યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.2-2

દ્વિતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
તતઃ ક્લિન્નેન્દુવદના પર્યાકુલતમઃપદા ।
ક્ષીયમાણા બભૌ શ્યામા વિવેક ઇવ વાસના

પૂર્વે ધ્વસ્તતયાલોકં દૃશ્યમાને પરેઽચલે ।
શયાલીકાવતંસાભં તાપકો નિકરો દધૌ

અવશ્યાયકણાકર્ષી પરામૃષ્ટેન્દુમણ્ડલઃ ।
જ્યોત્સ્નાકવલનાલોકો બભૌ પ્રાભાતિકોઽનિલઃ

રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્ના ઉત્થાયાનુચરૈઃ સહ ।
યયુર્વન્દિતસંધ્યાસ્તે પુણ્યં વાસિષ્ઠમાશ્રમમ્

તત્ર વન્દિતસંધ્યસ્ય નિર્ગતસ્યાપિ સદ્મતઃ ।
મુનેર્વવન્દિરે પાદૌ પદોર્દત્વાર્ઘ્યસંતતિમ્

ક્ષણાત્તત્સદનં મૌનં મુનિબ્રાહ્મણરાજભિઃ ।
હસ્ત્યશ્વરથયાનૈશ્ચ શનૈર્નીરન્ધ્રતાં યયૌ

અથાસૌ મુનિશાર્દૂલસ્તયૈવ સહ સેનયા ।
ગૃહં દાશરથં કાલે રામાદ્યનુગતો યયૌ

તત્રૈનં પૂર્વસંબન્ધઃ કૃતસંધ્યો મહીપતિઃ ।
દૂરમાર્ગં વિનિર્ગત્ય પૂજયામાસ સાદરમ્

પુષ્પમુક્તામણિવ્રાતૈર્ભૂયોઽત્યધિકભૂષિતામ્ ।
સભા પ્રવિશ્ય તે સર્વે વિવિશુર્વિષ્ટરાલિષુ

અથ તસ્મિન્નવસરે હ્યસ્તનાઃ સર્વ એવ તે ।
શ્રોતારઃ સમુપાજગ્મુર્નભશ્ચરમહીચરાઃ

વિવેશ સા સભા સૌમ્યા કૃતાન્યોન્યાભિવન્દના ।
બભૌ રાજસમાભોગા શાન્તવાતેવ પદ્મિની

યથાપ્રદેશમેવાશુ નિવિષ્ટેષુ યથાસુખમ્ ।
તેષુ તદ્દેશયોગેષુ વિપ્રર્ષિમુનિરાજસુ

મૃદુનિ સ્વાગતરવે શનૈઃ શમમુપાગતે ।
સભાકોણોપવિષ્ટેષુ શાન્તશબ્દેષુ બન્દિષુ

તરસૈવોદિતેષ્વાશુ શ્રોતુમભ્યાગતેષ્વિવ ।
ગવાક્ષાદિવ જાલેષુ પ્રવિષ્ટેષ્વર્કરશ્મિષુ

સત્વરપ્રવિશચ્છ્રોતૃહસ્તસ્પર્શઘટોદ્ભવે ।
મુક્તાજાલઝણત્કારે નિદ્રાયામિવ શામ્યતિ

કુમારઃ શંકરસ્યેવ કચો દેવગુરોરિવ ।
પ્રહ્લાદ ઇવ શુક્રસ્ય સુપર્ણ ઇવ શાર્ઙ્ગિણઃ

વસિષ્ઠસ્યાનને રામઃ શનૈર્દૃષ્ટિં ન્યવેશયત્ ।
ભ્રમન્તીમમ્બરોપાન્તે ફુલ્લપદ્મ ઇવાલિનીમ્

મુનિસ્ત્વનુજ્ઝિતેનાથ તેનૈવ રઘુનન્દનમ્ ।
ક્રમેણોવાચ વાક્યજ્ઞો વાક્યં વાક્યાર્થકોવિદમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કચ્ચિત્સ્મરસિ યત્પ્રોક્તં હ્યો મયા રઘુનન્દન ।
વાક્યમત્યન્તગુર્વર્થં પરમાર્થાવબોધનમ્

ઇદાનીમવબોધાર્થમન્યચ્ચ રિપુમર્દન ।
ઉચ્યમાનં મયેદં ચ શ્રૃણુ શાશ્વતસિદ્ધયે

વૈરાગ્યાભ્યાસવશતસ્તથા તત્ત્વાવબોધનાત્ ।
સંસારસ્તીર્યતે તેન તેષ્વેવાભ્યાસમાહર

સમ્યક્તત્ત્વાવબોધેન દુર્બોધે ક્ષયમાગતે ।
ગલિતે વાસનાવેશે વિશોકં પ્રાપ્યતે પદમ્

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમદૃષ્ટોભયકોટિકમ્ ।
એકં બ્રહ્મૈવ હિ જગત્સ્થિતં દ્વિત્વમુપાગતમ્

સર્વભાવાનવચ્છિન્નં યત્ર બ્રહ્મૈવ વિદ્યતે ।
શાન્તં સમસમાભાસં તત્રાન્યત્વં કથં ભવેત્

ઇતિ મત્વાહમિત્યન્તર્મુક્ત્વા મુક્તવપુર્મહાન્ ।
એકરૂપઃ પ્રશાન્તાત્મા સાક્ષાત્સ્વાત્મસુખો ભવ

નાસ્તિ ચિત્તં ન ચાવિદ્યા ન મનો નચ જીવકઃ ।
એતાઃ સ્વકલના રામ કૃતા બ્રહ્મણ એવ તાઃ

યાઃ સંપદો યાશ્ચ દૃશો યાશ્ચિતો યાસ્તદેષણાઃ ।
બ્રહ્મૈવ તદનાદ્યન્તમબ્ધિવત્પ્રવિજૃમ્ભતે

પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે તૃણે પ્રાણ્યમ્બરેઽપિ ચ ।
દૃશ્યતે તત્પરં બ્રહ્મ ચિદ્રૂપં નાન્યદસ્તિ હિ

ઉપેક્ષ્યહેયોપાદેયબન્ધવો વિભવા વપુઃ ।
બ્રહ્મૈવ વિગતાદ્યન્તમબ્ધિવત્પ્રવિજૃમ્ભતે

યાવદજ્ઞાનકલના યાવદબ્રહ્મભાવના ।
યાવદાસ્થા જગજ્જાલે તાવચ્ચિત્તાદિકલ્પના

દેહે યાવદહંભાવો દૃશ્યેઽસ્મિન્યાવદાત્મના ।
યાવન્મમેદમિત્યાસ્થા તાવચ્ચિત્તાદિવિભ્રમઃ

યાવન્નોદિતમુચ્ચૈસ્ત્વં સજ્જનાસઙ્ગસઙ્ગતઃ ।
યાવન્મૌર્ખ્યં ન સંક્ષીણં તાવચ્ચિત્તાદિનિમ્નતા

યાવચ્છિથિલતાં યાતં નેદં ભુવનભાવનમ્ ।
સમ્યગ્દર્શનશક્ત્યાન્તસ્તાવચ્ચિત્તાદયઃ સ્ફુટાઃ

યાવદજ્ઞત્વમન્ધત્વં વૈવશ્યં વિષયાશયા ।
મૌર્ખ્યાન્મોહસમુચ્છ્રાયસ્તાવચ્ચિત્તાદિકલ્પના

યાવદાશાવિષામોદઃ પરિસ્ફુરતિ હૃદ્વને ।
પ્રવિચારચકોરોઽન્તર્ન તાવત્પ્રવિશત્યલમ્

ભોગેષ્વનાસ્થમનસઃ શીતલામલનિર્વૃતેઃ ।
છિન્નાશાપાશજાલસ્ય ક્ષીયતે ચિત્તવિભ્રમઃ

તૃષ્ણામોહપરિત્યાગાન્નિત્યશીતલસંવિદઃ ।
પુંસઃ પ્રશાન્તચિત્તસ્ય પ્રબુદ્ધા ત્યક્તચિત્તભૂઃ

અસંસ્તુતમિવાનાસ્થમવસ્તુ પરિપશ્યતઃ ।
દૂરસ્થમિવ દેહં સ્વમસન્તં ચિત્તભૂઃ કુતઃ

ભાવિતાનન્તચિત્તત્ત્વરૂપરૂપાન્તરાત્મનઃ ।
સ્વાન્તાવલીનજગતઃ શાન્તો જીવાદિવિભ્રમઃ

અસમ્યગ્દર્શને શાન્તે મિથ્યાભ્રમકરાત્મનિ ।
ઉદિતે પરમાદિત્યે પરમાર્થૈકદર્શને

અપુનર્દર્શનાયૈવ દગ્ધસંશુષ્કપર્ણવત્ ।
ચિત્તં વિગલિતં વિદ્ધિ વહ્નૌ ઘૃતલવં યથા

જીવન્મુક્તા મહાત્માનો યે પરાવરદર્શિનઃ ।
તેષાં યા ચિત્તપદવી સા સત્ત્વમિતિ કથ્યતે

જીવન્મુક્તશરીરેષુ વાસના વ્યવહારિણી ।
ન ચિત્તનામ્ની ભવતિ સા હિ સત્ત્વપદં ગતા

નિશ્ચેતસો હિ તત્ત્વજ્ઞા નિત્યં સમપદે સ્થિતાઃ ।
લીલયા પ્રભ્રમન્તીહ સત્ત્વસંસ્થિતિહેલયા

શાન્તા વ્યવહરન્તોઽપિ સત્ત્વસ્થાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
નિત્યં પશ્યન્તિ તજ્જયોતિર્ન દ્વૈતૈક્યેન વાસના

અન્તર્મુખતયા સર્વં ચિદ્વહ્નૌ ત્રિજગત્તૃણમ્ ।
જુહ્વતોઽન્તર્નિવર્તન્તે મુનેશ્ચિત્તાદિવિભ્રમાઃ

વિવેકવિશદં ચેતઃ સત્ત્વમિત્યભિધીયતે ।
ભૂયઃ ફલતિ નો મોહં દગ્ધબીજમિવાઙ્કુરમ્

યાવત્સત્ત્વં વિમૂઢાન્તઃ પુનર્જનનધર્મિણી ।
ચિત્તશબ્દાભિધાનોક્તા વિપર્યસ્યતિ બોધતઃ

પ્રાપ્તપ્રાપ્યો ભવાન્નામ સત્ત્વભાવમુપાગતમ્ ।
ચિત્તં જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધં ન ભૂયઃ પરિરોહતિ

સંરોહતીષણાવિદ્ધં યથા પરશુનાગ્નિના ।
ન તુ જ્ઞાનાગ્નિનિર્દગ્ધં પ્રબોધવિશદં મનઃ

બ્રહ્મબૃંહૈવ હિ જગજ્જગચ્ચ બ્રહ્મબૃંહણમ્ ।
વિદ્યતે નાનયોર્ભેદશ્ચિદ્ઘનબ્રહ્મણોરિવ

ચિદન્તરસ્તિ ત્રિજગન્મરિચે તીક્ષ્ણતા યથા ।
નાતશ્ચિજ્જગતી ભિન્ને તસ્માત્સદસતી મુધા

શબ્દશબ્દાર્થસંકેતવાસનેહ ન સંવિદા ।
ચિદ્વ્યોમત્વાદુભે ભાતસ્ત્યજાતઃ સદસન્મતી

અચિન્મયત્વાન્નાસિ ત્વં સ્વાત્મા કિમિવ રોદિષિ ।
અચિન્મયત્વે જગતામભાવે કલ્પનં કુતઃ

ચિન્મયં ચેત્સદા સર્વં તચ્ચિત્ત્વં પ્રવિચારય ।
શુદ્ધં સત્ત્વમનાદ્યન્તં તત્રાઙ્ગ કલના કુતઃ

ચિદાત્માસિ નિરંશોઽસિ પારાવારવિવર્જિતઃ ।
રૂપં સ્મર નિજં સ્ફારં માઽસ્મૃત્યા સંમિતો ભવ

તાં સ્વસત્તાં ગતઃ સર્વમસર્વં ભાવયોદયી ।
તાદૃગ્રૂપોઽસિ શાન્તોઽસિ ચિદસિ બ્રહ્મરૂપ્યસિ

ચિચ્છિલોદરમેવાસિ નાસિ નાનાસ્યથાપ્યસિ ।
યોસિ સોસિ ન સોસીવ સદસ્યસદસિ સ્વભાઃ

યઃ પદાર્થવિશેષોઽન્તર્ન ત્વં ન હ્યેવ સોઽસ્તિ તે ।
તદસ્યતદસિ સ્વસ્થશ્ચિદ્ઘનાત્મન્નમોઽસ્તુ તે

આદ્યન્તવર્જિતવિશાલશિલાન્તરાલ-
સંપીડચિદ્ઘનવપુર્ગગનામલસ્ત્વમ્ ।
સ્વસ્થો ભવાજઠરપલ્લવકોશલેખા
લીલાસ્થિતાખિલજગજ્જય તે નમસ્તે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ

વિશ્રાન્તિસુદૃઢીકરણં નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ