યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.190

નવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયતાપત્તિર્બન્ધ ઇત્યભિધીયતે ।
તસ્યૈવ જ્ઞેયતાશાન્તિર્મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયતાશાન્તિઃ કથં બ્રહ્મન્પ્રવર્તતે ।
સા રૂઢા બન્ધતાબુદ્ધિઃ કથં વાત્ર નિવર્તતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનેન બોધેન મન્દબુદ્ધિર્નિવર્તતે ।
નિરાકારા નિજા શાન્તા મુક્તિરેવં પ્રવર્તતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બોધઃ કેવલતારૂપઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં કિમુચ્યતે ।
યેન બન્ધાદયં જન્તુરશેષેણ વિમુચ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયતા નાસ્તિ કેવલં જ્ઞાનમવ્યયમ્ ।
અવાચ્યમિતિબોધોન્તઃ સમ્યગ્જ્ઞાનમિતિસ્મૃતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞેયતા ભિન્ના ત્વન્તઃ કેતિ મુને વદ ।
ઉત્પાદ્યો જ્ઞાનશબ્દશ્ચ ભાવે વા કરણેઽથ કિમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બોધમાત્રં ભવેજ્જ્ઞાનં ભાવસાધનમાત્રકમ્ ।
ન જ્ઞાનજ્ઞેયયોર્ભેદઃ પવનસ્પન્દયોરિવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તત્કથમયં જ્ઞાનજ્ઞેયાદિવિભ્રમઃ ।
સિદ્ધઃ શશવિષાણાભો ભવિષ્યદ્ભૂતભવ્યશઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બાહ્યાર્થભ્રાન્તિતો જ્ઞેયા ભ્રમબુદ્ધિરિહોદિતા ।
બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરશ્ચાર્થો ન સંભવતિ કશ્ચન

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યોઽયં પ્રત્યક્ષદૃશ્યોઽર્થો મુને ત્વમહમાદિકઃ ।
ભૂતાદિરનુભૂતાત્મા સ કથં નાસ્તિ મે વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આદિસર્ગવિધાવેવ વિરાડાત્માદિકોઽનઘ ।
જાતો ન કશ્ચિદેવાર્થો જ્ઞેયસ્યાતો ન સંભવઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભવિષ્યદ્ભૂતભવ્યસ્થા જગદ્દૃષ્ટિરિયં મુને ।
નિત્યાનુભૂયમાનાપિ ન જાતેતિ કિમુચ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપ્નાર્થમૃગતૃષ્ણામ્બુદ્વીન્દુસંકલ્પિતાર્થવત્ ।
મિથ્યા જગદહંત્વં ચ ભાતિ કેશોણ્ડ્રકં યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અહં ત્વમયમિત્યાદિજગજ્જઠરમપ્યલમ્ ।
કથં ન જાતં ભગવન્સર્ગાદાવનુભૂતિમત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કારણાજ્જાયતે કાર્યં નાન્યથેત્યેવ નિશ્ચયઃ ।
સર્વોપશાન્તૌ જગતામુત્પત્તૌ નાસ્તિ કારણમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયસંપત્તૌ શિષ્ટં યદજમવ્યયમ્ ।
તત્કથં નામ સર્ગસ્ય ન ભવેત્કારણં મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદસ્તિ કારણે કાર્યં તત્તસ્માત્સંપ્રવર્તતે ।
ન ત્વસજ્જાયતે રામ ન ઘટાજ્જાયતે પટઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જગત્સૂક્ષ્મેણ રૂપેણ મહાપ્રલય આગતે ।
આસ્તે બ્રહ્મણિ તત્તસ્માત્પુનરેવ પ્રવર્તતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયપર્યન્તે કેન સર્ગાસ્તિતાનઘ ।
અનુભૂતા મહાબુદ્ધે તત્રસ્થા સા ચ કીદૃશી

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જ્ઞપ્ત્યાત્મિકા શ્રીસ્તત્રસ્થા તાદૃશેરનુભૂયતે ।
વ્યોમાત્મિકા તુ ન ભવેન્ન સત્તામસદેતિ હિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તન્મહાબાહો જ્ઞપ્તિરેવ જગત્ત્રયમ્ ।
વિશુદ્ધજ્ઞાનદેહસ્ય કુતો મરણજન્મની

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તદેવમાદિતો નાસ્તિ સર્ગસ્તદિયમાગતા ।
કુતઃ કથમિવ ભ્રાન્તિરિતિ મે ભગવન્વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાર્યકારણતાભાવાદ્ભાવાભાવૌ સ્ત એવ નો ।
ઇદં ચ ચેત્યતે યદ્યત્સ્વાત્મા ચેતતિ ચેતિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ચેતિતા ચેતતિ યન્ત્રં દ્રષ્ટા દૃશ્યત્વમીશ્વરઃ ।
કથમેતિ કથં વહ્નિં દહેત્કાષ્ઠં કદા કિલ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દ્રષ્ટા ન યાતિ દૃશ્યત્વં દૃશ્યસ્યાસંભવાદતઃ ।
દ્રષ્ટૈવ કેવલો ભાતિ સર્વાત્મૈકઘનાકૃતિઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રં તદનાદ્યન્તં ચેત્યં ચેતયતે તદા ।
તદિદં જગદાભાનં કુતઃ સ્યાચ્ચેત્યસંભવઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચેત્યં હિ કારણાભાવાન્ન સંભવતિ કિંચન ।
ચેત્યાભાવાચ્ચેતનસ્ય મુક્તતાઽવાચ્યતા સદા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તદહન્તાદિ ચેત્યં કથમિદં કુતઃ ।
કથં જગદ્વેદનં ચ કથં સ્પન્દાદિવેદનમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કારણાસંભવાદાદાવેવોત્પન્નં ન કિંચન ।
કુતશ્ચેત્યમતઃ શાન્તં સર્વં સર્ગસ્તુ વિભ્રમઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અત્ર મે વિગતોલ્લેખે નિશ્ચેત્યચલનાદિકે ।
સકૃદ્વિભાતે વિમલે વિભ્રમઃ કસ્ય કીદૃશઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કારણાભાવતો રામ નાસ્ત્યેવ ખલુ વિભ્રમઃ ।
સર્વં ત્વમહમિત્યાદિ શાન્તમેકમનામયમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્ભ્રમમિવાપન્નઃ પ્રષ્ટું જાનામિ નાધિકમ્ ।
નાત્યન્તં ચ પ્રબુદ્ધોઽસ્મિ પૃચ્છામિ કિમિહાધુના

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કારણસ્યૈવ નિકષં પૃચ્છ માઽઽકારણક્ષયાત્ ।
પરે સ્વભાવેઽનિર્વાચ્યે સ્વયં વિશ્રાન્તિમૈષ્યસિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મન્યેઽહં કારણાભાવાત્પૂર્વમેવ ન સર્ગતા ।
ઉદિતા તેન કસ્યાયં ચેત્યચેતનવિભ્રમઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અકારણત્વાત્સર્વત્ર શાન્તત્વાદ્ભ્રાન્તિરસ્તિ નો ।
અનભ્યાસવશાદેવ ન વિશ્રામ્યતિ કેવલમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કુતો ભવેદનભ્યાસો ભવેદભ્યસનં કુતઃ ।
કુતોઽભ્યાસાત્મિકા ભ્રાન્તિરેષા પુનરુપસ્થિતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અનન્તત્વાદનન્તસ્ય ભ્રાન્તિર્નાસ્તિ ચ સંપ્રતિ ।
અભ્યાસભ્રાન્તિરખિલં મહાચિદ્ધનમક્ષતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઉપદેશ્યોપદેશાદાવનયા શબ્દસંપદા ।
કિમન્યદ્વદ મે બ્રહ્મન્સર્વસ્મિઞ્છાન્તતાં ગતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઉપદેશ્યોપદેશાત્મ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્ ।
બોધાત્મનિ ન મોક્ષોઽસ્તિ ન બન્ધોઽસ્તીતિ નિશ્ચયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યભેદવેદનચેતસામ્ ।
સર્વસ્યાસંભવે સર્વસત્તા કથમુપસ્થિતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યભેદવેદનચેતસામ્ ।
અજ્ઞાનમાત્રાદિતરા સત્તા નાન્યાસ્તિ નો પુરા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બોધ્યબોધકતાપત્તેરભાવાદ્વોધતા કથમ્ ।
દ્વૈતૈક્યાસંભવે બ્રહ્મત્કારણાસંભવે સતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બોધેન બોધતામેતિ બોધશબ્દસ્તુ બોધ્યતામ્ ।
ભવદ્વિષયમેવાયમુચિતો નાસ્મદાદિષુ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બોધ એવ યદાહંત્વમેતિ બોધાન્યતા તદા ।
કુત એષા પરેઽનન્તે નાસાવતિજલેઽમલે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યત્તદ્વોધસ્ય બોધત્વં તદેવાહંત્વમુચ્યતે ।
દ્વિત્વમત્રાનિલસ્પન્દદૃશોરિવ નિગદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સૌમ્યાબ્ધ્યન્તસ્તરઙ્ગાદિર્યથાદત્તે યથાસ્થિતમ્ ।
તથા સ્વરૂપમાત્રાત્મ બોધ્યં બોધોઽવબુદ્ધવાન્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં ચેત્તત્કથં કઃ સ્યાદ્દોષો દ્વિત્વાદિદોષતઃ ।
અનન્તે સ્થિત એકસ્મિઞ્છાન્તે પૂર્ણે પરે પદે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કોઽત્ર કલ્પયિતાહંત્વં ભુઙ્ક્તે ભોક્તા ચ કશ્ચ વા ।
યન્મૂલં યજ્જગદ્ભ્રાન્તિરનન્તા પ્રવિજૃમ્ભતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જ્ઞેયસત્તાવબોધે હિ બન્ધનં સચ્ચ નાસ્ત્યલમ્ ।
જ્ઞપ્તેઃ સર્વાર્થરૂપત્વાદ્વન્ધભોક્ષાવતઃ કુતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જ્ઞપ્તેર્બાહ્યાર્થતા દીપાન્નીલાદીવ પ્રવર્તતે ।
બાહ્યસ્ત્વર્થોઽસ્તિ સદ્રૂપો નનુ દૃષ્ટોપલમ્ભનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અકારણસ્ય કાર્યસ્ય બાહ્યસ્યાર્થસ્ય સત્યતા ।
યેયં સા ભ્રાન્તિમાત્રાત્મરૂપિણી નેતરાઙ્ગિકા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વપ્નઃ સત્યોઽસ્ત્વસત્યો વા દુઃખં તાવત્પ્રયચ્છતિ ।
તથૈવેયં જગદ્ભ્રાન્તિઃ ક ઉપાયોઽત્ર કથ્યતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં તાવદ્યથા સ્વપ્નસ્તથેયં ચેજ્જગત્સ્થિતિઃ ।
તત્પિણ્ડગ્રહતાર્થાનાં સર્વૈવ ભ્રાન્તિતોદિતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિમેતાવતિ સંપન્ને સંપન્નં ભવતિ પ્રિયમ્ ।
કથં ચ શામ્યત્યર્થાનાં સ્વપ્નાદૌ પિણ્ડરૂપતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૂર્વાપરપરામર્શાત્પિણ્ડતાર્થેષુ શામ્યતિ ।
સ્વપ્નેઽપ્યેવં સ્થિતે સ્થૂલા ભાવના વિનિવર્તતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભાવના તનુતાં યાતા યસ્યાસૌ કિં પ્રપશ્યતિ ।
કથં શામ્યતિ તસ્યાયં સંસારકુહરભ્રમઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઉદ્ધૃસ્તમસદાભાસમુત્પન્નનગરોપમમ્ ।
વર્ષપ્રોન્મૃષ્ટચિત્રાભં જગત્પશ્યત્યવાસનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તતઃ કિં તસ્ય ભવતિ વાસનાતાનવે સ્થિતે ।
પિણ્ડગ્રહે ગતેઽર્થાનાં સ્વપ્નોપમજગત્સ્થિતેઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પરૂપજગતઃ ક્રમાત્સાપિ વિલીયતે ।
વાસના તસ્ય તેનાશુ સ નિર્વાતિ વિવાસનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનેકજન્મસંરૂઢા શાખા પ્રસવશાલિની ।
ભવબન્ધકરી ઘોરા કથં શામ્યતિ વાસના

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથાભૂતાર્થવિજ્ઞાનાદ્ભ્રાન્તિમાત્રાત્મનિ સ્થિતે ।
પિણ્ડગ્રહવિયુક્તેઽસ્મિન્દૃશ્યચક્રે ક્રમાત્ક્ષયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પિણ્ડગ્રહવિમુક્તેઽસ્મિન્દૃશ્યચક્રે ક્રમાન્મુને ।
સંપદ્યતે કિમપરં કથં શાન્તિઃ પ્રજાયતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પિણ્ડગ્રહભ્રમે શાન્તે ચિત્તમાત્રાત્મતાં ગતે ।
નિરોધગૌરવોન્મુક્તે જગત્યાસ્થોપશામ્યતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બાલસંકલ્પરૂપેઽસ્મિન્સ્થિતે જગતિ ભાસુરે ।
કથમાસ્થોપશમનં તાદૃગ્દુઃખાય કિં નરઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંકલ્પમાત્રસંપન્ને નષ્ટે દુઃખં કથં ભવેત્ ।
સંકલ્પચિત્તમાત્રં યત્તત્તાવત્પ્રવિચાર્યતામ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કીદૃશં ભગવંશ્ચિત્તં કથં તત્પ્રવિચાર્યતે ।
કિં ચ સંપદ્યતે બ્રૂહિ તસ્મિન્સમ્યગ્વિચારિતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિતશ્ચેત્યોન્મુખત્વં યત્તચ્ચિત્તમિતિ કથ્યતે ।
વિચાર એષ એવાસ્ય વાસનાનેન શામ્યતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિયન્નામ ભવેદ્વહ્મન્ન ચેત્યોન્મુખતા ચિતેઃ ।
ચિત્તસ્યાચિત્તતોદેતિ કથં નિર્વાણકારિણી

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચેત્યં ન સંભવત્યેવ ચિત્કિં ચેતયતે કુતઃ ।
ચેત્યાસંભવતશ્ચિત્તસત્તા નાસ્તિ તતશ્ચિરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથં ન સંભવત્યેતચ્ચેત્યં યદનુભૂયતે ।
અપહ્નવશ્ચાનુભવે ક્રિયતે કથમીદૃશઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યાદૃક્સ્યાદજ્ઞવિષયં જગત્તસ્ય ન સત્યતા ।
યાદૃક્વ તજ્જ્ઞવિષયં તદનાખ્યં યદદ્વયમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ત્રિજગત્કીદૃગજ્ઞાનાં કથં તસ્ય ન સત્યતા ।
તજ્જ્ઞાનાં તુ જગદ્યાદૃક્તદ્વક્તું કિં ન યુજ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આદ્યન્તદ્વૈતમજ્ઞાનાં તજ્જ્ઞાનાં તન્ન વિદ્યતે ।
જગચ્ચ નો સંભવતિ નિત્યાનુત્પન્નમાદિતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આદિતો યદનુત્પન્નં ન સંભવતિ કર્હિચિત્ ।
અસદ્રૂપમનાભાસં કથં તદનુભૂયતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસદેવ સદાભાસમનુત્પન્નમકારણમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નવદુદ્ભૂતમર્થકૃચ્ચાનુભૂયતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વપ્નાદૌ કલ્પનાદૌ ચ યદ્દૃશ્યમનુભૂયતે ।
તજ્જાગ્રદ્રૂપસંસ્કારાદનુષ્ઠાનાનુભૂતિતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કિં જાગ્રદ્રૂપમાહોસ્વિદન્યત્સ્વપ્નેઽનુભૂયતે ।
સંકલ્પે ચ મનોરાજ્યે ઇતિ મે વદ રાઘવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વપ્નેષુ કલ્પનાદ્યેષુ જાગ્રદેવાવભાસતે ।
સંસ્કારાત્મતયા નિત્યં મનોરાજ્યભ્રમેષુ ચ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તદેવ જાગ્રત્સંસ્કારાત્સ્વપ્નશ્ચેદવભાસતે ।
તત્સ્વપ્ને લુઠિતં ગેહં કથં પ્રાતરવાપ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ન જાગ્રદ્રાજતે સ્વપ્ને તદ્બ્રહ્માન્યત્તદેવ હિ ।
બુદ્ધમેતત્કથં ત્વન્યદપૂર્વમિવ ભાસતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાનુભૂતોઽનુભૂતશ્ચ ચેતસ્યર્થોઽવભાસતે ।
સર્ગાદ્યન્તાદિમધ્યેષુ સ્વભ્યસ્તસ્ત્વિતિ ભાસતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં સ્વપ્નાત્મકં ભાતિ જગદિત્યેવ બુદ્ધવાન્ ।
ગ્રહવત્સ્વપ્નયક્ષોઽયં કથં બ્રહ્મંશ્ચિકિત્સ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યોઽયં સંસરણસ્વપ્નઃ સ કિંકારણકો ભવેત્ ।
કાર્યાન્ન કારણં ભિન્નમિતિ દૃષ્ટં વિચારય

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ચિત્તં સ્વપ્નોપલમ્ભાનાં હેતુસ્તસ્માત્તદેવ તે ।
વિશ્વં ચાદ્યન્તરહિતમનાસારમનામયમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં ચિત્તં મહાબુદ્ધે મહાચિદ્ધનમેવ તત્ ।
તથાસ્થિતં ન સ્વપ્નાદિ કિંચનાસ્તીતરાત્મકમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અવયવાવયવિનોર્યથા ભિન્નસ્તથા સ હિ ।
તત્રાનવયવે બ્રહ્મણ્યેકતા જગદાદિના

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં ન સંભવત્યેવ નિત્યાનુત્પન્નમાદિતઃ ।
જગત્તેનાજરં શાન્તમજં સર્વમવેધિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કાકતાલીયવન્મન્યે સર્ગાદ્યન્તાદયો ભ્રમાઃ ।
ભ્રાન્તિદ્રષ્ટૃત્વભોક્તૃત્વસહિતાઃ પરમે પદે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યા વ્યાપારવતી રસાદ્રસવિદાં કાચિત્કવીનાં નવા
દૃષ્ટિર્યા પરિનિષ્ઠિતાર્થવિષયોન્મેષા ચ વૈપશ્ચિતી ।
તે દ્વે અપ્યવલમ્બ્ય વિશ્વમખિલં નિર્વર્ણિતં નિર્વૃતં
યાવદ્દૃષ્ટિદૃશો ન સન્તિ કલિતા નૌ શૂન્યતા નો ભ્રમઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ રામવિશ્રાન્તિર્નામ નવત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ