Yoga Vasistha · Chapter 6.195

pañcanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
aho nu saṃprabuddho'si rāghavāghavighātinī /
vāgiyaṃ tava saṃpannā prabuddheṣvavahāsinī

vibhātīvāsadevedamasaṃkalpena śāmyati /
etacchāntistu nirvāṇamityeva paramārthatā

kalpanākalpane rūpaṃ parasyaivetarasya no /
spandanāspandane vāyoryathā nātraikatādvite

prabuddhasyaiva yā puṃsaḥ śilājaṭharavatsthitiḥ /
śāntau vyavahṛtau vāpi sāmalā muktatocyate

vayamasminpade sthitvā rāghavāghavighātini /
śāntatve vyavahāre ca samamitthamavasthitāḥ

asminneva pade nityaṃ brahmaviṣṇuharādayaḥ /
tiṣṭhanti vyavahārasthā api śāntā jñarūpiṇaḥ

śailodarasthitimatāṃ prabuddhānāmanāmayam /
asmākaṃ padamevaṃ tadālabhyaitadihoṣyatām

śrīrāma uvāca /
brahmaṇyevamasadrūpamanutpannamabhāsuram /
anārambhamanākāramevedaṃ bhāsate jagat

mṛgatṛṣṇāmbusadṛśaṃ taraṅgāvartivārivat /
rucakādīva kanake svapnasaṃkalpaśailavat

śrīvasiṣṭha uvāca /
buddhavānasi cedrāma tatsvabodhavivṛddhaye /
kuru saṃśayavicchedaṃ pṛcchataḥ pracchakasya me

itthaṃ nityānubhūto'pi śirastho'pyatibhāsuraḥ /
jagadākhyo'yamābhāsaḥ kathaṃ nāma na vidyate

śrīrāma uvāca /
pūrvamevedamutpannaṃ na kiṃcana kadācana /
tena vandhyāsutasyāsya na sattā kalpanādṛte

kimivāsyā jagadbhrānteḥ kāraṇaṃ protthitā yataḥ /
na kāraṇaṃ vinā kāryaṃ kiṃcitsaṃbhavati kvacit

na cāvikāramajaraṃ savikāraṃ kṣayādṛte /
kāraṇaṃ kvacideveha kiṃcidbhavitumarhati

brahmaivedamanākhyātma kāraṇaṃ pravijṛmbhate /
tatkva kasya kathaṃ nāma jagacchabdārthasaṃvidaḥ

tadanākhye pade śānte cirātprathamacetanam /
kaṃcitkālalavaṃ tiṣṭhatyātivāhikadehabhṛt

kṣaṇe vatsarasaṃvittiṃ svapne tvamiva cetati /
kākatālīyavattatra candrārkādīṃśca paśyati

saṃkalpaikātmanastasya deśakālakriyānvitam /
atyantameva vyomnyeva bhuvanaṃ bhāsate svayam

tasminmithyopasaṃpanne sa mithyāpuruṣastataḥ /
mithyaiva tatsamācāraṃ kurvanviparivartate

adhastādūrdhvamāyāti punarūrdhvādbrajatyadhaḥ /
kalpitānantasaṃbhārapadārthānarthasaṃbhramaḥ

kākatālīyavattasya saṃkalpasya bhavedyadi /
yadyathā tattathādyāpi susthirāmāttavānsthitim

śilā vandhyāsutamukhe vyomacūrṇena rañjanam /
karotītyādivadidaṃ mithyā jagadupasthitam

satyamevedamathavā mithyātvaṃ tu kutaḥ kila /
na mithyātvaṃ na satyatvaṃ kimapīdamajaṃ tatam

ākāśakośavatsvacchaṃ śilājaṭharavaddhanam /
pāṣāṇamaunavaccedaṃ śāntamevākṣayaṃ jagat

cinmātrasarvasaṃkalpe virāḍātmātivāhike /
dehe saṃvedanaṃ vyoma jagadityavabhāsate

evaṃ brahma mahākāśamevedaṃ kva jagatkathā /
śāntaṃ samasamābhogamekamādyantavarjitam

yathā payasi vīcīnāmunmajjananimajjanaiḥ /
na jalānyatvamevaṃ hi bhāvābhāvaiḥ paraiḥ pare

parāvaravidaḥ kecidetasminparame pade /
śuddhe pariṇamantyantarvāribindurivāmbhasi

pare'paramidaṃ bhāti parasyeva parātmakam /
saṃbhavantyamale śānte na jaganti na tatkriyāḥ

svapne svapna iti jñāte dṛśye brahmatayāpi ca /
mṛgāmbuni paratvena ko bhāvayati bhāvanām

paramārthacamatkāramantaḥsthānubhavaṃ vinā /
anyasyānyaṃ na jānāti sīdhusvādumiva dvijaḥ

nirvāya nija ātmāyaṃ parivṛtyāvalokitaḥ /
cetyonmukhatvamutsṛjya saṃtiṣṭhecchānta ātmani

śrīvasiṣṭha uvāca /
dṛśyaṃ bījāṅkura iva sthitaṃ brahmaṇi kāraṇe /
iti sargādisadbhāvaḥ kasmānnehopapadyate

śrīrāma uvāca /
bīje'ṅkuro'ṅkuratayā saṃśrito nopalabhyate /
bījodare tu yā sattā bījameva hi sā bhavet

brahmaṇo'ntarjagattaivaṃ jagattaivopalabhyate /
asti cettadbhavennityaṃ sā brahmaivāvikāri tat

avikārādanākārādvikāryākṛtibhāsuram /
udetīti kilāsmābhirnaiva dṛṣṭaṃ na ca śrutam

anākṛtāvākṛtimanna caitatsthātumarhati /
paramāṇau na caivāntariva saṃbhānti meravaḥ

samudgake ratnamiva jagadbrahmaṇi tiṣṭhati /
mahākāraṃ nirākāra ityunmattavaco bhavet

śāntaṃ paraṃ ca sākārasyādhāra iti rājate /
na vaktuṃ rājate kveva sākārasyāvināśitā

bodha evāyamākāra iti kalpanayāpi dhīḥ /
apūrvaiḥ svapnavadrūḍhaiḥ saṃsārairnopalabhyate

apūrva eva svapno'yaṃ yadvai sargo'nubhūyate /
svapnaḥ kilānubhūtārthaḥ svabhyasta iva dṛśyate

yadeva jāgrattatsvapna iti nātropapadyate /
svapne pradagdhaḥ puruṣaḥ kathaṃ prātarvilokyate

aśarīrasya na svapna ityetadapi nocitam /
saṃbhavanti piśācādyāsteṣāṃ ca svapnavatsthitiḥ

tasmātsvapnavadābhāsaḥ saṃvidātmani saṃsthitaḥ /
sargādinānākṛtinā paramātmā nirākṛtiḥ

svapne cideva śailādirūpeṇātmani tiṣṭhati /
brahmātmākhilamukto'sāvanyenāsau kṛto yadi

nehāstitvaṃ na nāstitvamupalabdhe'nubhūyate /
naivānubhavitṛtvaṃ ca na cānubhavanakramaḥ

kimapīdamanākhyeyaṃ buddhenaivānubhūyate /
svasaṃvedanasaṃvedyaṃ sattāsattāvijṛmbhitam

abhāvarūpiṇo bhāvā abhāvā bhāvarupiṇaḥ /
sarvadā sarvathā sarve bhānti bhāsuratāṃ gatāḥ

bṛṃhati brahmaṇi brahma vyoma vyomani vardhate /
na copapadyate kiṃcidbrahma vyomni vibṛṃhaṇam

draṣṭṛdṛśyadṛgātmāyamahaṃ sargādivibhramaḥ /
śāntaścidvyomavistāro na kuḍyādyupapadyate

yathā na sanna kuḍyādi svasaṃkalpanapattanam /
tathaivāyaṃ jagaditi śāntamekamanāmayam

pūrṇaṃ hi paramaṃ śāntamidaṃ sarvamakhaṇḍitam /
aniṅganamanābhāsamanādyantamacetitam

ajanmamaraṇaṃ śāntamanādinidhanaṃ mahat /
anupādhi nirākāraṃ svapadaṃ buddhavānaham

yā saṃvidantaḥ sphurati saivopāyāti vākyatām /
yadbījaṃ līnamavanau tadyātyaṅkuratāṃ kila

śuddhajñānāmayaikātmā dvaitaikyaparivarjitaḥ /
manāgapi na jānāmi dvaitaikyakalanākalām

sarve tūṣṇīṃmayā eva jīvanmuktā ime janāḥ /
saṃśāntasarvasaṃrambhāḥ khe khabhāva iva sthitāḥ

jagatsparśamahārambhamapi tūṣṇīmidaṃ sthitam /
citraṃ bhittāviva kṛtaṃ manorājya ivoditam

śailādivotkīrṇasamaṃ kathāyāmiva varṇitam /
śambareṇeva racitaṃ vyomni svapna ivoditam

kila svapnavadevedaṃ sargādāveva bhāti yat /
abhittikaṃ niṣpratighaṃ jagatkevāsya satyatā

jagadbuddhāvidaṃ satyaṃ parijñānavato mṛṣā /
brahmātmaka idaṃ brahma śānte śāntaṃ parāmbaram

sarva eva ime bhāvāḥ saha sthāvarajaṅgamāḥ /
asmadādaya ākāśaṃ jagajjñaviṣayaṃ tathā

khamahaṃ khaṃ bhavāṃścitkhaṃ jagatkhaṃ khaṃ khameva ca /
cidākāśaikatāmetya bhajaikākāśarūpatām

jñānenākāśakalpena sarvātma gaganopamam /
jñeyābhinnena saṃbodhāttaṃ vande dvipadāṃ varam

cidrūpatvādudetīdaṃ jagattatraiva līyate /
akāraṇakamevāntaḥ paraṃ vyomaiva nirmalam

etatsarvapadātītaṃ sarvaṃśāstrakalātigam /
padamāsādya nirdvandvaṃ tvamākāśātmako'bhavaḥ

ahaṃ jagacca no pādapāṇyādi na ghaṭādi ca /
sarvamākāśamākāśamevāccha sūkṣyacidbhavet

sarvāpahnava evāyaṃ mayā yo darśitastava /
sa nindyo vādināṃ vādeṣvātmajñāneṣu rājate

kāṣṭhamaunātmako vāde na sarvāpahnavo yadā /
kriyate tena vādeṣu nātmajñānaṃ prasīdati

pratyakṣādipramāṇānāṃ yadagamyamacihnitam /
svānubhūtibhavaṃ brahma vādaistallabhyate katham

sarvāgamārthasamatītamacihnamaccha-
mākāśamekamajamādyamanāmarūpam /
śuddhaṃ cidātmakamihāstyanubhūtimātraṃ
śāntābhidhānakalanaṃ malaśaṅkayālam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० bodhaprakāśīkaraṇayogopadeśo nāma pañcanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ