Yoga Vasistha · Chapter 6.186

ṣaḍaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
kundadante vadatyevaṃ vasiṣṭho bhagavānmuniḥ /
uvācedamanindyātmā paramārthocitaṃ vacaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
bata vijñānaviśrāntirasya jātā mahātmanaḥ /
karāmalakavadviśvaṃ brahmeti paripaśyati

kiledaṃ bhrāntimātrātma viśvaṃ brahmeti bhātyajam /
bhrāntirbrahmaiva ca brahma śāntamekamanāmayam

yadyathā yena yatrāsti yādṛgyāvadyadā yataḥ /
tattathā tena tatrāsti tādṛktāvattadā tataḥ

śivaṃ śāntamajaṃ maunamamaunamajaraṃ tatam /
suśūnyāśūnyamabhavamanādinidhanaṃ dhruvam

yasyā yasyāstvavasthāyāḥ kriyate saṃvidā bharaḥ /
sā sā sahasraśākhatvameti sekairyathā latā

paro brahmāṇḍamevāṇuścidvyomnontaḥsthito yataḥ /
paramāṇureva brahmāṇḍamantaḥsthitajagadyataḥ

tasmāccidākāśamanādimadhya-
makhaṇḍitaṃ saumyamidaṃ samastam /
nirvāṇamastaṃgatajātibandho
yathāsthitaṃ tiṣṭha nirāmayātmā

svayaṃ dṛśyaṃ svayaṃ draṣṭṛ svayaṃ cittvaṃ svayaṃ jaḍam /
svayaṃ kiṃcinna kiṃcicca brahmātmanyeva saṃsthitam

yathā yatra jagatyetatsvayaṃ brahma khamātmani /
svarūpamajahacchāntaṃ yatra saṃpadyate tathā

brahma dṛśyamiti dvaitaṃ na kadācidyathāsthitam /
ekatvametayorviddhi śūnyatvākāśayoriva

dṛśyameva paraṃ brahma paraṃ brahmaiva dṛśyatā /
etanna śāntaṃ nā'śāntaṃ nānākāraṃ na cākṛtiḥ

yādṛgprabodhe svapnādistādṛgdeho nirākṛtiḥ /
saṃvinmātrātmā pratighaḥ svānubhūto'pyasanmayaḥ

saṃvinmayo yathā janturnidrātmāste jaḍobhavat /
jaḍībhūtā tathaiṣāste saṃvitsthāvaranāmikā

sthāvaratvājjaḍāccittvaṃ jaṅgamātma prayāti cit /
jīvaḥ suṣuptātmā svapnaṃ jāgraccaiva jagacchataiḥ

āmokṣameṣā jīvasya bhuvyambhasyanile'nale /
khe khātmabhirjagallakṣaiḥ svapnābhairbhāsate sthitiḥ

ciccinoti tathā jāḍyaṃ naro nidrāsthitiryathā /
cinoti jaḍatāṃ cittvaṃ na nāma jaḍatāvaśāt

citā vedanavettāraṃ sthāvaraṃ kriyate vapuḥ /
citā vedanavettāraṃ jaṅgamaṃ kriyate vapuḥ

yathā puṃso nakhāḥ pādāvekameva śarīrakam /
tathaikamevāpratighaṃ citaḥ sthāvarajaṅgamam

ādisarge svapna iva yatprathāmāgataṃ sthitam /
cito rūpaṃ jagaditi tattathaivānta ucyate

taccaivāpratighaṃ śāntaṃ yathāsthitamavasthitam /
na prathāmāgataṃ kiṃcinnāsīdaprathitaṃ hitam

ayamādirayaṃ cāntaḥ sargasyetyavabhāsate /
citaḥ sughananidrāyāḥ suṣuptasvapnakoṣṭhataḥ

sthita eko hyanādyantaḥ paramārthaghano yataḥ /
pralayasthitisargāṇāṃ na nāmāpyasti māṃ prati

pralayasthitisargādi dṛśyamānaṃ na vidyate /
etanna cātmanaścānyaccitre citravadhūryathā

kartavyacitrasenāsmādyathā citrānna bhidyate /
nānā'nānaiva pratighā cittattve sargatā tathā

vibhāgahīnayāpyeṣa bhāgaściddhananidrayā /
suṣuptānmuṣyate mokṣa iti svapnastu cittakam

pralayo'yamiyaṃ sṛṣṭirayaṃ svapno ghanastvayam /
bhāso'pratigharūpasya citsahasraruceriti

cinnidrāyāḥ svapnamayo bhāgaścittamudāhṛtam /
tadeva mucyate bhūtaṃ jīvo devāsurādidṛk

eṣa eva parijñātaḥ suṣuptirbhavati svayam /
yadā tadā mokṣa iti procyate mokṣakāṅkṣibhiḥ

śrīrāma uvāca /
cittaṃ devāsurādyātma cinnidrā svātmadarśanam /
kiyatpramāṇaṃ bhagavankathamasyodare jagat

śrīvasiṣṭha uvāca /
viddhi cittaṃ naraṃ devamasuraṃ sthāvaraṃ striyam /
nāgaṃ nagaṃ piśācādi khagakīṭādirākṣasam

pramāṇaṃ tasya cānantaṃ viddhi tadyatra reṇutām /
ābrahmastambaparyantaṃ jagadyāti sahasraśaḥ

yadetadādityapathādūrdhvaṃ saṃyāti vedanam /
etaccittaṃ bhūtametadaparyantāmalākṛti

etadugraṃ cito rūpamasyāntarbhuvanarddhayaḥ /
yadāyānti tadā sargaścittādāgata ucyate

cittameva vidurjīvaṃ tadādyantavivarjitam /
khaṃ ghaṭeṣviva deheṣu cāste nāste tadicchayā

nimnonnatānbhuvo bhāgān gṛhṇāti ca jahāti ca /
saritpravāho'ṅga yathā śarīrāṇi tathā manaḥ

asya tvātmaparijñānādeṣa dehādisaṃbhramaḥ /
śāmyatyāśvavabodhena maruvāḥpratyayo yathā

jagatyantaraṇuryatra tatpramāṇaṃ hi cetasaḥ /
sadeva ca pumāṃstasmātpuṃsāmantaḥsthitaṃ jagat

yāvatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ taccittaṃ svapnabhūṣviva /
tadeva ca pumāṃstasmātko bhedo jagadātmanoḥ

cidevāyaṃ padārthaugho nāstyanyasminpadārthatā /
vyatiriktā svapna iva hemnīva kaṭakāditā

yathaikadeśe sarvatra sphurantyāpo'mbudhau pṛthak /
brahmaṇyananyā nityasthāścito dṛśyātmikāstathā

yathā dravatvamambhodhāvāpo jaṭharakośagāḥ /
sphurantyevaṃ vido'nanyāḥ padārthaughāstathāpare

yathāsthitajagacchālabhañjikākāśarūpadhṛk /
citstambhoyamapaspandaḥ sthita ādyantavarjitaḥ

yathāsthitamidaṃ viśvaṃ saṃvidvyomni vyavasthitam /
svarūpamatyajacchāntaṃ svapnabhūmāvivākhilam

samatā satyatā sattā caikatā nirvikāritā /
ādhārādheyatānyonyaṃ caitayorviśvasaṃvidoḥ

svapnasaṃkalpasaṃsāravaraśāpadṛśāmiha /
sarobdhisaridambūnāmivānyatvaṃ na vāthavā

śrīrāma uvāca /
varaśāpārthasaṃvittau kāryakāraṇatā katham /
upādānaṃ vinā kāryaṃ nāstyeva kila kathyatām

śrīvasiṣṭha uvāca /
svavadātacidākāśakacanaṃ jagaducyate /
sphuraṇe payasāmabdhāvāvartacalanaṃ yathā

dhvananto'bdhijalānīva bhānti bhāvāścidātmakāḥ /
saṃkalpādīni nāmāni teṣāmāhurmanīṣiṇaḥ

kālenābhyāsayogena vicāreṇa samena ca /
jātervā sāttvikatvena sāttvikenāmalātmanā

samyagjñānavato jñasya yathā bhū'tārthadarśinaḥ /
buddhirbhavati cinmātrarūpā dvaitaikyavarjitā

nirāvaraṇavijñānamayī cidbrahmarūpiṇī /
saṃvitprakāśamātraikadehādehavivarjitā

so'yaṃ paśyatyaśeṣeṇa yāvatsaṃkalpamātrakam /
svamātmakacanaṃ śāntamananyatparamārthataḥ

asyā idaṃ hi saṃkalpamātramevākhilaṃ jagat /
yathā saṃkalpanagaraṃ yathā svapnamahāpuram

ātmā svasaṃkalpavaraḥ svavadāto yathā yathā /
yadyathā saṃkalpayati tathā bhavati tasya tat

saṃkalpanagare bālaḥ śilāproḍḍayanaṃ yathā /
satyaṃ vettyanubhūyāśu svavidheyaniyantraṇam

svasaṃkalpātmabhūte'sminparamātmā jagattraye /
varaśāpādikaṃ satyaṃ vettyananyattathātmanaḥ

svasaṃkalpapure tailaṃ yathā siddhyati saikatāt /
kalpanātsargasaṃkalpairvarādīha tathātmanaḥ

anirāvaraṇajñapteryataḥ śāntā na bhedadhīḥ /
tataḥ saṃkalpanādvaitādvarādyasya na siddhyati

yā yathā kalanā rūḍhā tāvatsādyāpi saṃsthitā /
na parāvartitā yāvadyatnātkalpanayānyayā

brahmaṇyavayavonmukte dvitaikatve tathā sthire /
yathā sāvayave tattve vicitrāvayavakramaḥ

śrīrāma uvāca /
anirāvaraṇājñānātkevalaṃ dharmacāriṇaḥ /
śāpādīnsaṃprayacchanti yathā brahmaṃstathā vada

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃkalpayati yannāma sargādau brahma brahmaṇi /
tattadevānubhavati yasmāttatrāsti netarat

brahma vetti yadātmānaṃ sa brahmāyaṃ prajāpatiḥ /
sa ca no brahmaṇo bhinnaṃ dravatvamiva vāriṇaḥ

saṃkalpayati yannāma prathamo'sau prajāpatiḥ /
tattadevāśu bhavati tasyedaṃ kalpanaṃ jagat

nirādhāraṃ nirālambaṃ vyomātma vyomni bhāsate /
durdṛṣṭeriva keśoṇḍraṃ dṛṣṭamuktāvalīva ca

saṃkalpitāḥ prajāstena dharmo dānaṃ tapo guṇāḥ /
vedāḥ śāstrāṇi bhūtāni pañca jñānopadeśanāḥ

tapasvino'tha vādaiśca yadbrūyuravilambitam /
yadyadvedavidastatsyāditi tenātha kalpitam

idaṃ cidbrahmacchidraṃ khaṃ vāyuśceṣṭāgniruṣṇatā /
dravo'mbhaḥ kaṭhinaṃ bhūmiriti tenātha kalpitāḥ

ciddhāturīdṛśo vāsau yadyatkhātmāpi cetati /
tattathānubhavatyāśu tvamahaṃ sa ivākhilam

yadyathā vetti cidvyoma tattathā tadbhavatyalam /
svapne tvamahamādīva sadātmāpyasadātmakam

śilānṛtaṃ yathā satyaṃ saṃkalpanagare tathā /
jagatsaṃkalpanagare satyaṃ brahmaṇa īpsitam

citsvabhāvena śuddhena yadbuddhaṃ yacca yādṛśam /
tadaśuddho'nyathā kartuṃ na śaktaḥ kīṭako yathā

abhyastaṃ bahulaṃ saṃvitpaśyatītaradalpakam /
svapne jāgratsvarūpe ca vartamāne'khilaṃ ca sat

sadā cidvyoma cidvyomni kacadekamidaṃ nijam /
draṣṭṛdṛśyātmakaṃ rūpaṃ paśyadābhāti netarat

ekaṃ draṣṭā ca dṛśyaṃ ca cinnabhaḥ sarvagaṃ yataḥ /
tasmādyatheṣṭaṃ yadyatra dṛṣṭaṃ tattatra satsadā

vāyvaṅgaspandanavajjalāṅgadravabhāvavat /
yathā brahmaṇi brahmatvaṃ tathājasyāṅgaṃ jagat

brahmaivāhaṃ virāḍātmā virāḍātmavapurjagat /
bhedo na brahmajagatoḥ śūnyatvāmbarayoriva

yathā prapāte payaso vicitrāḥ kaṇapaṅkatayaḥ /
vicitradeśakālāntā nipatantyutpatanti ca

nipattyaivaikayā''kalpaṃ manobuddhyādivarjitāḥ /
ātmanyevātmano bhānti tathā yā brahmasaṃvidaḥ

tābhiḥ svayaṃ svadeheṣu buddhyādiparikalpanāḥ /
kṛtvorarīkṛtā sargaśrīradbhirdravatā yathā

tadevaṃ jagaditya'sti durbodhena mama tvidam /
akāraṇakamadvaitamajātaṃ karma kevalam

astasthitiḥ śarīre'sminyādṛgrūpānubhūyate /
upalādau jaḍā sattā tādṛśī paramātmanaḥ

yathaikasyāṃ sunidrāyāṃ suṣuptasvapnakau sthitau /
tathaite sargasaṃhārabhāsau brahmaṇi saṃsthite

suṣuptasvapnayorbhātaḥ prakāśatamasī yathā /
ekasyāmeva nidrāyāṃ sargāsargau tathā pare

yathā naro'nubhavati nidrāyāṃ dṛṣadaḥ sthitim /
paramātmānubhavati tathaitajjaḍasaṃsthitim

aṅguṣṭhasyāthavāṅgulyā vātādyasparśane sati /
yo'nyacittasyānubhavo dṛṣadādau sa ātmanaḥ

vyomopalajalādīnāṃ yathā dehānubhūtayaḥ /
tathāsmākamacittānāmadya nānānubhūtayaḥ

kāle kalpeṣu bhāntyetā yathāhorātrasaṃvidaḥ /
tathā'saṃkhyāḥ pare bhānti sargasaṃhārasaṃvidaḥ

ālokarūpamananānubhavaiṣaṇecchā-
muktātmani sphurati vārighane svabhāvāt /
āvartavīcivalayādi yathā tathāyaṃ
śānte pare sphurati saṃhṛtisargapūgaḥ

ityārṣe śrīvā०vā०de०mo०ni०u० brahmagī० sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti pratipādanayogopadeśo nāma ṣaḍaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ