Yoga Vasistha · Chapter 6.19

ekonaviṃśaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
mune jīvasya yadrūpamākṛtigrahaṇaṃ tathā /
yathā ca paramātmatvaṃ sthānaṃ yaccāsya tadvada

śrīvasiṣṭha uvāca /
svasaṃkalpena cetyoktaṃ cidityaparanāmakam /
anantaṃ cetanākāśaṃ jīvaśabdena kathyate

na parāṇurna ca sthūlaṃ na śūnyaṃ na ca kiṃcana /
cinmātraṃ svānubhūtyātma sarvagaṃ jīva ucyate

aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām /
na kiṃcinmātrakaṃ caiva sarvaṃ jīvaṃ vidurbudhāḥ

yasya yasya padārthasya yo bhāvastena tatra tam /
sthitaṃ viddhi tadābhāsaṃ tadātmaikāntavedanāt

sa cetati yathā yatra yadyadāśu tadeva hi /
tathā tatra tadā rāma bhavatyanubhavātmakam

pavanasya yathā spandaścetyaṃ jīvasya vai tathā /
svasaṃvinmātranirṇeyaṃ nopadeśāma yakṣavat

yathaivāspandanādvātaḥ sannevaitya sadātmatām /
tathaivācetanājjīvo jīvanneti parāṃ gatim

jīvaściddhanarūpatvādahamityeva cetanāt /
deśakālakriyādravyaśaktīrnirmāya tiṣṭhati

deśakālakriyādravyacarcitācarcitāṃ svayam /
asatyāṃ satyavatsphārāṃ tāvanmātraśarīrikām

cetasā hyasadākārāṃ prāleyaparamāṇutām /
paśyatyātmanyathātmatve svapne svamaraṇopamām

svapnasvāvayavānyatvasadṛśīṃ tāṃ vibhāvayan /
vismṛtya cetanāṃ sattāṃ tattāmevāśu gacchati

evaṃrūpo budhyamānaḥ procchūnatvamathātmani /
paśyatyāśu svamātmānaṃ candrabimbamiva drutam

ātmanyathendubimbātmanyasau saṃvittipañcakam /
kākatālīyavadbhinnamuditaṃ cetati svayam

pañcānāṃ saṃvidāṃ pañca bhinnānyaṅgānyasāvatha /
budhyate tāni tadrūparandhrāṇyanubhavatyapi

sa pañcāvayavaḥ paścādrājate puruṣo virāṭ /
anantākārasaṃvittiravyaktātmā nirāmayaḥ

manomayo'sāvuditaḥ parasmātprathamotthitaḥ /
ākāśaviśadaḥ śānto nityānandavibhāmayaḥ

sa cāpyapañcabhūtātmā pañcabhūtātmakopamaḥ /
virāḍātmaikapuruṣaḥ paramaḥ parameśvaraḥ

svayamevāśu bhavati svayameva vilīyate /
svayameva prasarati svayaṃ saṃkocameti ca

svasaṃkalpakṛtenāsau kalpaughena kṣaṇena ca /
yadṛcchayodeti punaḥ punarbhūtvopaśāmyati

manomātraikarūpātmā prakṛterdeha eṣa saḥ /
eṣa puryaṣṭakaṃ proktaḥ sarvasyaivātivāhikaḥ

sūkṣmaḥ sthūlo'mbarātmaiṣa vyakto'vyaktontavarjitaḥ /
sarvasya bahirantaśca na kiṃcitkiṃcideva ca

aṅgāni rāma tasyāṣṭau manaḥṣaṣṭhāni pañca ca /
sāhaṃbhāvānīndriyāṇi bhāvābhāvamayāni ca

tena gītā ime vedāḥ sahaśabdārthakalpanāḥ /
niyatiḥ sthāpitā tena tathādyāpi yathāsthitā

anantamūrdhvaṃ mūrdhāsya tathādhaḥ pādayostalam /
aparākāśamudaramidaṃ brahmāṇḍamaṇḍapam

lokāntarāṇyanantāni pārśvakāḥ kṣatajaṃ payaḥ /
māṃsapeśyaḥ kṣitidharāḥ saritaḥ saṃtatāḥ śirāḥ

raktādhārā jaladhayo dvīpānyevāntraveṣṭanam /
bāhavaḥ kakubhaḥ sphārāstārakā romasaṃtatiḥ

pañcāśadanilaskandhā ekonāḥ prāṇavāyavaḥ /
mārtaṇḍamaṇḍalaṃ caṇḍaṃ pittaṃ jaṭharapāvakaḥ

śaśāṅkamaṇḍalaṃ jīvaḥ śleṣmā śukraṃ sitaṃ balam /
manaḥ saṃkalpakośātma sārātmā paramāmṛtam

mūlaṃ śarīravṛkṣasya bījaṃ karmadrumasya ca /
prasavātsarvabhāvānāmindurānandakāraṇam

yadindumaṇḍalaṃ nāma sa samrāḍ jīva ucyate /
śarīrakarmamanasāṃ bījaṃ mūlaṃ ca kāraṇam

asmādinduvirāḍjīvātprasaranti jagattraye /
jīvā manāṃsi karmāṇi sukhānyatrāmṛtāni ca

virāja ete saṃkalpā brahmaviṣṇuharādayaḥ /
tasya cittacamatkārāḥ surāsuranabhaścarāḥ

citsvabhāvo budhyamānaḥ prāleyaparamāṇutām /
yadādau bhāvayatyāśu tadā tatraiva tiṣṭhati

tenaitadeva jīvasya sthānaṃ viddhi raghūdvaha /
pañcāvayavametattaccharīramanubhūyate

virāḍjīvāccandramaso jīvabhūtāni dehinām /
prasarantyannajātāni prāleyavisarātmanā

tānyeva dehideheṣu jīvā jīvanti jīviṣu /
mano bhūtvā viceṣṭante karma janmasu kāraṇam

evaṃ virāṭsahasrāṇi mahākalpaśatāni ca /
gatānyatha bhaviṣyanti nānācārāṇi santi ca

sarvato'nubhavarūpayānayā
sattayottamapadādabhinnayā /
antavarjitamahāṅgasaṅgayā
tiṣṭhatīti puruṣaḥ paro virāṭ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe virāḍātmavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśaḥ sargaḥ