Yoga Vasistha · Chapter 6.178

aṣṭasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
padārthā dvividhāḥ santi mūrtāmūrtā jagattraye /
yatra sapratighāḥ kecitkecidapratighā api

tānihāpratighānāhurnānyonyaṃ vellayanti ye /
tāṃśca sapratighānāhuranyonyaṃ vellayanti ye

iha sapratighānāṃ tu dṛṣṭamanyonyavellanam /
na tvapratigharūpāṇāṃ keṣāṃcidapi kiṃcana

tatra saṃvedanaṃ nāma yadidaṃ candramaṇḍale /
itaḥ patatyapratighaṃ tatsarveṇānubhūyate

ardhaprabuddhasaṃkalpavikalpādvaitakalpitam /
vadāmyabhyupagamyedaṃ na tu bodhadaśāsthitam

kaḥ prāṇamārutaḥ kṣobhaṃ janayatyāśayasthitaḥ /
praveśanirgamamayaṃ kathaṃ vā vada me prabho

kathamapratighaṃ nāma vedanaṃ pratighātmakam /
imaṃ dehaṃ cālayati bhāraṃ bhāraharo yathā

yadi sapratighaṃ vastu vellatyapratighātmakam /
kathaṃ saṃvittimātreṇa puṃsaḥ śailo na valgati

śrīvasiṣṭha uvāca /
vikāsamatha saṃkocamatra nālī hṛdi sthitā /
yadā yāti tadā prāṇaśchedairāyāti yāti ca

bāhyopaskarabhastrāyāṃ yathākāśāspadātmakaḥ /
vāyuryātyapi cāyāti tathātra spandanaṃ hṛdi

śrīrāma uvāca /
bahirbhastrāmayaskāraḥ saṃkocanavikāsanaiḥ /
yojayatyāntaraṃ nāḍīṃ kaścālayati cālakaḥ

śataṃ kathaṃ bhavedekaṃ kathamekaṃ śataṃ bhavet /
kathaṃ sa cetanā ete kāṣṭhaloṣṭopalādayaḥ

kasmānna sthāvaraṃ vastu praspandyapi camatkṛtam /
vastu jaṅgamameveha spandi mātreva kiṃ vada

śrīvasiṣṭha uvāca /
antaḥsaṃvedanaṃ nāma cālayatyāntraveṣṭanam /
bahirbhastrāmayaskāra iva loke'nuceṣṭanam

śrīrāma uvāca /
vāyvantrādiśarīrasthaṃ sarvaṃ sapratighaṃ mune /
kathamapratighā saṃviccālayediti me vada

saṃvidapratighākārā yadi sapratighātmakam /
cālayedacaliṣyattaddūramambho yadicchayā

sapratighāpratighayormitho yadi padārthayoḥ /
vellanaṃ syāttadicchaiva kartṛkarmendriyaiḥ kva kim

sapratighāpratighayoḥ śleṣo nāsti bahiryathā /
tathaivāntarahaṃ manye śeṣaṃ kathaya me mune

antaḥ svayaṃ yoginā vā yathaitadanubhūyate /
amūrtasyaiva mūrtena vellanaṃ tadvadāśu me

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvasaṃdehavṛkṣāṇāṃ mūlakāṣamidaṃ vacaḥ /
sarvaikatānubhūtyarthaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

neha kiṃcinna nāmāsti vastu sapratighaṃ kvacit /
sarvadā sarvamevedaṃ śāntamapratighaṃ tatam

śuddhaṃ saṃvinmayaṃ sarvaṃ śāntamapratighātmakam /
padārthajātaṃ pṛthvyādi svapnasaṃkalpayoriva

ādāvante ca nāstīdaṃ kāraṇābhāvato'khilam /
bhrāntyātmā vartamānāpi bhāti citsvapnagā yathā

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
mahatā kāraṇaughena bodhamapratighaṃ viduḥ

antaḥkaraṇabhūtādi mṛtkāṣṭhadṛṣadādi vā /
sarvaṃ śūnyamaśūnyaṃ ca cetanaṃ viddhi netarat

tatraivamaindavākhyānaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam /
mayā ca pūrvamuktaṃ tatkiṃcānyadabhivarṇyate

tathāpi vartamānoktapraśnabodhāya tacchṛṇu /
yathedaṃ sarvamandyādi cidityeva tu bhotsyate

kasmiṃścitprāktanenaiva jagajjāle'bhavaddvijaḥ /
tapovedakriyādhāro brahmanninduriti smṛtaḥ

daśa tasyābhavanputrā jagato diktaṭā iva /
mahāśayā mahātmāno mahatāmāspadaṃ satām

sa teṣāṃ kālavaśataḥ pitā'ntardhimupāyayau /
daśānāṃ bhagavān rudra ekādaśa iva kṣaye

tasyānugamanaṃ cakre bhāryā vaidhavyabhītibhiḥ /
anuraktā dinasyeva saṃdhyā tārāvilocanā

tayoste tanayā duḥkhakalitā vipinaṃ gatāḥ /
kṛtaurdhvadehikāstyaktvā vyavahāraṃ samādhaye

dhāraṇānāṃ samastānāṃ kā syāduttamasiddhidā /
dhāraṇā yanmayāḥ santaḥ syāma sarveśvarā vayam

iti te tatra saṃcintya baddhapadmāsanā daśa /
idaṃ saṃcintayāmāsurnirvighne kandarodare

padmajādhiṣṭhitāśeṣajagaddhāraṇayā sthitāḥ /
bhavāmaḥ padmajopetaṃ jagadrūpamavighnataḥ

iti saṃcintya sabrahmajagaddhāraṇayā ciram /
nimīlitadṛśastasthuste citraracitā iva

athaitaddhāraṇābaddhacittāste tāvadacyutāḥ /
āsanmāsāndaśāṣṭau ca yāvatte tatra dehakāḥ

śuṣkāḥ kaṃkālatāṃ yātāḥ kravyādaiścarvitāṅgakāḥ /
nāśamabhyāyayustatra cchāyābhāgā ivātapaiḥ

ahaṃ brahmā jagaccedaṃ sargo'yaṃ bhuvanānvitaḥ /
iti saṃpaśyatāṃ teṣāṃ dīrghakālo'bhyavartata

tāni cittānyadehāni daśaikadhyānatastataḥ /
saṃpannāni jagantyeva daśa dehāni vai pṛthak

iti teṣāṃ cidicchā sā saṃpannā sakalaṃ jagat /
atyantasvaccharūpaiva sthitā cākāravarjitā

saṃvinmayatvājjagatāṃ teṣāṃ bhūmyacalādi tat /
sarvaṃ cidātmakaṃ viddhi nau cedanyatkimucyatām

kila yatrtrijagajjālaṃ teṣāṃ kimātma tattathā /
saṃvidākāśaśūnyatvamātramevetaranna tat

vidyate na yathā kiṃcittaraṅgaḥ salilādṛte /
saṃvittattvādṛte tadvadvidyate calanādikam

aindavāni yathaitāni cinmayāni jaganti khe /
tathā cinmayameteṣu kāṣṭhaloṣṭopalādyapi

yathaivaindavasaṃkalpāste jagattvamupāgatāḥ /
tathaivābjajasaṃkalpo jagattvamayamāgataḥ

tasmādiheme girayo vasudhā pādapā ghanāḥ /
mahābhūtāni sarvaṃ ca cinmātramayamātatam

cidvṛkṣāścinmahī ciddyauścidākāśaṃ cidadrayaḥ /
nācitkvacitsaṃbhavati teṣvaindavajagatsviva

cinmātrakhakulālena svadehacalacakrake /
svaśarīramṛdā sargaḥ kutoyaṃ kriyate'niśam

saṃkalpanirmite sarge dṛṣadaścenna cetanāḥ /
tadatra loṣṭaśailādi kimetaditi kathyatām

kalanasmṛtisaṃskārā dadhatyarthaṃ ca nodare /
prāḍavṛṣṭaṃ kalpanādīnāmanyaivārthakulāvatām

taddhāma saṃvido dhāmni maṇirāśau maṇiryathā /
sarvātmani tathā citte kaścidartha udetyalam

akāryakaraṇasyārtho na bhinno brahmaṇaḥ kvacit /
svabhāva iti tenedaṃ sarvaṃ brahmeti niścayaḥ

yathā pravṛttaṃ cidvāri vahatyāvartate'vanau /
svayatnenātitīvreṇa parātmīyātmanā vinā

padmalīlā jagadiva prakacanti jaganti yat /
cinmātrādbrahmaṇaḥ svasmādanyāni na manāgapi

ajātamaniruddhaṃ ca sanmātraṃ brahma khātmakam /
śāntaṃ sadasatormadhyaṃ cidbhāmātramidaṃ jagat

yatsaṃvinmayamadvyādi saṃkalpajagati sthitam /
tadasaṃvinmayamiti vaktā'jño jñairvihasyate

jagantyātmeva saṃkalpamayānyetāni vetti khe /
khātmakāni tathedaṃ ca brahma saṃkalpajaṃ jagat

yāvadyāvadiyaṃ dṛṣṭiḥ śīghraṃ śīghraṃ vilokyate /
tāvattāvadidaṃ duḥkhaṃ śīghraṃ śīghraṃ vilīyate

yāvadyāvadiyaṃ dṛṣṭiḥ prekṣyate na cirāccitā /
tāvattāvadidaṃ duḥkhaṃ bhavetpratighanaṃ ghanam

dīrghaduṣkṛtamūḍhānāmimāṃ dṛṣṭimapaśyatām /
saṃsṛtirvajrasāreyaṃ na kadācitpraśāmyati

nehākṛtirna ca bhavābhavajanmanāśāḥ
sattā na caiva na ca nāma tathāstyasattā /
śāntaṃ paraṃ kacati kevalamātmanītthaṃ
brahmāthavā kacanamapyalamatra nāsti

ādyantavarjitamalabhyalatāgramūla-
nirmāṇamūlapariveśamaśeṣamaccham /
antasthanirgaganasargakaputrakaughaṃ
nitye sthitaṃ nanu ghanaṃ gatajanmanāśam

sanmātramantarahitākhilahastajātaṃ
paryantahīnagaṇanāṅgamamuktarūpam /
ātmāmbarātmakamahaṃ tvidameva sarvaṃ
sustambharūpamajamaunamalaṃ vikalpaiḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० brahmagītāsvaindavopākhyānaṃ nāmāṣṭasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ