Yoga Vasistha · Chapter 6.190

navatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
jñānasya jñeyatāpattirbandha ityabhidhīyate /
tasyaiva jñeyatāśāntirmokṣa ityabhidhīyate

śrīrāma uvāca /
jñānasya jñeyatāśāntiḥ kathaṃ brahmanpravartate /
sā rūḍhā bandhatābuddhiḥ kathaṃ vātra nivartate

śrīvasiṣṭha uvāca /
samyagjñānena bodhena mandabuddhirnivartate /
nirākārā nijā śāntā muktirevaṃ pravartate

śrīrāma uvāca /
bodhaḥ kevalatārūpaḥ samyagjñānaṃ kimucyate /
yena bandhādayaṃ janturaśeṣeṇa vimucyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
jñānasya jñeyatā nāsti kevalaṃ jñānamavyayam /
avācyamitibodhontaḥ samyagjñānamitismṛtam

śrīrāma uvāca /
jñānasya jñeyatā bhinnā tvantaḥ keti mune vada /
utpādyo jñānaśabdaśca bhāve vā karaṇe'tha kim

śrīvasiṣṭha uvāca /
bodhamātraṃ bhavejjñānaṃ bhāvasādhanamātrakam /
na jñānajñeyayorbhedaḥ pavanaspandayoriva

śrīrāma uvāca /
evaṃ cettatkathamayaṃ jñānajñeyādivibhramaḥ /
siddhaḥ śaśaviṣāṇābho bhaviṣyadbhūtabhavyaśaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
bāhyārthabhrāntito jñeyā bhramabuddhirihoditā /
bāhyaścābhyantaraścārtho na saṃbhavati kaścana

śrīrāma uvāca /
yo'yaṃ pratyakṣadṛśyo'rtho mune tvamahamādikaḥ /
bhūtādiranubhūtātmā sa kathaṃ nāsti me vada

śrīvasiṣṭha uvāca /
ādisargavidhāveva virāḍātmādiko'nagha /
jāto na kaścidevārtho jñeyasyāto na saṃbhavaḥ

śrīrāma uvāca /
bhaviṣyadbhūtabhavyasthā jagaddṛṣṭiriyaṃ mune /
nityānubhūyamānāpi na jāteti kimucyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
svapnārthamṛgatṛṣṇāmbudvīndusaṃkalpitārthavat /
mithyā jagadahaṃtvaṃ ca bhāti keśoṇḍrakaṃ yathā

śrīrāma uvāca /
ahaṃ tvamayamityādijagajjaṭharamapyalam /
kathaṃ na jātaṃ bhagavansargādāvanubhūtimat

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāraṇājjāyate kāryaṃ nānyathetyeva niścayaḥ /
sarvopaśāntau jagatāmutpattau nāsti kāraṇam

śrīrāma uvāca /
mahāpralayasaṃpattau śiṣṭaṃ yadajamavyayam /
tatkathaṃ nāma sargasya na bhavetkāraṇaṃ mune

śrīvasiṣṭha uvāca /
yadasti kāraṇe kāryaṃ tattasmātsaṃpravartate /
na tvasajjāyate rāma na ghaṭājjāyate paṭaḥ

śrīrāma uvāca /
jagatsūkṣmeṇa rūpeṇa mahāpralaya āgate /
āste brahmaṇi tattasmātpunareva pravartate

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahāpralayaparyante kena sargāstitānagha /
anubhūtā mahābuddhe tatrasthā sā ca kīdṛśī

śrīrāma uvāca /
jñaptyātmikā śrīstatrasthā tādṛśeranubhūyate /
vyomātmikā tu na bhavenna sattāmasadeti hi

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ cettanmahābāho jñaptireva jagattrayam /
viśuddhajñānadehasya kuto maraṇajanmanī

śrīrāma uvāca /
tadevamādito nāsti sargastadiyamāgatā /
kutaḥ kathamiva bhrāntiriti me bhagavanvada

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāryakāraṇatābhāvādbhāvābhāvau sta eva no /
idaṃ ca cetyate yadyatsvātmā cetati cetitam

śrīrāma uvāca /
cetitā cetati yantraṃ draṣṭā dṛśyatvamīśvaraḥ /
kathameti kathaṃ vahniṃ dahetkāṣṭhaṃ kadā kila

śrīvasiṣṭha uvāca /
draṣṭā na yāti dṛśyatvaṃ dṛśyasyāsaṃbhavādataḥ /
draṣṭaiva kevalo bhāti sarvātmaikaghanākṛtiḥ

śrīrāma uvāca /
cinmātraṃ tadanādyantaṃ cetyaṃ cetayate tadā /
tadidaṃ jagadābhānaṃ kutaḥ syāccetyasaṃbhavaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
cetyaṃ hi kāraṇābhāvānna saṃbhavati kiṃcana /
cetyābhāvāccetanasya muktatā'vācyatā sadā

śrīrāma uvāca /
evaṃ cettadahantādi cetyaṃ kathamidaṃ kutaḥ /
kathaṃ jagadvedanaṃ ca kathaṃ spandādivedanam

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāraṇāsaṃbhavādādāvevotpannaṃ na kiṃcana /
kutaścetyamataḥ śāntaṃ sarvaṃ sargastu vibhramaḥ

śrīrāma uvāca /
atra me vigatollekhe niścetyacalanādike /
sakṛdvibhāte vimale vibhramaḥ kasya kīdṛśaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāraṇābhāvato rāma nāstyeva khalu vibhramaḥ /
sarvaṃ tvamahamityādi śāntamekamanāmayam

śrīrāma uvāca /
brahmanbhramamivāpannaḥ praṣṭuṃ jānāmi nādhikam /
nātyantaṃ ca prabuddho'smi pṛcchāmi kimihādhunā

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāraṇasyaiva nikaṣaṃ pṛccha mā''kāraṇakṣayāt /
pare svabhāve'nirvācye svayaṃ viśrāntimaiṣyasi

śrīrāma uvāca /
manye'haṃ kāraṇābhāvātpūrvameva na sargatā /
uditā tena kasyāyaṃ cetyacetanavibhramaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
akāraṇatvātsarvatra śāntatvādbhrāntirasti no /
anabhyāsavaśādeva na viśrāmyati kevalam

śrīrāma uvāca /
kuto bhavedanabhyāso bhavedabhyasanaṃ kutaḥ /
kuto'bhyāsātmikā bhrāntireṣā punarupasthitā

śrīvasiṣṭha uvāca /
anantatvādanantasya bhrāntirnāsti ca saṃprati /
abhyāsabhrāntirakhilaṃ mahāciddhanamakṣatam

śrīrāma uvāca /
upadeśyopadeśādāvanayā śabdasaṃpadā /
kimanyadvada me brahmansarvasmiñchāntatāṃ gate

śrīvasiṣṭha uvāca /
upadeśyopadeśātma brahma brahmaṇi saṃsthitam /
bodhātmani na mokṣo'sti na bandho'stīti niścayaḥ

śrīrāma uvāca /
deśakālakriyādravyabhedavedanacetasām /
sarvasyāsaṃbhave sarvasattā kathamupasthitā

śrīvasiṣṭha uvāca /
deśakālakriyādravyabhedavedanacetasām /
ajñānamātrāditarā sattā nānyāsti no purā

śrīrāma uvāca /
bodhyabodhakatāpatterabhāvādvodhatā katham /
dvaitaikyāsaṃbhave brahmatkāraṇāsaṃbhave sati

śrīvasiṣṭha uvāca /
bodhena bodhatāmeti bodhaśabdastu bodhyatām /
bhavadviṣayamevāyamucito nāsmadādiṣu

śrīrāma uvāca /
bodha eva yadāhaṃtvameti bodhānyatā tadā /
kuta eṣā pare'nante nāsāvatijale'male

śrīvasiṣṭha uvāca /
yattadvodhasya bodhatvaṃ tadevāhaṃtvamucyate /
dvitvamatrānilaspandadṛśoriva nigadyate

śrīrāma uvāca /
saumyābdhyantastaraṅgādiryathādatte yathāsthitam /
tathā svarūpamātrātma bodhyaṃ bodho'vabuddhavān

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ cettatkathaṃ kaḥ syāddoṣo dvitvādidoṣataḥ /
anante sthita ekasmiñchānte pūrṇe pare pade

śrīrāma uvāca /
ko'tra kalpayitāhaṃtvaṃ bhuṅkte bhoktā ca kaśca vā /
yanmūlaṃ yajjagadbhrāntiranantā pravijṛmbhate

śrīvasiṣṭha uvāca /
jñeyasattāvabodhe hi bandhanaṃ sacca nāstyalam /
jñapteḥ sarvārtharūpatvādvandhabhokṣāvataḥ kutaḥ

śrīrāma uvāca /
jñapterbāhyārthatā dīpānnīlādīva pravartate /
bāhyastvartho'sti sadrūpo nanu dṛṣṭopalambhanaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
akāraṇasya kāryasya bāhyasyārthasya satyatā /
yeyaṃ sā bhrāntimātrātmarūpiṇī netarāṅgikā

śrīrāma uvāca /
svapnaḥ satyo'stvasatyo vā duḥkhaṃ tāvatprayacchati /
tathaiveyaṃ jagadbhrāntiḥ ka upāyo'tra kathyatām

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ tāvadyathā svapnastatheyaṃ cejjagatsthitiḥ /
tatpiṇḍagrahatārthānāṃ sarvaiva bhrāntitoditā

śrīrāma uvāca /
kimetāvati saṃpanne saṃpannaṃ bhavati priyam /
kathaṃ ca śāmyatyarthānāṃ svapnādau piṇḍarūpatā

śrīvasiṣṭha uvāca /
pūrvāparaparāmarśātpiṇḍatārtheṣu śāmyati /
svapne'pyevaṃ sthite sthūlā bhāvanā vinivartate

śrīrāma uvāca /
bhāvanā tanutāṃ yātā yasyāsau kiṃ prapaśyati /
kathaṃ śāmyati tasyāyaṃ saṃsārakuharabhramaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
uddhṛstamasadābhāsamutpannanagaropamam /
varṣapronmṛṣṭacitrābhaṃ jagatpaśyatyavāsanaḥ

śrīrāma uvāca /
tataḥ kiṃ tasya bhavati vāsanātānave sthite /
piṇḍagrahe gate'rthānāṃ svapnopamajagatsthiteḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃkalparūpajagataḥ kramātsāpi vilīyate /
vāsanā tasya tenāśu sa nirvāti vivāsanaḥ

śrīrāma uvāca /
anekajanmasaṃrūḍhā śākhā prasavaśālinī /
bhavabandhakarī ghorā kathaṃ śāmyati vāsanā

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathābhūtārthavijñānādbhrāntimātrātmani sthite /
piṇḍagrahaviyukte'smindṛśyacakre kramātkṣayaḥ

śrīrāma uvāca /
piṇḍagrahavimukte'smindṛśyacakre kramānmune /
saṃpadyate kimaparaṃ kathaṃ śāntiḥ prajāyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
piṇḍagrahabhrame śānte cittamātrātmatāṃ gate /
nirodhagauravonmukte jagatyāsthopaśāmyati

śrīrāma uvāca /
bālasaṃkalparūpe'sminsthite jagati bhāsure /
kathamāsthopaśamanaṃ tādṛgduḥkhāya kiṃ naraḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃkalpamātrasaṃpanne naṣṭe duḥkhaṃ kathaṃ bhavet /
saṃkalpacittamātraṃ yattattāvatpravicāryatām

śrīrāma uvāca /
kīdṛśaṃ bhagavaṃścittaṃ kathaṃ tatpravicāryate /
kiṃ ca saṃpadyate brūhi tasminsamyagvicārite

śrīvasiṣṭha uvāca /
citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittamiti kathyate /
vicāra eṣa evāsya vāsanānena śāmyati

śrīrāma uvāca /
kiyannāma bhavedvahmanna cetyonmukhatā citeḥ /
cittasyācittatodeti kathaṃ nirvāṇakāriṇī

śrīvasiṣṭha uvāca /
cetyaṃ na saṃbhavatyeva citkiṃ cetayate kutaḥ /
cetyāsaṃbhavataścittasattā nāsti tataściram

śrīrāma uvāca /
kathaṃ na saṃbhavatyetaccetyaṃ yadanubhūyate /
apahnavaścānubhave kriyate kathamīdṛśaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yādṛksyādajñaviṣayaṃ jagattasya na satyatā /
yādṛkva tajjñaviṣayaṃ tadanākhyaṃ yadadvayam

śrīrāma uvāca /
trijagatkīdṛgajñānāṃ kathaṃ tasya na satyatā /
tajjñānāṃ tu jagadyādṛktadvaktuṃ kiṃ na yujyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
ādyantadvaitamajñānāṃ tajjñānāṃ tanna vidyate /
jagacca no saṃbhavati nityānutpannamāditaḥ

śrīrāma uvāca /
ādito yadanutpannaṃ na saṃbhavati karhicit /
asadrūpamanābhāsaṃ kathaṃ tadanubhūyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
asadeva sadābhāsamanutpannamakāraṇam /
jāgratsvapnavadudbhūtamarthakṛccānubhūyate

śrīrāma uvāca /
svapnādau kalpanādau ca yaddṛśyamanubhūyate /
tajjāgradrūpasaṃskārādanuṣṭhānānubhūtitaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
kiṃ jāgradrūpamāhosvidanyatsvapne'nubhūyate /
saṃkalpe ca manorājye iti me vada rāghava

śrīrāma uvāca /
svapneṣu kalpanādyeṣu jāgradevāvabhāsate /
saṃskārātmatayā nityaṃ manorājyabhrameṣu ca

śrīvasiṣṭha uvāca /
tadeva jāgratsaṃskārātsvapnaścedavabhāsate /
tatsvapne luṭhitaṃ gehaṃ kathaṃ prātaravāpyate

śrīrāma uvāca /
na jāgradrājate svapne tadbrahmānyattadeva hi /
buddhametatkathaṃ tvanyadapūrvamiva bhāsate

śrīvasiṣṭha uvāca /
nānubhūto'nubhūtaśca cetasyartho'vabhāsate /
sargādyantādimadhyeṣu svabhyastastviti bhāsate

śrīrāma uvāca /
evaṃ svapnātmakaṃ bhāti jagadityeva buddhavān /
grahavatsvapnayakṣo'yaṃ kathaṃ brahmaṃścikitsyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
yo'yaṃ saṃsaraṇasvapnaḥ sa kiṃkāraṇako bhavet /
kāryānna kāraṇaṃ bhinnamiti dṛṣṭaṃ vicāraya

śrīrāma uvāca /
cittaṃ svapnopalambhānāṃ hetustasmāttadeva te /
viśvaṃ cādyantarahitamanāsāramanāmayam

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ cittaṃ mahābuddhe mahāciddhanameva tat /
tathāsthitaṃ na svapnādi kiṃcanāstītarātmakam

śrīrāma uvāca /
avayavāvayavinoryathā bhinnastathā sa hi /
tatrānavayave brahmaṇyekatā jagadādinā

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ na saṃbhavatyeva nityānutpannamāditaḥ /
jagattenājaraṃ śāntamajaṃ sarvamavedhitam

śrīrāma uvāca /
kākatālīyavanmanye sargādyantādayo bhramāḥ /
bhrāntidraṣṭṛtvabhoktṛtvasahitāḥ parame pade

śrīvasiṣṭha uvāca /
yā vyāpāravatī rasādrasavidāṃ kācitkavīnāṃ navā
dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī /
te dve apyavalambya viśvamakhilaṃ nirvarṇitaṃ nirvṛtaṃ
yāvaddṛṣṭidṛśo na santi kalitā nau śūnyatā no bhramaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० rāmaviśrāntirnāma navatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ