Yoga Vasistha · Chapter 6.199

navanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
nityaṃ jñānaikaniṣṭhatvādātmārāmatayā tathā /
muktaiḥ karmaparityāgaḥ kasmānna kriyate mune

śrīvasiṣṭha uvāca /
heyopādeyadṛṣṭī dve yasya kṣīṇe hi tasya vai /
kriyātyāgena ko'rthaḥ syātkriyāsaṃśrayaṇena vā

na tadastīha yattyājyaṃ jñasyodvegakaraṃ bhavet /
na vāsti yadupādeyaṃ tajjñasaṃśreyatāṃ gatam

jñasya nārthaḥ karmatyāgairnārthaḥ karmasamāśrayaiḥ /
tena sthitaṃ yathā yadyattattathaiva karotyasau

yāvadāyuriyaṃ rāma niścitaṃ spandate tanuḥ /
tadyathāprāptamavyagraṃ spandatāmapareṇa kim

anyathānyatra cetkāryā kriyā tyaktvā nijaṃ kramam /
samāne hi kriyāspande ko doṣaḥ satkrame kila

samayā svacchayā buddhyā satataṃ nirvikārayā /
yathā yatkriyate rāma tadadoṣāya sarvadā

iha mahyāṃ mahābāho bahavo bahudṛṣṭayaḥ /
bahudhā bahudoṣeṣu viharanti vicakṣaṇāḥ

gatasaṅgatayā buddhyā viharanti yathāsthiteḥ /
gṛhasthārambhiṇaḥ kecijjīvanmuktāḥ sthitā bhuvi

tajjñā rājarṣayaścānye vītarāgā bhavādṛśāḥ /
asaṃsaktadhiyo rājyaṃ kurvanti vigatajvarāḥ

kecitprakṛtavedārthavyavahārānusāriṇaḥ /
yajñaśiṣṭāśino nityamagnihotre vyavasthitāḥ

keciccaturṣu varṇeṣu dhyānadevārcanādikām /
svakriyāmanutiṣṭhantaḥ sthitā vividhayehayā

kecitsarvaparityāgamantaḥ kṛtvā mahāśayāḥ /
sarvakarmaparā nityaṃ tajjñā evājñavatsthitāḥ

svapne'pyadṛṣṭalokāsu mugdhamugdhamṛgāsu ca /
vanāvanīṣu śūnyāsu keciddhyānaparāyaṇāḥ

puṇyavadbhiḥ sadā juṣṭe puṇyopacayakāriṇi /
śamaśālisamācāre kecidāyatane sthitāḥ

rāgadveṣaprahāṇārthaṃ tyaktvā deśaṃ samāśayāḥ /
kecidanyatra deśe ca padamālambya saṃsthitāḥ

vanādvanaṃ purādgrāmaṃ sthānātsthānaṃ girergirim /
bhramantaḥ saṃsthitāḥ kecitsaṃsārocchittaye budhāḥ

vārāṇasyāṃ mahāpuryāṃ prayāge caiva pāvane /
śrīparvate siddhapure badaryāśramake tathā

śālagrāme mahāpuṇye kalāpagrāmakoṭare /
mathurāyāṃ ca puṇyāyāṃ tathā kālañjare girau

mahendravanagulmeṣu gandhamādanasānuṣu /
dardurācalavapreṣu sahyakācalabhūmiṣu

vindhyaśailasya kaccheṣu malayasyodareṣu ca /
kailāsavanajāleṣu ṛkṣavatkuhareṣu ca

eteṣvanyeṣu cānyeṣu vaneṣvāyataneṣu ca /
tapasvinastathā rāma bahavo bahudṛṣṭayaḥ

kecittyaktanijācārāḥ kecicca kramasaṃsthitāḥ /
kecitprabuddhamatayo nityamunmattaceṣṭitāḥ

kecitsvadeśarahitāḥ kecittyaktanijāspadāḥ /
ekasthānaratāḥ kecidbhramantaḥ kecidāsthitāḥ

eteṣāṃ mahatāṃ madhye nabhastalanivāsinām /
pātālaniratānāṃ ca daityādīnāṃ mahāmate

vijñātalokaparyāyāḥ samyagdarśananirmalāḥ /
kecitprabuddhamatayo dṛṣṭadṛśyaparāvarāḥ

aprabuddhadhiyaḥ keciddolāndolitacetasaḥ /
nivṛttāḥ pāpakācārātsujanānugatāḥ sthitāḥ

ardhaprabuddhamatayaḥ kecijjñānāvalepataḥ /
parityaktakriyācārā ubhayabhraṣṭatā gatāḥ

itthamasmiñjanānīke janmasaṃtaraṇārthinaḥ /
bahavaḥ saṃsthitā rāma bahudhā bahudṛṣṭayaḥ

saṃsārottaraṇe tatra na heturvanavāsitā /
nāpi svadeśavāsitvaṃ na ca kaṣṭatapaḥkriyāḥ

na kriyāyāḥ parityāgo na kriyāyāḥ samāśrayaḥ /
nācāreṣu samārambhavicitraphalapālayaḥ

svabhāvaḥ kāraṇaṃ nāma saṃsārottaraṇaṃ prati /
asaṃsaktaṃ mano yasya sa tīrṇo bhavasāgarāt

śubhāśubhāḥ kriyā nityaṃ kurvanpariharannapi /
punareti na saṃsāramasaṃsaktamanā muniḥ

śubhāśubhāḥ kriyā nityamakurvannapi durmatiḥ /
nimajjatyeva saṃsāre parityaktamanāḥ śaṭhaḥ

makṣikevāntaḥsārajñā duḥkhāduḥkhapradāyinī /
na nivārayituṃ śakyā na ca mārayituṃ matiḥ

kākatālīyayogena kadācitsvasya cetasaḥ /
pravṛttirjāyate sidhyai svayamātmāvalokane

avalokanato labdhvā tattvaṃ nairmalyamāgatam /
ceto bhavati nirdvandvamasaṃsaktamanāmayam

acittatvaṃ prayātena sattvarūpeṇa cetasā /
samo bhūtvā sukhaṃ tiṣṭha parākāśāṃśarūpabhṛt

adhigataparamārthastyaktarāgādidoṣaḥ
samamatiruditātmā tvaṃ mahātmā mahātman /
raghutanaya viśokastiṣṭha niḥśaṅkameko
jananamaraṇamuktaṃ pāvanaṃ tatpadaṃ tvam

prakṛtimalavikāropādhibodhādirūpaṃ
jagati vimalarūpe nāsti kiṃcitkvacicca /
sphuṭamakṛtakamasti brahma ciddhāma tacca
svayamahamiti matvā tiṣṭha niḥśaṅkamekaḥ

adhikavacanagamyaṃ nānyadastyaṅga kiṃci-
ttava śubhamupadeśyaṃ jñānasaṃbodhanāya /
uditamakhilamādyaṃ jñānasāraṃ samagraṃ
viditasakalavedyo rāghava tvaṃ hi jātaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
ityuktvā munināyako vyapagatāśeṣaiṣaṇe rāghave
sarvasmiṃśca sabhājane sthitavati dhyānaikatānopame /
prāpte brahmapadaṃ dhiyā dhavalayā tūṣṇīmabhūtṣaṭpadaḥ
kṛtvevāraṇitaṃ sarojapaṭale pātuṃ pravṛtto rasam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० muktapuruṣasthitivarṇanaṃ nāma navanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ