Yoga Vasistha · Chapter 6.187

saptāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
vicitrāṇāmasaṃkhyānāṃ bhāvānāṃ niyatiḥ kutaḥ /
kathaṃ svabhāvo bhāvānāmekarūpaḥ sthito'calaḥ

satsvasaṃkhyeṣu deveṣu sūrya evograbhāḥ katham /
dīrghatvamatha hrasvatvaṃ divasānāṃ tu kiṃkṛtam

śrīvasiṣṭha uvāca /
kākatālīyavadbhānaṃ yatpare niyataṃ svataḥ /
yathāsthitaṃ yathārūpaṃ sthite tajjagaducyate

sarvaśakteryathā yadyadbhāti tattattathaiva sat /
saṃvinsāratayā yāyātkathaṃ bhātamabhātatām

yathā sthitaṃ yathā bhāti cittvādbrahma cirāya yat /
tasya bhānamabhānābhaṃ niyatyabhidhameva tat

idamitthamidaṃ cetthaṃ svayaṃ brahmeti bhāti yat /
tanniyatyabhidhaṃ proktaṃ sargasaṃhārarūpadhṛk

jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ yatsvataḥ kacanaṃ citi /
tattato'nanyadekācchaṃ dravatvamiva vāriṇi

yathā śūnyatvamākāśe karpūre saurabhaṃ yathā /
yathauṣṇyamātape nānyajjāgradādi tathā citi

sargapralayanāmnyekapravāhānanyasattayā /
cinmātragaganātmaikabrahmātmanyeva saṃsthitam

sargo'yamiti tadbuddhaṃ kṣaṇaṃ yatkacanaṃ citaḥ /
kalpo'yamiti tadbuddhaṃ kṣaṇaṃ tatkacanaṃ citaḥ

tatkālastatkriyā tattvaṃ deśadravyodayādi tat /
yatsvapna iva cinmātrakacanaṃ svasvabhāvataḥ

rūpālokamanaskāradeśakālakriyādi tat //
cittvaṃ kacati cidvyomni yannāmānākṛti svataḥ

yadyathā kacitaṃ kālaṃ yatkiṃcitkalpitaṃ tathā /
tenaiveyaṃ hi niyatirityapyākāśarūpakam

ākalpākhyaṃ nimeṣaṃ yatkacanaṃ caikarūpakam /
svābhāvikāḥ svabhāvaṃ taṃ prāhuḥ prasṛtabuddhayaḥ

ekasya saṃvinmātrasya padārthaśatatā tathā /
yathedaṃ saṃvidaṃśasya rūpaṃ svaṃ svamanujjhataḥ

saṃvinmaye saṃvido yāḥ kacantīva pare tathā /
tābhisteṣāṃ svadehānāṃ yāsāṃ sā kalanā kṛtā

cidurvī salilaṃ tejaḥ spandaḥ śūnyatvameva ca /
pratyekamākarastveṣāṃ tāni svapna ivāmbaram

tatra sapratighasyāsya kaṭhinasyākaro mahān /
bhūpīṭhaṃ janatādhāro rājavrājeva rājate

apāmabdhiḥ pradhānānāṃ tejasāmeṣa bhāskaraḥ /
spandasya pavano vyoma śūnyatāyā jagadgatam

pañcānāmiti bhūtānāmākaratvena saṃvidaḥ /
pañca tānyucitā brāhmyaḥ praśnaḥ kiṃ bhāskaraṃ prati

budhā saṃviccidityuktā sarvagā sarvarūpiṇī /
sarvatra svamahimnaiṣā sarveṇaivānubhūyate

brahmātmā brahmabālo'yaṃ svasaṃvitsphuraṇāmimām /
vyomātmakṣaumabhūnāmnīṃ sphārayatyambarākṛtiḥ

sā yadaitattathaitacca ciramattyajasaṃvidā /
tadā tadaṅgasyārkādernā'to notpādi cañcalam

saṃkalpapūrvamaśakajālavaddhiṣṇyacakrakam /
āvartavartinā bhāti cidvyomedaṃ ca dṛśyavat

tatra prabhāsvarāḥ kecitkecidapyalpabhāsvarāḥ /
keciccābhāsvarā bhātāḥ padārthāścitrarūpiṇaḥ

padārthajātaṃ tvetāvanna jātaṃ na ca dṛśyate /
jñasyājātamidaṃ bhāti khamātmā svapnadṛśyavat

cinmātramātmā sarveśaḥ sarva evātidṛśyavat /
naśyatīva videhe sve na ca bhāti na naśyati

svapnadarśanavadbhāti yaccidvyoma cidambare /
cidvyomatvādṛte rūpaṃ tadasya jagataḥ kutaḥ

yadyathā sphuritaṃ tasya yāvatsattaṃ sphuradvapuḥ /
tatsvabhāvaniyatyākhyaiḥ śabdairiha nigadyate

gaganāṅgasya sattāntaḥ śabdatanmātrakalpayā /
kusūlabījāṅkuravattiṣṭhatyāśāntarūpiṇī

saṃpadyate tata idamitīyaṃ racanehayā /
kṛtā sā mugdhabodhāya mūrkhairviracitā mudhā

nāstametīha nodeti tatkadācana kiṃcana /
śilājaṭharavacchāntamidaṃ nityaṃ sadapyasat

yathāvayavino nāntaḥ sadaivāvayavāṇavaḥ /
nāstaṃ yānti na codyanti jagantyātmapade tathā

brahma vyomni jagadvyoma vyoma vyomnīva vidyate /
tatkathaṃ kila saṃśuddhamastamāyātyudeti vā

tasyānantaprakāśātmarūpasyātatacinmaṇeḥ /
sattāmātrātmakacanaṃ yadajasraṃ svabhāvataḥ

tadātmanā svayaṃ kiṃciccetyatāmiva gacchati /
agṛhītātmakaṃ saṃvidūhāmarśanasūcakam

bhāvināmārthakalanaiḥ kiṃcidūhitarūpakam /
ākāśādaṇu śuddhaṃ ca sarvasminbhāvibodhanam

tataḥ sā paramā sattā satī taccetanonmukhī /
cinnāmayogyā bhavati kiṃcillabhyatayā tayā

ghanasaṃvedanātpaścādbhāvijīvādināmikā /
sā bhavatyātmakalanā yadbhavantī paraṃ padam

garbhīkṛtya sthitā'nākhyā cidākāśāpidhānatām /
saṃprati tvatiśuddhasya padasyānanyarūpiṇī

svataikabhāvanāmātrasārasaṃsaraṇonmukhī /
tadā vinābhāvakṛtā anutiṣṭhanti tāmimāḥ

śūnyarūpā svasattaikā śabdādiguṇagarbhiṇī /
cidbhāvanābhisaṃpannā bhaviṣyadabhidhārthatā

ahaṃtodeti tadanu saha vai kālasattayā /
bhaviṣyadabhidhārthe te bījaṃ mukhyaṃ jagatsthiteḥ

citiśakteḥ parāyāstu svasaṃvedanamātrakam /
jagajjālamasadrūpaṃ cetanātsadiva sthitam

evaṃprāyātmikā sā cidbījaṃ saṃkalpaśākhinaḥ /
ahaṃtāṃ bhāvayatyantaḥ saiveha bhavati kṣaṇāt

jīvābhidhānā saiṣādya bhāvābhāvaplavabhramaiḥ /
bhramatyātmapade vīcirūpairvārīva vāriṇi

cidevaṃbhāvanavatī vyomatanmātrabhāvanām /
svato ghanībhūya śanaiḥ khatanmātraṃ pracetati

bhāvināmārtharūpaṃ tadbījaṃ śabdaughaśākhinaḥ /
padavākyapramāṇāḍhyavedārthādivikāri ca

tasmādudeṣyatyakhilā jagacchrīḥ śabdatattvataḥ /
śabdaughanirmitārthaughapariṇāmavisāriṇī

cidevaṃvyavasāyā sā jīvaśabdena kathyate /
bhāviśabdārthajālena bījaṃ bhūtaughaśākhinaḥ

caturdaśavidhaṃ bhūtajātamāvalitāmbaram /
jagajjaṭharakarṇaughaṃ tasmātsaṃprasariṣyati

asaṃprāptābhidhācārā jīvatvāccetanena cit /
kākatālīyavatspandacinmātraṃ cetati svayam

pavanaskandharūpasya bījaṃ tvaksparśaśākhinaḥ /
sarvabhūtakriyāspandastasmātsaṃprasariṣyati

tatra yaccidvilāsasya prakāśānubhavo bhavet /
rūpatanmātrakaṃ tadvadbhaviṣyadabhidhārthadam

prakāśacetanaṃ tejo na tejo'nyakṛtaṃ bhavet /
sparśasaṃvedanaṃ sparśo netarasparśasaṃbhavaḥ

śabdasaṃvedanaṃ śabdaḥ svata evānubhūyate /
khaṃ kheneva svayaṃ kośe nānyacchabdakṛdasti hi

kila tasyāmavasthāyāṃ ko'paraḥ śabdakṛdbhavet /
yathā tathā tadādyāpi dvaitaikyasyātyasaṃbhavāt

evaṃ hi rasatanmātraṃ gandhatanmātrameva ca /
asatyameva sadiva svapnābhamiva cetyate

tejaḥ sūryādijṛmbhābhirbījamālokaśākhinaḥ /
tasmādrūpavibhedena saṃsāraḥ prasaripyati

bhaviṣyadabhidhasyātha khataḥ svata ivāsataḥ /
svadanaṃ tasya saṃghasya rasatanmātramucyate

bhaviṣyadrūpasaṃkalpanāmāsau sakalo gaṇaḥ /
saṃkalpātmātha tanmātraṃ gandhādyamanucetati

bhāvibhūgolakatvena bījamākṛtiśākhinaḥ /
sarvādhārātmanastasmātsaṃsāraḥ prasariṣyati

ajāta eva saṃjātastanmātrāṇāṃ gaṇastviti /
anākāro'pi sākāraḥ saṃpannaḥ kalpanāvaśāt

eṣa tanmātrakagaṇaḥ kākatālīyavatsvayam /
rūpaṃ yena pradeśena vettyakṣīti taducyate

śabdaṃ yena pradeśena vetti śrotraṃ taducyate /
sparśaṃ yena pradeśena vetti tattu tvagindriyam

rasaṃ yena pradeśena vetti tadrasanendriyam /
gandhaṃ yena pradeśena vetti ghrāṇendriyaṃ tu tat

dikkālabhedājjīvo'yaṃ niyatāmākṛtiṃ gataḥ /
sarveṇāṅgena no sarvaṃ vettyasarvātmatāvaśāt

iti kalanamanantamātmanonta-
rgatamanumeyamananyadātmabhūtam /
na tadudayamupaiti nāstameti
sthitamupalodaravaddhanaṃ sumaunam

ityārṣe śrīvāsi० vālmī० de० mo० ni० u० jīvatvasaṃsṛtipratipādanaṃ nāma saptāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ