યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.199

નવનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નિત્યં જ્ઞાનૈકનિષ્ઠત્વાદાત્મારામતયા તથા ।
મુક્તૈઃ કર્મપરિત્યાગઃ કસ્માન્ન ક્રિયતે મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
હેયોપાદેયદૃષ્ટી દ્વે યસ્ય ક્ષીણે હિ તસ્ય વૈ ।
ક્રિયાત્યાગેન કોઽર્થઃ સ્યાત્ક્રિયાસંશ્રયણેન વા

ન તદસ્તીહ યત્ત્યાજ્યં જ્ઞસ્યોદ્વેગકરં ભવેત્ ।
ન વાસ્તિ યદુપાદેયં તજ્જ્ઞસંશ્રેયતાં ગતમ્

જ્ઞસ્ય નાર્થઃ કર્મત્યાગૈર્નાર્થઃ કર્મસમાશ્રયૈઃ ।
તેન સ્થિતં યથા યદ્યત્તત્તથૈવ કરોત્યસૌ

યાવદાયુરિયં રામ નિશ્ચિતં સ્પન્દતે તનુઃ ।
તદ્યથાપ્રાપ્તમવ્યગ્રં સ્પન્દતામપરેણ કિમ્

અન્યથાન્યત્ર ચેત્કાર્યા ક્રિયા ત્યક્ત્વા નિજં ક્રમમ્ ।
સમાને હિ ક્રિયાસ્પન્દે કો દોષઃ સત્ક્રમે કિલ

સમયા સ્વચ્છયા બુદ્ધ્યા સતતં નિર્વિકારયા ।
યથા યત્ક્રિયતે રામ તદદોષાય સર્વદા

ઇહ મહ્યાં મહાબાહો બહવો બહુદૃષ્ટયઃ ।
બહુધા બહુદોષેષુ વિહરન્તિ વિચક્ષણાઃ

ગતસઙ્ગતયા બુદ્ધ્યા વિહરન્તિ યથાસ્થિતેઃ ।
ગૃહસ્થારમ્ભિણઃ કેચિજ્જીવન્મુક્તાઃ સ્થિતા ભુવિ

તજ્જ્ઞા રાજર્ષયશ્ચાન્યે વીતરાગા ભવાદૃશાઃ ।
અસંસક્તધિયો રાજ્યં કુર્વન્તિ વિગતજ્વરાઃ

કેચિત્પ્રકૃતવેદાર્થવ્યવહારાનુસારિણઃ ।
યજ્ઞશિષ્ટાશિનો નિત્યમગ્નિહોત્રે વ્યવસ્થિતાઃ

કેચિચ્ચતુર્ષુ વર્ણેષુ ધ્યાનદેવાર્ચનાદિકામ્ ।
સ્વક્રિયામનુતિષ્ઠન્તઃ સ્થિતા વિવિધયેહયા

કેચિત્સર્વપરિત્યાગમન્તઃ કૃત્વા મહાશયાઃ ।
સર્વકર્મપરા નિત્યં તજ્જ્ઞા એવાજ્ઞવત્સ્થિતાઃ

સ્વપ્નેઽપ્યદૃષ્ટલોકાસુ મુગ્ધમુગ્ધમૃગાસુ ચ ।
વનાવનીષુ શૂન્યાસુ કેચિદ્ધ્યાનપરાયણાઃ

પુણ્યવદ્ભિઃ સદા જુષ્ટે પુણ્યોપચયકારિણિ ।
શમશાલિસમાચારે કેચિદાયતને સ્થિતાઃ

રાગદ્વેષપ્રહાણાર્થં ત્યક્ત્વા દેશં સમાશયાઃ ।
કેચિદન્યત્ર દેશે ચ પદમાલમ્બ્ય સંસ્થિતાઃ

વનાદ્વનં પુરાદ્ગ્રામં સ્થાનાત્સ્થાનં ગિરેર્ગિરિમ્ ।
ભ્રમન્તઃ સંસ્થિતાઃ કેચિત્સંસારોચ્છિત્તયે બુધાઃ

વારાણસ્યાં મહાપુર્યાં પ્રયાગે ચૈવ પાવને ।
શ્રીપર્વતે સિદ્ધપુરે બદર્યાશ્રમકે તથા

શાલગ્રામે મહાપુણ્યે કલાપગ્રામકોટરે ।
મથુરાયાં ચ પુણ્યાયાં તથા કાલઞ્જરે ગિરૌ

મહેન્દ્રવનગુલ્મેષુ ગન્ધમાદનસાનુષુ ।
દર્દુરાચલવપ્રેષુ સહ્યકાચલભૂમિષુ

વિન્ધ્યશૈલસ્ય કચ્છેષુ મલયસ્યોદરેષુ ચ ।
કૈલાસવનજાલેષુ ઋક્ષવત્કુહરેષુ ચ

એતેષ્વન્યેષુ ચાન્યેષુ વનેષ્વાયતનેષુ ચ ।
તપસ્વિનસ્તથા રામ બહવો બહુદૃષ્ટયઃ

કેચિત્ત્યક્તનિજાચારાઃ કેચિચ્ચ ક્રમસંસ્થિતાઃ ।
કેચિત્પ્રબુદ્ધમતયો નિત્યમુન્મત્તચેષ્ટિતાઃ

કેચિત્સ્વદેશરહિતાઃ કેચિત્ત્યક્તનિજાસ્પદાઃ ।
એકસ્થાનરતાઃ કેચિદ્ભ્રમન્તઃ કેચિદાસ્થિતાઃ

એતેષાં મહતાં મધ્યે નભસ્તલનિવાસિનામ્ ।
પાતાલનિરતાનાં ચ દૈત્યાદીનાં મહામતે

વિજ્ઞાતલોકપર્યાયાઃ સમ્યગ્દર્શનનિર્મલાઃ ।
કેચિત્પ્રબુદ્ધમતયો દૃષ્ટદૃશ્યપરાવરાઃ

અપ્રબુદ્ધધિયઃ કેચિદ્દોલાન્દોલિતચેતસઃ ।
નિવૃત્તાઃ પાપકાચારાત્સુજનાનુગતાઃ સ્થિતાઃ

અર્ધપ્રબુદ્ધમતયઃ કેચિજ્જ્ઞાનાવલેપતઃ ।
પરિત્યક્તક્રિયાચારા ઉભયભ્રષ્ટતા ગતાઃ

ઇત્થમસ્મિઞ્જનાનીકે જન્મસંતરણાર્થિનઃ ।
બહવઃ સંસ્થિતા રામ બહુધા બહુદૃષ્ટયઃ

સંસારોત્તરણે તત્ર ન હેતુર્વનવાસિતા ।
નાપિ સ્વદેશવાસિત્વં ન ચ કષ્ટતપઃક્રિયાઃ

ન ક્રિયાયાઃ પરિત્યાગો ન ક્રિયાયાઃ સમાશ્રયઃ ।
નાચારેષુ સમારમ્ભવિચિત્રફલપાલયઃ

સ્વભાવઃ કારણં નામ સંસારોત્તરણં પ્રતિ ।
અસંસક્તં મનો યસ્ય સ તીર્ણો ભવસાગરાત્

શુભાશુભાઃ ક્રિયા નિત્યં કુર્વન્પરિહરન્નપિ ।
પુનરેતિ ન સંસારમસંસક્તમના મુનિઃ

શુભાશુભાઃ ક્રિયા નિત્યમકુર્વન્નપિ દુર્મતિઃ ।
નિમજ્જત્યેવ સંસારે પરિત્યક્તમનાઃ શઠઃ

મક્ષિકેવાન્તઃસારજ્ઞા દુઃખાદુઃખપ્રદાયિની ।
ન નિવારયિતું શક્યા ન ચ મારયિતું મતિઃ

કાકતાલીયયોગેન કદાચિત્સ્વસ્ય ચેતસઃ ।
પ્રવૃત્તિર્જાયતે સિધ્યૈ સ્વયમાત્માવલોકને

અવલોકનતો લબ્ધ્વા તત્ત્વં નૈર્મલ્યમાગતમ્ ।
ચેતો ભવતિ નિર્દ્વન્દ્વમસંસક્તમનામયમ્

અચિત્તત્વં પ્રયાતેન સત્ત્વરૂપેણ ચેતસા ।
સમો ભૂત્વા સુખં તિષ્ઠ પરાકાશાંશરૂપભૃત્

અધિગતપરમાર્થસ્ત્યક્તરાગાદિદોષઃ
સમમતિરુદિતાત્મા ત્વં મહાત્મા મહાત્મન્ ।
રઘુતનય વિશોકસ્તિષ્ઠ નિઃશઙ્કમેકો
જનનમરણમુક્તં પાવનં તત્પદં ત્વમ્

પ્રકૃતિમલવિકારોપાધિબોધાદિરૂપં
જગતિ વિમલરૂપે નાસ્તિ કિંચિત્ક્વચિચ્ચ ।
સ્ફુટમકૃતકમસ્તિ બ્રહ્મ ચિદ્ધામ તચ્ચ
સ્વયમહમિતિ મત્વા તિષ્ઠ નિઃશઙ્કમેકઃ

અધિકવચનગમ્યં નાન્યદસ્ત્યઙ્ગ કિંચિ-
ત્તવ શુભમુપદેશ્યં જ્ઞાનસંબોધનાય ।
ઉદિતમખિલમાદ્યં જ્ઞાનસારં સમગ્રં
વિદિતસકલવેદ્યો રાઘવ ત્વં હિ જાતઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા મુનિનાયકો વ્યપગતાશેષૈષણે રાઘવે
સર્વસ્મિંશ્ચ સભાજને સ્થિતવતિ ધ્યાનૈકતાનોપમે ।
પ્રાપ્તે બ્રહ્મપદં ધિયા ધવલયા તૂષ્ણીમભૂત્ષટ્પદઃ
કૃત્વેવારણિતં સરોજપટલે પાતું પ્રવૃત્તો રસમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ મુક્તપુરુષસ્થિતિવર્ણનં નામ નવનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ