યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.19

એકોનવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મુને જીવસ્ય યદ્રૂપમાકૃતિગ્રહણં તથા ।
યથા ચ પરમાત્મત્વં સ્થાનં યચ્ચાસ્ય તદ્વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વસંકલ્પેન ચેત્યોક્તં ચિદિત્યપરનામકમ્ ।
અનન્તં ચેતનાકાશં જીવશબ્દેન કથ્યતે

ન પરાણુર્ન ચ સ્થૂલં ન શૂન્યં ન ચ કિંચન ।
ચિન્માત્રં સ્વાનુભૂત્યાત્મ સર્વગં જીવ ઉચ્યતે

અણીયસામણીયાંસં સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
ન કિંચિન્માત્રકં ચૈવ સર્વં જીવં વિદુર્બુધાઃ

યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યો ભાવસ્તેન તત્ર તમ્ ।
સ્થિતં વિદ્ધિ તદાભાસં તદાત્મૈકાન્તવેદનાત્

સ ચેતતિ યથા યત્ર યદ્યદાશુ તદેવ હિ ।
તથા તત્ર તદા રામ ભવત્યનુભવાત્મકમ્

પવનસ્ય યથા સ્પન્દશ્ચેત્યં જીવસ્ય વૈ તથા ।
સ્વસંવિન્માત્રનિર્ણેયં નોપદેશામ યક્ષવત્

યથૈવાસ્પન્દનાદ્વાતઃ સન્નેવૈત્ય સદાત્મતામ્ ।
તથૈવાચેતનાજ્જીવો જીવન્નેતિ પરાં ગતિમ્

જીવશ્ચિદ્ધનરૂપત્વાદહમિત્યેવ ચેતનાત્ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશક્તીર્નિર્માય તિષ્ઠતિ

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યચર્ચિતાચર્ચિતાં સ્વયમ્ ।
અસત્યાં સત્યવત્સ્ફારાં તાવન્માત્રશરીરિકામ્

ચેતસા હ્યસદાકારાં પ્રાલેયપરમાણુતામ્ ।
પશ્યત્યાત્મન્યથાત્મત્વે સ્વપ્ને સ્વમરણોપમામ્

સ્વપ્નસ્વાવયવાન્યત્વસદૃશીં તાં વિભાવયન્ ।
વિસ્મૃત્ય ચેતનાં સત્તાં તત્તામેવાશુ ગચ્છતિ

એવંરૂપો બુધ્યમાનઃ પ્રોચ્છૂનત્વમથાત્મનિ ।
પશ્યત્યાશુ સ્વમાત્માનં ચન્દ્રબિમ્બમિવ દ્રુતમ્

આત્મન્યથેન્દુબિમ્બાત્મન્યસૌ સંવિત્તિપઞ્ચકમ્ ।
કાકતાલીયવદ્ભિન્નમુદિતં ચેતતિ સ્વયમ્

પઞ્ચાનાં સંવિદાં પઞ્ચ ભિન્નાન્યઙ્ગાન્યસાવથ ।
બુધ્યતે તાનિ તદ્રૂપરન્ધ્રાણ્યનુભવત્યપિ

સ પઞ્ચાવયવઃ પશ્ચાદ્રાજતે પુરુષો વિરાટ્ ।
અનન્તાકારસંવિત્તિરવ્યક્તાત્મા નિરામયઃ

મનોમયોઽસાવુદિતઃ પરસ્માત્પ્રથમોત્થિતઃ ।
આકાશવિશદઃ શાન્તો નિત્યાનન્દવિભામયઃ

સ ચાપ્યપઞ્ચભૂતાત્મા પઞ્ચભૂતાત્મકોપમઃ ।
વિરાડાત્મૈકપુરુષઃ પરમઃ પરમેશ્વરઃ

સ્વયમેવાશુ ભવતિ સ્વયમેવ વિલીયતે ।
સ્વયમેવ પ્રસરતિ સ્વયં સંકોચમેતિ ચ

સ્વસંકલ્પકૃતેનાસૌ કલ્પૌઘેન ક્ષણેન ચ ।
યદૃચ્છયોદેતિ પુનઃ પુનર્ભૂત્વોપશામ્યતિ

મનોમાત્રૈકરૂપાત્મા પ્રકૃતેર્દેહ એષ સઃ ।
એષ પુર્યષ્ટકં પ્રોક્તઃ સર્વસ્યૈવાતિવાહિકઃ

સૂક્ષ્મઃ સ્થૂલોઽમ્બરાત્મૈષ વ્યક્તોઽવ્યક્તોન્તવર્જિતઃ ।
સર્વસ્ય બહિરન્તશ્ચ ન કિંચિત્કિંચિદેવ ચ

અઙ્ગાનિ રામ તસ્યાષ્ટૌ મનઃષષ્ઠાનિ પઞ્ચ ચ ।
સાહંભાવાનીન્દ્રિયાણિ ભાવાભાવમયાનિ ચ

તેન ગીતા ઇમે વેદાઃ સહશબ્દાર્થકલ્પનાઃ ।
નિયતિઃ સ્થાપિતા તેન તથાદ્યાપિ યથાસ્થિતા

અનન્તમૂર્ધ્વં મૂર્ધાસ્ય તથાધઃ પાદયોસ્તલમ્ ।
અપરાકાશમુદરમિદં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપમ્

લોકાન્તરાણ્યનન્તાનિ પાર્શ્વકાઃ ક્ષતજં પયઃ ।
માંસપેશ્યઃ ક્ષિતિધરાઃ સરિતઃ સંતતાઃ શિરાઃ

રક્તાધારા જલધયો દ્વીપાન્યેવાન્ત્રવેષ્ટનમ્ ।
બાહવઃ કકુભઃ સ્ફારાસ્તારકા રોમસંતતિઃ

પઞ્ચાશદનિલસ્કન્ધા એકોનાઃ પ્રાણવાયવઃ ।
માર્તણ્ડમણ્ડલં ચણ્ડં પિત્તં જઠરપાવકઃ

શશાઙ્કમણ્ડલં જીવઃ શ્લેષ્મા શુક્રં સિતં બલમ્ ।
મનઃ સંકલ્પકોશાત્મ સારાત્મા પરમામૃતમ્

મૂલં શરીરવૃક્ષસ્ય બીજં કર્મદ્રુમસ્ય ચ ।
પ્રસવાત્સર્વભાવાનામિન્દુરાનન્દકારણમ્

યદિન્દુમણ્ડલં નામ સ સમ્રાડ્ જીવ ઉચ્યતે ।
શરીરકર્મમનસાં બીજં મૂલં ચ કારણમ્

અસ્માદિન્દુવિરાડ્જીવાત્પ્રસરન્તિ જગત્ત્રયે ।
જીવા મનાંસિ કર્માણિ સુખાન્યત્રામૃતાનિ ચ

વિરાજ એતે સંકલ્પા બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ ।
તસ્ય ચિત્તચમત્કારાઃ સુરાસુરનભશ્ચરાઃ

ચિત્સ્વભાવો બુધ્યમાનઃ પ્રાલેયપરમાણુતામ્ ।
યદાદૌ ભાવયત્યાશુ તદા તત્રૈવ તિષ્ઠતિ

તેનૈતદેવ જીવસ્ય સ્થાનં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહ ।
પઞ્ચાવયવમેતત્તચ્છરીરમનુભૂયતે

વિરાડ્જીવાચ્ચન્દ્રમસો જીવભૂતાનિ દેહિનામ્ ।
પ્રસરન્ત્યન્નજાતાનિ પ્રાલેયવિસરાત્મના

તાન્યેવ દેહિદેહેષુ જીવા જીવન્તિ જીવિષુ ।
મનો ભૂત્વા વિચેષ્ટન્તે કર્મ જન્મસુ કારણમ્

એવં વિરાટ્સહસ્રાણિ મહાકલ્પશતાનિ ચ ।
ગતાન્યથ ભવિષ્યન્તિ નાનાચારાણિ સન્તિ ચ

સર્વતોઽનુભવરૂપયાનયા
સત્તયોત્તમપદાદભિન્નયા ।
અન્તવર્જિતમહાઙ્ગસઙ્ગયા
તિષ્ઠતીતિ પુરુષઃ પરો વિરાટ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉત્તરાર્ધે વિરાડાત્મવર્ણનં નામૈકોનવિંશઃ સર્ગઃ