યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.195

પઞ્ચનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અહો નુ સંપ્રબુદ્ધોઽસિ રાઘવાઘવિઘાતિની ।
વાગિયં તવ સંપન્ના પ્રબુદ્ધેષ્વવહાસિની

વિભાતીવાસદેવેદમસંકલ્પેન શામ્યતિ ।
એતચ્છાન્તિસ્તુ નિર્વાણમિત્યેવ પરમાર્થતા

કલ્પનાકલ્પને રૂપં પરસ્યૈવેતરસ્ય નો ।
સ્પન્દનાસ્પન્દને વાયોર્યથા નાત્રૈકતાદ્વિતે

પ્રબુદ્ધસ્યૈવ યા પુંસઃ શિલાજઠરવત્સ્થિતિઃ ।
શાન્તૌ વ્યવહૃતૌ વાપિ સામલા મુક્તતોચ્યતે

વયમસ્મિન્પદે સ્થિત્વા રાઘવાઘવિઘાતિનિ ।
શાન્તત્વે વ્યવહારે ચ સમમિત્થમવસ્થિતાઃ

અસ્મિન્નેવ પદે નિત્યં બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ ।
તિષ્ઠન્તિ વ્યવહારસ્થા અપિ શાન્તા જ્ઞરૂપિણઃ

શૈલોદરસ્થિતિમતાં પ્રબુદ્ધાનામનામયમ્ ।
અસ્માકં પદમેવં તદાલભ્યૈતદિહોષ્યતામ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મણ્યેવમસદ્રૂપમનુત્પન્નમભાસુરમ્ ।
અનારમ્ભમનાકારમેવેદં ભાસતે જગત્

મૃગતૃષ્ણામ્બુસદૃશં તરઙ્ગાવર્તિવારિવત્ ।
રુચકાદીવ કનકે સ્વપ્નસંકલ્પશૈલવત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બુદ્ધવાનસિ ચેદ્રામ તત્સ્વબોધવિવૃદ્ધયે ।
કુરુ સંશયવિચ્છેદં પૃચ્છતઃ પ્રચ્છકસ્ય મે

ઇત્થં નિત્યાનુભૂતોઽપિ શિરસ્થોઽપ્યતિભાસુરઃ ।
જગદાખ્યોઽયમાભાસઃ કથં નામ ન વિદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પૂર્વમેવેદમુત્પન્નં ન કિંચન કદાચન ।
તેન વન્ધ્યાસુતસ્યાસ્ય ન સત્તા કલ્પનાદૃતે

કિમિવાસ્યા જગદ્ભ્રાન્તેઃ કારણં પ્રોત્થિતા યતઃ ।
ન કારણં વિના કાર્યં કિંચિત્સંભવતિ ક્વચિત્

ન ચાવિકારમજરં સવિકારં ક્ષયાદૃતે ।
કારણં ક્વચિદેવેહ કિંચિદ્ભવિતુમર્હતિ

બ્રહ્મૈવેદમનાખ્યાત્મ કારણં પ્રવિજૃમ્ભતે ।
તત્ક્વ કસ્ય કથં નામ જગચ્છબ્દાર્થસંવિદઃ

તદનાખ્યે પદે શાન્તે ચિરાત્પ્રથમચેતનમ્ ।
કંચિત્કાલલવં તિષ્ઠત્યાતિવાહિકદેહભૃત્

ક્ષણે વત્સરસંવિત્તિં સ્વપ્ને ત્વમિવ ચેતતિ ।
કાકતાલીયવત્તત્ર ચન્દ્રાર્કાદીંશ્ચ પશ્યતિ

સંકલ્પૈકાત્મનસ્તસ્ય દેશકાલક્રિયાન્વિતમ્ ।
અત્યન્તમેવ વ્યોમ્ન્યેવ ભુવનં ભાસતે સ્વયમ્

તસ્મિન્મિથ્યોપસંપન્ને સ મિથ્યાપુરુષસ્તતઃ ।
મિથ્યૈવ તત્સમાચારં કુર્વન્વિપરિવર્તતે

અધસ્તાદૂર્ધ્વમાયાતિ પુનરૂર્ધ્વાદ્બ્રજત્યધઃ ।
કલ્પિતાનન્તસંભારપદાર્થાનર્થસંભ્રમઃ

કાકતાલીયવત્તસ્ય સંકલ્પસ્ય ભવેદ્યદિ ।
યદ્યથા તત્તથાદ્યાપિ સુસ્થિરામાત્તવાન્સ્થિતિમ્

શિલા વન્ધ્યાસુતમુખે વ્યોમચૂર્ણેન રઞ્જનમ્ ।
કરોતીત્યાદિવદિદં મિથ્યા જગદુપસ્થિતમ્

સત્યમેવેદમથવા મિથ્યાત્વં તુ કુતઃ કિલ ।
ન મિથ્યાત્વં ન સત્યત્વં કિમપીદમજં તતમ્

આકાશકોશવત્સ્વચ્છં શિલાજઠરવદ્ધનમ્ ।
પાષાણમૌનવચ્ચેદં શાન્તમેવાક્ષયં જગત્

ચિન્માત્રસર્વસંકલ્પે વિરાડાત્માતિવાહિકે ।
દેહે સંવેદનં વ્યોમ જગદિત્યવભાસતે

એવં બ્રહ્મ મહાકાશમેવેદં ક્વ જગત્કથા ।
શાન્તં સમસમાભોગમેકમાદ્યન્તવર્જિતમ્

યથા પયસિ વીચીનામુન્મજ્જનનિમજ્જનૈઃ ।
ન જલાન્યત્વમેવં હિ ભાવાભાવૈઃ પરૈઃ પરે

પરાવરવિદઃ કેચિદેતસ્મિન્પરમે પદે ।
શુદ્ધે પરિણમન્ત્યન્તર્વારિબિન્દુરિવામ્ભસિ

પરેઽપરમિદં ભાતિ પરસ્યેવ પરાત્મકમ્ ।
સંભવન્ત્યમલે શાન્તે ન જગન્તિ ન તત્ક્રિયાઃ

સ્વપ્ને સ્વપ્ન ઇતિ જ્ઞાતે દૃશ્યે બ્રહ્મતયાપિ ચ ।
મૃગામ્બુનિ પરત્વેન કો ભાવયતિ ભાવનામ્

પરમાર્થચમત્કારમન્તઃસ્થાનુભવં વિના ।
અન્યસ્યાન્યં ન જાનાતિ સીધુસ્વાદુમિવ દ્વિજઃ

નિર્વાય નિજ આત્માયં પરિવૃત્યાવલોકિતઃ ।
ચેત્યોન્મુખત્વમુત્સૃજ્ય સંતિષ્ઠેચ્છાન્ત આત્મનિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દૃશ્યં બીજાઙ્કુર ઇવ સ્થિતં બ્રહ્મણિ કારણે ।
ઇતિ સર્ગાદિસદ્ભાવઃ કસ્માન્નેહોપપદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બીજેઽઙ્કુરોઽઙ્કુરતયા સંશ્રિતો નોપલભ્યતે ।
બીજોદરે તુ યા સત્તા બીજમેવ હિ સા ભવેત્

બ્રહ્મણોઽન્તર્જગત્તૈવં જગત્તૈવોપલભ્યતે ।
અસ્તિ ચેત્તદ્ભવેન્નિત્યં સા બ્રહ્મૈવાવિકારિ તત્

અવિકારાદનાકારાદ્વિકાર્યાકૃતિભાસુરમ્ ।
ઉદેતીતિ કિલાસ્માભિર્નૈવ દૃષ્ટં ન ચ શ્રુતમ્

અનાકૃતાવાકૃતિમન્ન ચૈતત્સ્થાતુમર્હતિ ।
પરમાણૌ ન ચૈવાન્તરિવ સંભાન્તિ મેરવઃ

સમુદ્ગકે રત્નમિવ જગદ્બ્રહ્મણિ તિષ્ઠતિ ।
મહાકારં નિરાકાર ઇત્યુન્મત્તવચો ભવેત્

શાન્તં પરં ચ સાકારસ્યાધાર ઇતિ રાજતે ।
ન વક્તું રાજતે ક્વેવ સાકારસ્યાવિનાશિતા

બોધ એવાયમાકાર ઇતિ કલ્પનયાપિ ધીઃ ।
અપૂર્વૈઃ સ્વપ્નવદ્રૂઢૈઃ સંસારૈર્નોપલભ્યતે

અપૂર્વ એવ સ્વપ્નોઽયં યદ્વૈ સર્ગોઽનુભૂયતે ।
સ્વપ્નઃ કિલાનુભૂતાર્થઃ સ્વભ્યસ્ત ઇવ દૃશ્યતે

યદેવ જાગ્રત્તત્સ્વપ્ન ઇતિ નાત્રોપપદ્યતે ।
સ્વપ્ને પ્રદગ્ધઃ પુરુષઃ કથં પ્રાતર્વિલોક્યતે

અશરીરસ્ય ન સ્વપ્ન ઇત્યેતદપિ નોચિતમ્ ।
સંભવન્તિ પિશાચાદ્યાસ્તેષાં ચ સ્વપ્નવત્સ્થિતિઃ

તસ્માત્સ્વપ્નવદાભાસઃ સંવિદાત્મનિ સંસ્થિતઃ ।
સર્ગાદિનાનાકૃતિના પરમાત્મા નિરાકૃતિઃ

સ્વપ્ને ચિદેવ શૈલાદિરૂપેણાત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
બ્રહ્માત્માખિલમુક્તોઽસાવન્યેનાસૌ કૃતો યદિ

નેહાસ્તિત્વં ન નાસ્તિત્વમુપલબ્ધેઽનુભૂયતે ।
નૈવાનુભવિતૃત્વં ચ ન ચાનુભવનક્રમઃ

કિમપીદમનાખ્યેયં બુદ્ધેનૈવાનુભૂયતે ।
સ્વસંવેદનસંવેદ્યં સત્તાસત્તાવિજૃમ્ભિતમ્

અભાવરૂપિણો ભાવા અભાવા ભાવરુપિણઃ ।
સર્વદા સર્વથા સર્વે ભાન્તિ ભાસુરતાં ગતાઃ

બૃંહતિ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ વ્યોમ વ્યોમનિ વર્ધતે ।
ન ચોપપદ્યતે કિંચિદ્બ્રહ્મ વ્યોમ્નિ વિબૃંહણમ્

દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃગાત્માયમહં સર્ગાદિવિભ્રમઃ ।
શાન્તશ્ચિદ્વ્યોમવિસ્તારો ન કુડ્યાદ્યુપપદ્યતે

યથા ન સન્ન કુડ્યાદિ સ્વસંકલ્પનપત્તનમ્ ।
તથૈવાયં જગદિતિ શાન્તમેકમનામયમ્

પૂર્ણં હિ પરમં શાન્તમિદં સર્વમખણ્ડિતમ્ ।
અનિઙ્ગનમનાભાસમનાદ્યન્તમચેતિતમ્

અજન્મમરણં શાન્તમનાદિનિધનં મહત્ ।
અનુપાધિ નિરાકારં સ્વપદં બુદ્ધવાનહમ્

યા સંવિદન્તઃ સ્ફુરતિ સૈવોપાયાતિ વાક્યતામ્ ।
યદ્બીજં લીનમવનૌ તદ્યાત્યઙ્કુરતાં કિલ

શુદ્ધજ્ઞાનામયૈકાત્મા દ્વૈતૈક્યપરિવર્જિતઃ ।
મનાગપિ ન જાનામિ દ્વૈતૈક્યકલનાકલામ્

સર્વે તૂષ્ણીંમયા એવ જીવન્મુક્તા ઇમે જનાઃ ।
સંશાન્તસર્વસંરમ્ભાઃ ખે ખભાવ ઇવ સ્થિતાઃ

જગત્સ્પર્શમહારમ્ભમપિ તૂષ્ણીમિદં સ્થિતમ્ ।
ચિત્રં ભિત્તાવિવ કૃતં મનોરાજ્ય ઇવોદિતમ્

શૈલાદિવોત્કીર્ણસમં કથાયામિવ વર્ણિતમ્ ।
શમ્બરેણેવ રચિતં વ્યોમ્નિ સ્વપ્ન ઇવોદિતમ્

કિલ સ્વપ્નવદેવેદં સર્ગાદાવેવ ભાતિ યત્ ।
અભિત્તિકં નિષ્પ્રતિઘં જગત્કેવાસ્ય સત્યતા

જગદ્બુદ્ધાવિદં સત્યં પરિજ્ઞાનવતો મૃષા ।
બ્રહ્માત્મક ઇદં બ્રહ્મ શાન્તે શાન્તં પરામ્બરમ્

સર્વ એવ ઇમે ભાવાઃ સહ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
અસ્મદાદય આકાશં જગજ્જ્ઞવિષયં તથા

ખમહં ખં ભવાંશ્ચિત્ખં જગત્ખં ખં ખમેવ ચ ।
ચિદાકાશૈકતામેત્ય ભજૈકાકાશરૂપતામ્

જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન સર્વાત્મ ગગનોપમમ્ ।
જ્ઞેયાભિન્નેન સંબોધાત્તં વન્દે દ્વિપદાં વરમ્

ચિદ્રૂપત્વાદુદેતીદં જગત્તત્રૈવ લીયતે ।
અકારણકમેવાન્તઃ પરં વ્યોમૈવ નિર્મલમ્

એતત્સર્વપદાતીતં સર્વંશાસ્ત્રકલાતિગમ્ ।
પદમાસાદ્ય નિર્દ્વન્દ્વં ત્વમાકાશાત્મકોઽભવઃ

અહં જગચ્ચ નો પાદપાણ્યાદિ ન ઘટાદિ ચ ।
સર્વમાકાશમાકાશમેવાચ્છ સૂક્ષ્યચિદ્ભવેત્

સર્વાપહ્નવ એવાયં મયા યો દર્શિતસ્તવ ।
સ નિન્દ્યો વાદિનાં વાદેષ્વાત્મજ્ઞાનેષુ રાજતે

કાષ્ઠમૌનાત્મકો વાદે ન સર્વાપહ્નવો યદા ।
ક્રિયતે તેન વાદેષુ નાત્મજ્ઞાનં પ્રસીદતિ

પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાનાં યદગમ્યમચિહ્નિતમ્ ।
સ્વાનુભૂતિભવં બ્રહ્મ વાદૈસ્તલ્લભ્યતે કથમ્

સર્વાગમાર્થસમતીતમચિહ્નમચ્છ-
માકાશમેકમજમાદ્યમનામરૂપમ્ ।
શુદ્ધં ચિદાત્મકમિહાસ્ત્યનુભૂતિમાત્રં
શાન્તાભિધાનકલનં મલશઙ્કયાલમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બોધપ્રકાશીકરણયોગોપદેશો નામ પઞ્ચનવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ