યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.18

અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મરણં સર્વનાશાત્મ ન કદાચન વિદ્યતે ।
સ્વસંકલ્પાન્તરસ્થૈર્યં મૃતિરિત્યભિધીયતે

પશ્યેમે પુર ઉહ્યન્ત ઇવ મન્દરમેરવઃ ।
અરૂઢા અપિ દિગ્વાતૈઃ સરિદ્બિમ્બિતશૈલવત્

ઉપર્યુપર્યન્તરતઃ કદલીદલપીઠવત્ ।
શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટસ્વરૂપાઃ ખે મિથઃ સંસૃતયઃ સ્થિતાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પશ્ય મે પુર ઉહ્યન્ત ઇતિ વાક્યાર્થમક્ષતમ્ ।
ન કિંચિદવગચ્છામિ યથાવન્મુનિનાયક

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રાણસ્યાભ્યન્તરે ચિત્તં ચિત્તસ્યાભ્યન્તરે જગત્ ।
વિદ્યતે વિવિધાકારં બીજસ્યાન્તરિવ દ્રુમઃ

મૃતે પુંસિ નભોવાતૈર્મિલન્તિ પ્રાણવાયવઃ ।
સરિજ્જલૈરિવામ્ભોધિજલાન્યાત્મદ્રુતાનિ હિ

ઇતશ્ચેતશ્ચ યાન્તીવ તેષામન્તર્જગન્ત્યલમ્ ।
વ્યોમવાતવિનુન્નાનાં સંકલ્પૈકાત્મકાન્યપિ

સપ્રાણવાતૈઃ પવનૈઃ સ્ફુરત્સંકલ્પગર્ભિતૈઃ ।
સર્વા એવ દિશઃ પૂર્ણાઃ પશ્યામીમાઃ સમન્તતઃ

અત્રૈતે પશ્ય પશ્યામિ સંકલ્પજગતાઙ્ગણે ।
બુદ્ધિદૃષ્ટ્યા સમુહ્યન્તે પુરો મન્દરમેરવઃ

ખવાતેઽન્તર્મૃતપ્રાણાઃ પ્રાણાનામન્તરે મનઃ ।
મનસોઽન્તર્જગદ્વિદ્ધિ તિલે તૈલમિવ સ્થિતમ્

ખવાતૈઃ ખસમાઃ પ્રાણા યથોહ્યન્તે મનોમયાઃ ।
ઉહ્યન્તે વૈ તથૈતાનિ તદઙ્ગાનિ જગન્ત્યપિ

સભૂતાન્યમ્બરોર્વ્યાદિવૃન્દાનિ ત્રિજગન્ત્યપિ ।
ઉહ્યન્તે ચાપ્યરૂઢાનિ પુરઃ સર્વત્ર ગન્ધવત્

તાનિ બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યન્તે ન દૃષ્ટ્યા રઘુનન્દન ।
પુરઃ સંકલ્પરૂપાણિ સ્વસ્વપ્નપુરપૂરવત્

સર્વત્ર સર્વદા સન્તિ સુસૂક્ષ્માણ્યેવ ખાદપિ ।
કલ્પનામાત્રસારત્વાન્ન ચોહ્યન્તે મનાગપિ

તાન્યેવ દૃઢભાવત્વાત્સ્વેષુ લોકેષુ તેષ્વલમ્ ।
સત્યાન્યેવ ચિદંશસ્ય સર્વગત્વાદ્ભવાનિવ

પ્રતિબિમ્બં પુરાણીવ પુરઃપ્રાણસરિદ્રયે ।
અરૂઢાન્યપિ ચોહ્યન્તે રૂઢાન્યપિ ચ નૈવ ચ

સૌરભાણિ સમુહ્યન્તે વાતાઙ્ગસ્થાનિ રાઘવ ।
જગન્તિ પ્રાણસંસ્થાનિ વ્યોમાત્મકમયાનિ તુ

કુમ્ભે દેશાન્તરં નીતે યથાન્તર્વ્યોન્નિ નાન્યતા ।
સ્પન્દનાદિમયે ચિત્તે તથૈવ ત્રિજગદ્ભ્રમે

ઇત્થં ન સજ્જગદ્ભ્રાન્તિરસત્યૈવોદિતેવ તે ।
ન વિનશ્યતિ નોદેતિ કેવલં બ્રહ્મરૂપિણી

યદિ વાપ્યુદિતે વાતૈસ્તત્તદસ્યા ન લક્ષ્યતે ।
તદન્તઃસંસ્થિતૈઃ સ્પન્દો નાવિ કોશગતૈરિવ

યથા સ્પન્દોઽઙ્ગલગ્નાયાં નાવ્યન્તઃસંસ્થિતૈરપિ ।
ન લક્ષ્યતે તથા પૃથ્વ્યાં તત્સંસ્થૈસ્તન્મયૈરપિ

યથા યોજનવિસ્તીર્ણં લઘૌ સદ્માનુભૂયતે ।
યત્તસ્ય પાદપસ્તમ્ભે પરમાણૌ યથા જગત્

વસ્ત્વલ્પમપ્યતિવૃહલ્લઘુસત્ત્વો હિ મન્યતે ।
મૂષિકાઃ સ્વાઞ્જલિદ્રવ્યં નવપઙ્કમિવાર્ભકાઃ

અસત્યેવ સ્વરૂપેઽસ્મિઞ્જગદાખ્યે વિદો ભ્રમે ।
લોકાન્તરાધર્મમયી સા બૃંહગસ્ય ભાવના

ઇદં હેયમુપાદેયમિદમિત્યન્તરજ્ઞતા ।
યસ્ય તસ્ય ભવાયાસ્તિ સર્વજ્ઞસ્યાપિ મૂઢતા

સચેતનો હ્યવયવી ચેતત્યવયવાન્યથા ।
સ્વાન્તરેવ તતં જીવસ્ત્રિજગદ્બુધ્યતે તથા

સંવિદાત્મપરાકાશમનન્તમજમવ્યયમ્ ।
વ્યોમ્નોઽવયવરૂપાણિ તસ્યેમાનિ જગન્તિ ભોઃ

સચેતનોઽયઃપિણ્ડોઽન્તઃ ક્ષુરસૂચ્યાદિકં યથા ।
બુદ્ધ્યતે બુદ્ધ્યતે તદ્વજ્જીવોઽજ્ઞસ્ત્રિજગદ્ભ્રમમ્

અચિચ્ચિદ્વાપિ મૃત્પિણ્ડઃ શરાવોદઞ્ચનાદિકમ્ ।
યથાઙ્ગ મનુતે જીવસ્તથાઙ્ગ મનુતે જગત્

ચિદચિદ્વાઙ્કુરો દેહે વૃક્ષત્વં મન્યતે યથા ।
વૃક્ષશબ્દાર્થરહિતં બ્રહ્મેદં ત્રિજગત્તથા

ચિદ્વાચિદ્વા યથાદર્શો બિમ્બિતં વાપ્યબિમ્બિતમ્ ।
નગરં વેત્તિ નો વાપિ તથા બ્રહ્મ જગત્ત્રયમ્

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમાત્રમેવ જગત્ત્રયમ્ ।
અહંત્વજગતોસ્તેન ભેદો નાસ્ત્યેતદાત્મનોઃ

કલ્પિતેનોપમાનેન યદેતદુપદિશ્યતે ।
તત્રોપમૈકદેશેન ઉપમેયસધર્મતા

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
અમુઞ્ચતઃ પરાણુત્વં જીવસ્યૈતત્સ્મૃતં વપુઃ

સર્વસંવેદનત્યાગે શુદ્ધસંસ્પન્દદે પદે ।
ન મનાગપિ ભેદોઽસ્તિ નિઃસઙ્ગોપલકોશવત્

યો યો નામ વિકલ્પાંશો યત્ર યત્ર યથા યથા ।
યદા યદા યેન યેન દીયતે સ તથૈવ ચિત્

અચિત્ત્વાન્નાસ્તિ મનસિ સંકલ્પઃ ખ ઇવાઙ્કુરઃ ।
ચિત્ત્વાત્તુ ચેતસો વિદ્ધિ ચિતિરેવેહ કલ્પનમ્

યા યોદેતિ વિકલ્પશ્રીરપ્રબુદ્ધાશયં પ્રતિ ।
સર્વગત્વાદનન્તત્વાચ્ચિદ્વ્યોમ્નઃ સા ન સન્મયી

યથોદેતિ વિકલ્પશ્રીઃ પ્રબુદ્ધે નોદિતૈવ સા ।
સર્વગત્વાદનન્તત્વાચ્ચિદ્વ્યોમ્નઃ સા ન સન્મયી

સર્વસંકલ્પકલના સત્યેત્યાબાલમક્ષતમ્ ।
સ્વપ્નાદાવનુભૂતોન્તરર્થઃ કેનાપિ લભ્યતે

સંકલ્પો વાસના જીવસ્ત્રયોઽર્થા લિખિતાશ્ચિતા ।
સોનુભૂતોઽપ્યસત્યઃ સ્યાદસત્ત્વસ્યૈવ નો સતઃ

અસત્યતાભિધં સત્યં મુક્ત એવ ભવેચ્છિવઃ ।
સાતિવાહિકદેહૈકપરિક્ષયવિકાસવાન્

જગન્તિ વાતૈરુહ્યન્તે વ્યોમ્નિ શાલ્મલિતૂલવત્ ।
નોહ્યન્તે ચોપલાનીવ ન ચ સન્ત્યેવ કલ્પનાત્

ઇત્યસ્મિન્નખિલપદાર્થસાર્થકોશે
વ્યોમન્યપ્યતિવિતતે જગન્તિ સન્તિ ।
અન્યોન્યં પરિમિલિતાનિ કાનિચિચ્ચ
નાન્યોન્યં પરિમિલિતાનિ કાનિચિચ્ચ

સર્વત્વાત્પરમચિતેરનન્તરૂપા-
ણ્યારમ્ભપ્રચુરદિગન્તસંભૃતાનિ ।
લોલામ્બૂદરપુરબિમ્બભઙ્ગુરાણિ
સ્વાન્તઃસ્થાવિરલમહાપુરોપમાનિ

સસ્થૈર્યાણ્યપિ સતતં ક્ષણક્ષયાણિ
વ્યક્તાક્ષાણ્યપિ સતતં નિમીલિતાનિ ।
સાલોકાન્યપિ પરિતસ્તમોવૃતાનિ
ચિદ્રૂપાર્ણવલહરીવિવર્તનાનિ

પૃથક્સ્થિતાનિ વ્યતિમિશ્રિતાનિ
જલાનિ ચૈવામ્બુનિધૌ નદીનામ્ ।
તારાર્કચન્દ્રગ્રહમણ્ડલાનાં
સમોદિતાનાં નભસીવ ભાસઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ વિ જગજ્જાલકોશસાધર્મ્યયોગોપદેશો નામાષ્ટાદશઃ સર્ગઃ