યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.2

દ્વિતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અદ્વૈતૈક્યં વિમનનં શાન્તમાત્મન્યવસ્થિતમ્ ।
યથા પઙ્કમયં સૈન્યં તથા શિવમયં જગત્

મનોહંકારબુદ્ધ્યાદિચિત્તમેવ ચ તન્મયમ્ ।
કાલાકારક્રિયાશબ્દશક્તિસંદર્ભસંયુતમ્

શિવપઙ્કમયા એવ રૂપાલોકમનઃક્રમાઃ ।
તન્મયત્વાદનન્તત્વાદતઃ કિં કેન ચેત્યતે

માતૃમેયપ્રમાણાદિદેશકાલૌ દિગાદિ ચ ।
ભાવાભાવવિવર્તાદિશિવપઙ્કમયાત્મકમ્

અહંમમેત્યતઃ સારાન્નેતરત્પરમેશ્વરાત્ ।
અસંસક્તમતિસ્તિષ્ઠ હા શિલોદરમૌનવત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અહંમમેત્યસદ્રૂપં જ્ઞસ્યાભાવયતઃ પ્રભો ।
અશુભં કર્મણાં ત્યાગાદનુષ્ઠાનાચ્ચ કિં શુભમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૃચ્છામિ યદહં તત્ત્વં કથયાશુ મમાનઘ ।
યદિ જાનાસિ તત્ત્વેન કર્મ તાવત્કિમુચ્યતે

વિસ્તારઃ કર્મણઃ કીદૃઙ્ મૂલં તસ્ય ચ કિં ભવેત્ ।
નાશનીયં ચ નિપુણં કથં કથય નાશ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યન્નાશનીયં નિપુણં તન્નૂનં ચ વિનાશ્યતે ।
મૂલકાષેણ ભગવન્ન શાખાદિવિકર્તનૈઃ

શુભાશુભં નાશનીયં સ્વકર્મ ખલુ ધીમતા ।
મૂલકાષવિનાશેન તચ્ચ નષ્ટં ભવત્યલમ્

કર્મવૃક્ષસ્ય વક્ષ્યામિ બ્રહ્મન્મૂલાનિ મે શ્રૃણુ ।
યન્નિકાષેણ નિર્મૂલો ન સ ભૂયઃ પ્રરોહતિ

દેહસ્તાવદયં બ્રહ્મન્કર્મવૃક્ષઃ સમુત્થિતઃ ।
રૂઢઃ સંસારવિપિને વિચિત્રાઙ્ગલતાઞ્ચિતઃ

કર્મબીજં તરોરસ્ય સુખદુઃખફલાવલેઃ ।
ક્ષણતારુણ્યકાન્તસ્ય જરાકુસુમહાસિનઃ

મુહૂર્તં પ્રતિ કાલોગ્રમર્કટધ્વંસિતાકૃતેઃ ।
નિદ્રાહેમન્તજઠરલીનસ્વપ્નદલોદ્ગતેઃ

સ્વવાર્ધકશરચ્છાન્તશીર્ણેહાપર્ણસંતતેઃ ।
જગજ્જંગલજાતસ્ય કલત્રોપતૃણાવલેઃ

પલ્લવાવયવા હસ્તપાદપૃષ્ઠાદયોઽરુણાઃ ।
પત્રાણિ તનુવૃત્તાનિ સુરેખાણિ ચલાનિ ચ

અરુણાઃ પવનાલોલા મૃદ્વ્યો મસૃણમૂર્તયઃ ।
સ્નાય્વસ્થિદિગ્ધસરસા અઙ્ગુલ્યો બાલપલ્લવાઃ

મૃદ્વ્યો મસૃણતીક્ષ્ણાગ્રા વૃત્તા રૂઢાઃ પુનઃપુનઃ ।
દ્વિતીયેન્દુકલાકારાઃ કલિકા નખપઙ્ક્તયઃ

કર્મણઃ પરિફુલ્લસ્ય દેહરૂપતયેતિ હિ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ મૂલાનિ દુષ્ટાનિ ગ્રન્થિમન્તિ ચ

સ્થિરાસ્થિગ્રન્થિનદ્ધાનિ પઙ્કમગ્નાત્મકાનિ ચ ।
વાસનારસપીતાનિ નિજરક્તરસાનિ ચ

ગુલ્ફવન્તિ દૃઢાઙ્ગાનિ સુત્વઞ્ચિ મસૃણાનિ ચ ।
તેષામપિ ચ મૂલાનિ વિદ્ધિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ હિ

સુદૂરમપિ જાતાનિ પઞ્ચસ્તમ્બાનિ તાનિ તુ ।
વાસનાપઙ્કમગ્નાનિ રસવન્તિ મહાન્તિ ચ

તેષાં મૂલં બૃહત્સ્તમ્ભં મનો વ્યાપ્તજગત્ત્રયમ્ ।
પઞ્ચસ્રોતઃશિરાકૃષ્ટમુક્તાનન્તરસદ્રવમ્

તસ્ય મૂલં વિદુર્જીવં ચેત્યોન્મુખચિદાત્મકમ્ ।
ચેત્યસ્ય ચેતનં મૂલં સર્વમૂલૈકકારણમ્

ચિતેસ્તુ બ્રહ્મ મૂલં યત્તસ્ય મૂલં ન વિદ્યતે ।
અનાખ્યત્વાદનન્તત્વાચ્છુદ્ધત્વાત્સત્યરૂપિણઃ

સર્વેષાં કર્મણામેવં વેદનં બીજમુત્તમમ્ ।
સ્વરૂપં ચેતયિત્વાન્તસ્તતઃ સ્પન્દઃ પ્રવર્તતે

મુને ચેતનમેવાદ્યં કર્મણાં બીજમુચ્યતે ।
તસ્મિન્સતિ મહાશાખો જાયતે દેહશાલ્મલિઃ

એતચ્ચેતનશબ્દાર્થભાવનાવલિતં યદિ ।
તત્કર્મ બીજતામેતિ નો ચેત્સત્પરમં પદમ્

ચિતિશ્ચેતનશબ્દાર્થભાવનાવલિતા યદિ ।
તત્કર્મ બીજતામેતિ નો ચેદાદ્યં પરં પદમ્

તસ્માદ્વેદનમેવેહ કર્મ કારણમાકૃતેઃ ।
યદેતત્કર્મણાં પ્રોક્તં ત્વયૈવોક્તં મુનીશ્વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્ય રાઘવ સૂક્ષ્મસ્ય કર્મણો વેદનાત્મનઃ ।
કસ્ત્યાગઃ કિમનુષ્ઠાનં યાવદ્દેહમિતિ સ્થિતમ્

યચ્ચેત્યતે નુ તેનાશુ બહિરન્તશ્ચ ભૂયતે ।
સત્યાકારમસત્યં વા ભવત્વાહિતવિભ્રમમ્

ન ચેત્યતે ચેત્તદલં ભ્રમાદસ્માદ્વિમુચ્યતે ।
ભ્રમઃ સત્યોઽસ્ત્વસત્યો વા કિં વિચારણયાનયા

એતચ્ચેતનમેવાન્તર્વિકસત્યુદ્ભવભ્રમૈઃ ।
વાસનેચ્છામનઃકર્મસંકલ્પાદ્યભિધાત્મભિઃ

પ્રબુદ્ધસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય દેહિનો દેહગેહકે ।
આદેહં વિદ્યતે ચિત્તં ત્યાગસ્તસ્ય ન વિદ્યતે

જીવતાં તસ્ય સંત્યાગઃ કથં નામોપપદ્યતે ।
કેવલં કર્મશબ્દાર્થભાવનાભાવને સતિ

કર્માકર્મત્વમુત્સૃજ્ય સ્વયમેવ ભવત્યજમ્ ।
અસંભવતિ સંત્યાગે કર્મણો યઃ કરોતિ હિ

ઇદં કર્તવ્યતાત્યાગં ન કિંચિત્તેન તત્કૃતમ્ ।
બોધાદિદંતાસંવિત્તેઃ સ્વયં વિલયનાત્તુ યત્

જગતસ્તં વિદુસ્ત્યાગમસઙ્ગં મોક્ષમેવ ચ ।
વેદનં સતિ સંવેદ્યે સર્ગાદાવેવ વેદ્યદૃક્

નોત્પન્ના વિદ્યતે નૈવ તસ્માત્કિં ક્વેવ વેદનમ્ ।
વેદ્યોન્મુખત્વં સંત્યજ્ય રૂપં યદ્વેદનસ્ય વૈ

ન વેદનં તન્નો કર્મ તચ્છાન્તં બ્રહ્મ કથ્યતે ।
ચેતનં પ્રોચ્યતે કર્મ સંસૃત્યાભ્રવિકાસિતમ્

અચેતનં વિદુર્મોક્ષં જ્ઞં પ્રત્યેવોપદેશગીઃ ।
ત્યાગો હિ કર્મણાં તસ્માદાદેહં નોપપદ્યતે

યૈસ્તુ સંપૂજ્યતે કર્મ તન્મૂલં તૈર્ન મુચ્યતે ।
મૂલં સ્વકર્મણઃ સંવિન્મનસો વાસનાત્મનઃ

સા ચાદેહં સમુચ્છેત્તુમૃતે બોધાન્ન શક્યતે ।
રામ કેવલમેષાન્તઃ કર્મમૂલકરા પરા

સૂક્ષ્મસંવિદસંવિત્ત્યા સ્વયત્નેન નિકૃન્ત્યતે ।
યેન સંવિદસંવિત્ત્યા સ્વયત્નેન વિચાર્યતે

તેન સંસૃતિવૃક્ષસ્ય મૂલકાષો વિતન્યતે

અચેતનાકાશમનન્યદેકં
તદેવમસ્તિ ત્વિદમર્થહીનમ્ ।
તદ્વ્યોમરૂપં યત એતદેવં
નિરામયં ચેતનસારમાહુઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે કર્મબીજદાહયોગોપદેશો નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ