યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.187

સપ્તાશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિચિત્રાણામસંખ્યાનાં ભાવાનાં નિયતિઃ કુતઃ ।
કથં સ્વભાવો ભાવાનામેકરૂપઃ સ્થિતોઽચલઃ

સત્સ્વસંખ્યેષુ દેવેષુ સૂર્ય એવોગ્રભાઃ કથમ્ ।
દીર્ઘત્વમથ હ્રસ્વત્વં દિવસાનાં તુ કિંકૃતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાકતાલીયવદ્ભાનં યત્પરે નિયતં સ્વતઃ ।
યથાસ્થિતં યથારૂપં સ્થિતે તજ્જગદુચ્યતે

સર્વશક્તેર્યથા યદ્યદ્ભાતિ તત્તત્તથૈવ સત્ ।
સંવિન્સારતયા યાયાત્કથં ભાતમભાતતામ્

યથા સ્થિતં યથા ભાતિ ચિત્ત્વાદ્બ્રહ્મ ચિરાય યત્ ।
તસ્ય ભાનમભાનાભં નિયત્યભિધમેવ તત્

ઇદમિત્થમિદં ચેત્થં સ્વયં બ્રહ્મેતિ ભાતિ યત્ ।
તન્નિયત્યભિધં પ્રોક્તં સર્ગસંહારરૂપધૃક્

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં યત્સ્વતઃ કચનં ચિતિ ।
તત્તતોઽનન્યદેકાચ્છં દ્રવત્વમિવ વારિણિ

યથા શૂન્યત્વમાકાશે કર્પૂરે સૌરભં યથા ।
યથૌષ્ણ્યમાતપે નાન્યજ્જાગ્રદાદિ તથા ચિતિ

સર્ગપ્રલયનામ્ન્યેકપ્રવાહાનન્યસત્તયા ।
ચિન્માત્રગગનાત્મૈકબ્રહ્માત્મન્યેવ સંસ્થિતમ્

સર્ગોઽયમિતિ તદ્બુદ્ધં ક્ષણં યત્કચનં ચિતઃ ।
કલ્પોઽયમિતિ તદ્બુદ્ધં ક્ષણં તત્કચનં ચિતઃ

તત્કાલસ્તત્ક્રિયા તત્ત્વં દેશદ્રવ્યોદયાદિ તત્ ।
યત્સ્વપ્ન ઇવ ચિન્માત્રકચનં સ્વસ્વભાવતઃ

રૂપાલોકમનસ્કારદેશકાલક્રિયાદિ તત્ ॥
ચિત્ત્વં કચતિ ચિદ્વ્યોમ્નિ યન્નામાનાકૃતિ સ્વતઃ

યદ્યથા કચિતં કાલં યત્કિંચિત્કલ્પિતં તથા ।
તેનૈવેયં હિ નિયતિરિત્યપ્યાકાશરૂપકમ્

આકલ્પાખ્યં નિમેષં યત્કચનં ચૈકરૂપકમ્ ।
સ્વાભાવિકાઃ સ્વભાવં તં પ્રાહુઃ પ્રસૃતબુદ્ધયઃ

એકસ્ય સંવિન્માત્રસ્ય પદાર્થશતતા તથા ।
યથેદં સંવિદંશસ્ય રૂપં સ્વં સ્વમનુજ્ઝતઃ

સંવિન્મયે સંવિદો યાઃ કચન્તીવ પરે તથા ।
તાભિસ્તેષાં સ્વદેહાનાં યાસાં સા કલના કૃતા

ચિદુર્વી સલિલં તેજઃ સ્પન્દઃ શૂન્યત્વમેવ ચ ।
પ્રત્યેકમાકરસ્ત્વેષાં તાનિ સ્વપ્ન ઇવામ્બરમ્

તત્ર સપ્રતિઘસ્યાસ્ય કઠિનસ્યાકરો મહાન્ ।
ભૂપીઠં જનતાધારો રાજવ્રાજેવ રાજતે

અપામબ્ધિઃ પ્રધાનાનાં તેજસામેષ ભાસ્કરઃ ।
સ્પન્દસ્ય પવનો વ્યોમ શૂન્યતાયા જગદ્ગતમ્

પઞ્ચાનામિતિ ભૂતાનામાકરત્વેન સંવિદઃ ।
પઞ્ચ તાન્યુચિતા બ્રાહ્મ્યઃ પ્રશ્નઃ કિં ભાસ્કરં પ્રતિ

બુધા સંવિચ્ચિદિત્યુક્તા સર્વગા સર્વરૂપિણી ।
સર્વત્ર સ્વમહિમ્નૈષા સર્વેણૈવાનુભૂયતે

બ્રહ્માત્મા બ્રહ્મબાલોઽયં સ્વસંવિત્સ્ફુરણામિમામ્ ।
વ્યોમાત્મક્ષૌમભૂનામ્નીં સ્ફારયત્યમ્બરાકૃતિઃ

સા યદૈતત્તથૈતચ્ચ ચિરમત્ત્યજસંવિદા ।
તદા તદઙ્ગસ્યાર્કાદેર્નાઽતો નોત્પાદિ ચઞ્ચલમ્

સંકલ્પપૂર્વમશકજાલવદ્ધિષ્ણ્યચક્રકમ્ ।
આવર્તવર્તિના ભાતિ ચિદ્વ્યોમેદં ચ દૃશ્યવત્

તત્ર પ્રભાસ્વરાઃ કેચિત્કેચિદપ્યલ્પભાસ્વરાઃ ।
કેચિચ્ચાભાસ્વરા ભાતાઃ પદાર્થાશ્ચિત્રરૂપિણઃ

પદાર્થજાતં ત્વેતાવન્ન જાતં ન ચ દૃશ્યતે ।
જ્ઞસ્યાજાતમિદં ભાતિ ખમાત્મા સ્વપ્નદૃશ્યવત્

ચિન્માત્રમાત્મા સર્વેશઃ સર્વ એવાતિદૃશ્યવત્ ।
નશ્યતીવ વિદેહે સ્વે ન ચ ભાતિ ન નશ્યતિ

સ્વપ્નદર્શનવદ્ભાતિ યચ્ચિદ્વ્યોમ ચિદમ્બરે ।
ચિદ્વ્યોમત્વાદૃતે રૂપં તદસ્ય જગતઃ કુતઃ

યદ્યથા સ્ફુરિતં તસ્ય યાવત્સત્તં સ્ફુરદ્વપુઃ ।
તત્સ્વભાવનિયત્યાખ્યૈઃ શબ્દૈરિહ નિગદ્યતે

ગગનાઙ્ગસ્ય સત્તાન્તઃ શબ્દતન્માત્રકલ્પયા ।
કુસૂલબીજાઙ્કુરવત્તિષ્ઠત્યાશાન્તરૂપિણી

સંપદ્યતે તત ઇદમિતીયં રચનેહયા ।
કૃતા સા મુગ્ધબોધાય મૂર્ખૈર્વિરચિતા મુધા

નાસ્તમેતીહ નોદેતિ તત્કદાચન કિંચન ।
શિલાજઠરવચ્છાન્તમિદં નિત્યં સદપ્યસત્

યથાવયવિનો નાન્તઃ સદૈવાવયવાણવઃ ।
નાસ્તં યાન્તિ ન ચોદ્યન્તિ જગન્ત્યાત્મપદે તથા

બ્રહ્મ વ્યોમ્નિ જગદ્વ્યોમ વ્યોમ વ્યોમ્નીવ વિદ્યતે ।
તત્કથં કિલ સંશુદ્ધમસ્તમાયાત્યુદેતિ વા

તસ્યાનન્તપ્રકાશાત્મરૂપસ્યાતતચિન્મણેઃ ।
સત્તામાત્રાત્મકચનં યદજસ્રં સ્વભાવતઃ

તદાત્મના સ્વયં કિંચિચ્ચેત્યતામિવ ગચ્છતિ ।
અગૃહીતાત્મકં સંવિદૂહામર્શનસૂચકમ્

ભાવિનામાર્થકલનૈઃ કિંચિદૂહિતરૂપકમ્ ।
આકાશાદણુ શુદ્ધં ચ સર્વસ્મિન્ભાવિબોધનમ્

તતઃ સા પરમા સત્તા સતી તચ્ચેતનોન્મુખી ।
ચિન્નામયોગ્યા ભવતિ કિંચિલ્લભ્યતયા તયા

ઘનસંવેદનાત્પશ્ચાદ્ભાવિજીવાદિનામિકા ।
સા ભવત્યાત્મકલના યદ્ભવન્તી પરં પદમ્

ગર્ભીકૃત્ય સ્થિતાઽનાખ્યા ચિદાકાશાપિધાનતામ્ ।
સંપ્રતિ ત્વતિશુદ્ધસ્ય પદસ્યાનન્યરૂપિણી

સ્વતૈકભાવનામાત્રસારસંસરણોન્મુખી ।
તદા વિનાભાવકૃતા અનુતિષ્ઠન્તિ તામિમાઃ

શૂન્યરૂપા સ્વસત્તૈકા શબ્દાદિગુણગર્ભિણી ।
ચિદ્ભાવનાભિસંપન્ના ભવિષ્યદભિધાર્થતા

અહંતોદેતિ તદનુ સહ વૈ કાલસત્તયા ।
ભવિષ્યદભિધાર્થે તે બીજં મુખ્યં જગત્સ્થિતેઃ

ચિતિશક્તેઃ પરાયાસ્તુ સ્વસંવેદનમાત્રકમ્ ।
જગજ્જાલમસદ્રૂપં ચેતનાત્સદિવ સ્થિતમ્

એવંપ્રાયાત્મિકા સા ચિદ્બીજં સંકલ્પશાખિનઃ ।
અહંતાં ભાવયત્યન્તઃ સૈવેહ ભવતિ ક્ષણાત્

જીવાભિધાના સૈષાદ્ય ભાવાભાવપ્લવભ્રમૈઃ ।
ભ્રમત્યાત્મપદે વીચિરૂપૈર્વારીવ વારિણિ

ચિદેવંભાવનવતી વ્યોમતન્માત્રભાવનામ્ ।
સ્વતો ઘનીભૂય શનૈઃ ખતન્માત્રં પ્રચેતતિ

ભાવિનામાર્થરૂપં તદ્બીજં શબ્દૌઘશાખિનઃ ।
પદવાક્યપ્રમાણાઢ્યવેદાર્થાદિવિકારિ ચ

તસ્માદુદેષ્યત્યખિલા જગચ્છ્રીઃ શબ્દતત્ત્વતઃ ।
શબ્દૌઘનિર્મિતાર્થૌઘપરિણામવિસારિણી

ચિદેવંવ્યવસાયા સા જીવશબ્દેન કથ્યતે ।
ભાવિશબ્દાર્થજાલેન બીજં ભૂતૌઘશાખિનઃ

ચતુર્દશવિધં ભૂતજાતમાવલિતામ્બરમ્ ।
જગજ્જઠરકર્ણૌઘં તસ્માત્સંપ્રસરિષ્યતિ

અસંપ્રાપ્તાભિધાચારા જીવત્વાચ્ચેતનેન ચિત્ ।
કાકતાલીયવત્સ્પન્દચિન્માત્રં ચેતતિ સ્વયમ્

પવનસ્કન્ધરૂપસ્ય બીજં ત્વક્સ્પર્શશાખિનઃ ।
સર્વભૂતક્રિયાસ્પન્દસ્તસ્માત્સંપ્રસરિષ્યતિ

તત્ર યચ્ચિદ્વિલાસસ્ય પ્રકાશાનુભવો ભવેત્ ।
રૂપતન્માત્રકં તદ્વદ્ભવિષ્યદભિધાર્થદમ્

પ્રકાશચેતનં તેજો ન તેજોઽન્યકૃતં ભવેત્ ।
સ્પર્શસંવેદનં સ્પર્શો નેતરસ્પર્શસંભવઃ

શબ્દસંવેદનં શબ્દઃ સ્વત એવાનુભૂયતે ।
ખં ખેનેવ સ્વયં કોશે નાન્યચ્છબ્દકૃદસ્તિ હિ

કિલ તસ્યામવસ્થાયાં કોઽપરઃ શબ્દકૃદ્ભવેત્ ।
યથા તથા તદાદ્યાપિ દ્વૈતૈક્યસ્યાત્યસંભવાત્

એવં હિ રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રમેવ ચ ।
અસત્યમેવ સદિવ સ્વપ્નાભમિવ ચેત્યતે

તેજઃ સૂર્યાદિજૃમ્ભાભિર્બીજમાલોકશાખિનઃ ।
તસ્માદ્રૂપવિભેદેન સંસારઃ પ્રસરિપ્યતિ

ભવિષ્યદભિધસ્યાથ ખતઃ સ્વત ઇવાસતઃ ।
સ્વદનં તસ્ય સંઘસ્ય રસતન્માત્રમુચ્યતે

ભવિષ્યદ્રૂપસંકલ્પનામાસૌ સકલો ગણઃ ।
સંકલ્પાત્માથ તન્માત્રં ગન્ધાદ્યમનુચેતતિ

ભાવિભૂગોલકત્વેન બીજમાકૃતિશાખિનઃ ।
સર્વાધારાત્મનસ્તસ્માત્સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ

અજાત એવ સંજાતસ્તન્માત્રાણાં ગણસ્ત્વિતિ ।
અનાકારોઽપિ સાકારઃ સંપન્નઃ કલ્પનાવશાત્

એષ તન્માત્રકગણઃ કાકતાલીયવત્સ્વયમ્ ।
રૂપં યેન પ્રદેશેન વેત્ત્યક્ષીતિ તદુચ્યતે

શબ્દં યેન પ્રદેશેન વેત્તિ શ્રોત્રં તદુચ્યતે ।
સ્પર્શં યેન પ્રદેશેન વેત્તિ તત્તુ ત્વગિન્દ્રિયમ્

રસં યેન પ્રદેશેન વેત્તિ તદ્રસનેન્દ્રિયમ્ ।
ગન્ધં યેન પ્રદેશેન વેત્તિ ઘ્રાણેન્દ્રિયં તુ તત્

દિક્કાલભેદાજ્જીવોઽયં નિયતામાકૃતિં ગતઃ ।
સર્વેણાઙ્ગેન નો સર્વં વેત્ત્યસર્વાત્મતાવશાત્

ઇતિ કલનમનન્તમાત્મનોન્ત-
ર્ગતમનુમેયમનન્યદાત્મભૂતમ્ ।
ન તદુદયમુપૈતિ નાસ્તમેતિ
સ્થિતમુપલોદરવદ્ધનં સુમૌનમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિ૦ વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ જીવત્વસંસૃતિપ્રતિપાદનં નામ સપ્તાશીત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ