Yoga Vasistha · Chapter 6.18

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
maraṇaṃ sarvanāśātma na kadācana vidyate /
svasaṃkalpāntarasthairyaṃ mṛtirityabhidhīyate

paśyeme pura uhyanta iva mandarameravaḥ /
arūḍhā api digvātaiḥ saridbimbitaśailavat

uparyuparyantarataḥ kadalīdalapīṭhavat /
śliṣṭāśliṣṭasvarūpāḥ khe mithaḥ saṃsṛtayaḥ sthitāḥ

śrīrāma uvāca /
paśya me pura uhyanta iti vākyārthamakṣatam /
na kiṃcidavagacchāmi yathāvanmunināyaka

śrīvasiṣṭha uvāca /
prāṇasyābhyantare cittaṃ cittasyābhyantare jagat /
vidyate vividhākāraṃ bījasyāntariva drumaḥ

mṛte puṃsi nabhovātairmilanti prāṇavāyavaḥ /
sarijjalairivāmbhodhijalānyātmadrutāni hi

itaścetaśca yāntīva teṣāmantarjagantyalam /
vyomavātavinunnānāṃ saṃkalpaikātmakānyapi

saprāṇavātaiḥ pavanaiḥ sphuratsaṃkalpagarbhitaiḥ /
sarvā eva diśaḥ pūrṇāḥ paśyāmīmāḥ samantataḥ

atraite paśya paśyāmi saṃkalpajagatāṅgaṇe /
buddhidṛṣṭyā samuhyante puro mandarameravaḥ

khavāte'ntarmṛtaprāṇāḥ prāṇānāmantare manaḥ /
manaso'ntarjagadviddhi tile tailamiva sthitam

khavātaiḥ khasamāḥ prāṇā yathohyante manomayāḥ /
uhyante vai tathaitāni tadaṅgāni jagantyapi

sabhūtānyambarorvyādivṛndāni trijagantyapi /
uhyante cāpyarūḍhāni puraḥ sarvatra gandhavat

tāni buddhyaiva dṛśyante na dṛṣṭyā raghunandana /
puraḥ saṃkalparūpāṇi svasvapnapurapūravat

sarvatra sarvadā santi susūkṣmāṇyeva khādapi /
kalpanāmātrasāratvānna cohyante manāgapi

tānyeva dṛḍhabhāvatvātsveṣu lokeṣu teṣvalam /
satyānyeva cidaṃśasya sarvagatvādbhavāniva

pratibimbaṃ purāṇīva puraḥprāṇasaridraye /
arūḍhānyapi cohyante rūḍhānyapi ca naiva ca

saurabhāṇi samuhyante vātāṅgasthāni rāghava /
jaganti prāṇasaṃsthāni vyomātmakamayāni tu

kumbhe deśāntaraṃ nīte yathāntarvyonni nānyatā /
spandanādimaye citte tathaiva trijagadbhrame

itthaṃ na sajjagadbhrāntirasatyaivoditeva te /
na vinaśyati nodeti kevalaṃ brahmarūpiṇī

yadi vāpyudite vātaistattadasyā na lakṣyate /
tadantaḥsaṃsthitaiḥ spando nāvi kośagatairiva

yathā spando'ṅgalagnāyāṃ nāvyantaḥsaṃsthitairapi /
na lakṣyate tathā pṛthvyāṃ tatsaṃsthaistanmayairapi

yathā yojanavistīrṇaṃ laghau sadmānubhūyate /
yattasya pādapastambhe paramāṇau yathā jagat

vastvalpamapyativṛhallaghusattvo hi manyate /
mūṣikāḥ svāñjalidravyaṃ navapaṅkamivārbhakāḥ

asatyeva svarūpe'smiñjagadākhye vido bhrame /
lokāntarādharmamayī sā bṛṃhagasya bhāvanā

idaṃ heyamupādeyamidamityantarajñatā /
yasya tasya bhavāyāsti sarvajñasyāpi mūḍhatā

sacetano hyavayavī cetatyavayavānyathā /
svāntareva tataṃ jīvastrijagadbudhyate tathā

saṃvidātmaparākāśamanantamajamavyayam /
vyomno'vayavarūpāṇi tasyemāni jaganti bhoḥ

sacetano'yaḥpiṇḍo'ntaḥ kṣurasūcyādikaṃ yathā /
buddhyate buddhyate tadvajjīvo'jñastrijagadbhramam

aciccidvāpi mṛtpiṇḍaḥ śarāvodañcanādikam /
yathāṅga manute jīvastathāṅga manute jagat

cidacidvāṅkuro dehe vṛkṣatvaṃ manyate yathā /
vṛkṣaśabdārtharahitaṃ brahmedaṃ trijagattathā

cidvācidvā yathādarśo bimbitaṃ vāpyabimbitam /
nagaraṃ vetti no vāpi tathā brahma jagattrayam

deśakālakriyādravyamātrameva jagattrayam /
ahaṃtvajagatostena bhedo nāstyetadātmanoḥ

kalpitenopamānena yadetadupadiśyate /
tatropamaikadeśena upameyasadharmatā

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam /
amuñcataḥ parāṇutvaṃ jīvasyaitatsmṛtaṃ vapuḥ

sarvasaṃvedanatyāge śuddhasaṃspandade pade /
na manāgapi bhedo'sti niḥsaṅgopalakośavat

yo yo nāma vikalpāṃśo yatra yatra yathā yathā /
yadā yadā yena yena dīyate sa tathaiva cit

acittvānnāsti manasi saṃkalpaḥ kha ivāṅkuraḥ /
cittvāttu cetaso viddhi citireveha kalpanam

yā yodeti vikalpaśrīraprabuddhāśayaṃ prati /
sarvagatvādanantatvāccidvyomnaḥ sā na sanmayī

yathodeti vikalpaśrīḥ prabuddhe noditaiva sā /
sarvagatvādanantatvāccidvyomnaḥ sā na sanmayī

sarvasaṃkalpakalanā satyetyābālamakṣatam /
svapnādāvanubhūtontararthaḥ kenāpi labhyate

saṃkalpo vāsanā jīvastrayo'rthā likhitāścitā /
sonubhūto'pyasatyaḥ syādasattvasyaiva no sataḥ

asatyatābhidhaṃ satyaṃ mukta eva bhavecchivaḥ /
sātivāhikadehaikaparikṣayavikāsavān

jaganti vātairuhyante vyomni śālmalitūlavat /
nohyante copalānīva na ca santyeva kalpanāt

ityasminnakhilapadārthasārthakośe
vyomanyapyativitate jaganti santi /
anyonyaṃ parimilitāni kānicicca
nānyonyaṃ parimilitāni kānicicca

sarvatvātparamaciteranantarūpā-
ṇyārambhapracuradigantasaṃbhṛtāni /
lolāmbūdarapurabimbabhaṅgurāṇi
svāntaḥsthāviralamahāpuropamāni

sasthairyāṇyapi satataṃ kṣaṇakṣayāṇi
vyaktākṣāṇyapi satataṃ nimīlitāni /
sālokānyapi paritastamovṛtāni
cidrūpārṇavalaharīvivartanāni

pṛthaksthitāni vyatimiśritāni
jalāni caivāmbunidhau nadīnām /
tārārkacandragrahamaṇḍalānāṃ
samoditānāṃ nabhasīva bhāsaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० vi jagajjālakośasādharmyayogopadeśo nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ