidurjīvaṃ cetyonmukhacidātmakam /
cetyasya cetanaṃ mūlaṃ sarvamūlaikakāraṇam
citestu brahma mūlaṃ yattasya mūlaṃ na vidyate /
anākhyatvādanantatvācchuddhatvātsatyarūpiṇaḥ
sarveṣāṃ karmaṇāmevaṃ vedanaṃ bījamuttamam /
svarūpaṃ cetayitvāntastataḥ spandaḥ pravartate
mune cetanamevādyaṃ karmaṇāṃ bījamucyate /
tasminsati mahāśākho jāyate dehaśālmaliḥ
etaccetanaśabdārthabhāvanāvalitaṃ yadi /
tatkarma bījatāmeti no cetsatparamaṃ padam
citiścetanaśabdārthabhāvanāvalitā yadi /
tatkarma bījatāmeti no cedādyaṃ paraṃ padam
tasmādvedanameveha karma kāraṇamākṛteḥ /
yadetatkarmaṇāṃ proktaṃ tvayaivoktaṃ munīśvara
śrīvasiṣṭha uvāca /
asya rāghava sūkṣmasya karmaṇo vedanātmanaḥ /
kastyāgaḥ kimanuṣṭhānaṃ yāvaddehamiti sthitam
yaccetyate nu tenāśu bahirantaśca bhūyate /
satyākāramasatyaṃ vā bhavatvāhitavibhramam
na cetyate cettadalaṃ bhramādasmādvimucyate /
bhramaḥ satyo'stvasatyo vā kiṃ vicāraṇayānayā
etaccetanamevāntarvikasatyudbhavabhramaiḥ /
vāsanecchāmanaḥkarmasaṃkalpādyabhidhātmabhiḥ
prabuddhasyāprabuddhasya dehino dehagehake /
ādehaṃ vidyate cittaṃ tyāgastasya na vidyate
jīvatāṃ tasya saṃtyāgaḥ kathaṃ nāmopapadyate /
kevalaṃ karmaśabdārthabhāvanābhāvane sati
karmākarmatvamutsṛjya svayameva bhavatyajam /
asaṃbhavati saṃtyāge karmaṇo yaḥ karoti hi
idaṃ kartavyatātyāgaṃ na kiṃcittena tatkṛtam /
bodhādidaṃtāsaṃvitteḥ svayaṃ vilayanāttu yat
jagatastaṃ vidustyāgamasaṅgaṃ mokṣameva ca /
vedanaṃ sati saṃvedye sargādāveva vedyadṛk
notpannā vidyate naiva tasmātkiṃ kveva vedanam /
vedyonmukhatvaṃ saṃtyajya rūpaṃ yadvedanasya vai
na vedanaṃ tanno karma tacchāntaṃ brahma kathyate /
cetanaṃ procyate karma saṃsṛtyābhravikāsitam
acetanaṃ vidurmokṣaṃ jñaṃ pratyevopadeśagīḥ /
tyāgo hi karmaṇāṃ tasmādādehaṃ nopapadyate
yaistu saṃpūjyate karma tanmūlaṃ tairna mucyate /
mūlaṃ svakarmaṇaḥ saṃvinmanaso vāsanātmanaḥ
sā cādehaṃ samucchettumṛte bodhānna śakyate /
rāma kevalameṣāntaḥ karmamūlakarā parā
sūkṣmasaṃvidasaṃvittyā svayatnena nikṛntyate /
yena saṃvidasaṃvittyā svayatnena vicāryate
tena saṃsṛtivṛkṣasya mūlakāṣo vitanyate
acetanākāśamananyadekaṃ
tadevamasti tvidamarthahīnam /
tadvyomarūpaṃ yata etadevaṃ
nirāmayaṃ cetanasāramāhuḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe karmabījadāhayogopadeśo nāma dvitīyaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0