યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.178

અષ્ટસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પદાર્થા દ્વિવિધાઃ સન્તિ મૂર્તામૂર્તા જગત્ત્રયે ।
યત્ર સપ્રતિઘાઃ કેચિત્કેચિદપ્રતિઘા અપિ

તાનિહાપ્રતિઘાનાહુર્નાન્યોન્યં વેલ્લયન્તિ યે ।
તાંશ્ચ સપ્રતિઘાનાહુરન્યોન્યં વેલ્લયન્તિ યે

ઇહ સપ્રતિઘાનાં તુ દૃષ્ટમન્યોન્યવેલ્લનમ્ ।
ન ત્વપ્રતિઘરૂપાણાં કેષાંચિદપિ કિંચન

તત્ર સંવેદનં નામ યદિદં ચન્દ્રમણ્ડલે ।
ઇતઃ પતત્યપ્રતિઘં તત્સર્વેણાનુભૂયતે

અર્ધપ્રબુદ્ધસંકલ્પવિકલ્પાદ્વૈતકલ્પિતમ્ ।
વદામ્યભ્યુપગમ્યેદં ન તુ બોધદશાસ્થિતમ્

કઃ પ્રાણમારુતઃ ક્ષોભં જનયત્યાશયસ્થિતઃ ।
પ્રવેશનિર્ગમમયં કથં વા વદ મે પ્રભો

કથમપ્રતિઘં નામ વેદનં પ્રતિઘાત્મકમ્ ।
ઇમં દેહં ચાલયતિ ભારં ભારહરો યથા

યદિ સપ્રતિઘં વસ્તુ વેલ્લત્યપ્રતિઘાત્મકમ્ ।
કથં સંવિત્તિમાત્રેણ પુંસઃ શૈલો ન વલ્ગતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિકાસમથ સંકોચમત્ર નાલી હૃદિ સ્થિતા ।
યદા યાતિ તદા પ્રાણશ્છેદૈરાયાતિ યાતિ ચ

બાહ્યોપસ્કરભસ્ત્રાયાં યથાકાશાસ્પદાત્મકઃ ।
વાયુર્યાત્યપિ ચાયાતિ તથાત્ર સ્પન્દનં હૃદિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બહિર્ભસ્ત્રામયસ્કારઃ સંકોચનવિકાસનૈઃ ।
યોજયત્યાન્તરં નાડીં કશ્ચાલયતિ ચાલકઃ

શતં કથં ભવેદેકં કથમેકં શતં ભવેત્ ।
કથં સ ચેતના એતે કાષ્ઠલોષ્ટોપલાદયઃ

કસ્માન્ન સ્થાવરં વસ્તુ પ્રસ્પન્દ્યપિ ચમત્કૃતમ્ ।
વસ્તુ જઙ્ગમમેવેહ સ્પન્દિ માત્રેવ કિં વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અન્તઃસંવેદનં નામ ચાલયત્યાન્ત્રવેષ્ટનમ્ ।
બહિર્ભસ્ત્રામયસ્કાર ઇવ લોકેઽનુચેષ્ટનમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વાય્વન્ત્રાદિશરીરસ્થં સર્વં સપ્રતિઘં મુને ।
કથમપ્રતિઘા સંવિચ્ચાલયેદિતિ મે વદ

સંવિદપ્રતિઘાકારા યદિ સપ્રતિઘાત્મકમ્ ।
ચાલયેદચલિષ્યત્તદ્દૂરમમ્ભો યદિચ્છયા

સપ્રતિઘાપ્રતિઘયોર્મિથો યદિ પદાર્થયોઃ ।
વેલ્લનં સ્યાત્તદિચ્છૈવ કર્તૃકર્મેન્દ્રિયૈઃ ક્વ કિમ્

સપ્રતિઘાપ્રતિઘયોઃ શ્લેષો નાસ્તિ બહિર્યથા ।
તથૈવાન્તરહં મન્યે શેષં કથય મે મુને

અન્તઃ સ્વયં યોગિના વા યથૈતદનુભૂયતે ।
અમૂર્તસ્યૈવ મૂર્તેન વેલ્લનં તદ્વદાશુ મે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વસંદેહવૃક્ષાણાં મૂલકાષમિદં વચઃ ।
સર્વૈકતાનુભૂત્યર્થં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્

નેહ કિંચિન્ન નામાસ્તિ વસ્તુ સપ્રતિઘં ક્વચિત્ ।
સર્વદા સર્વમેવેદં શાન્તમપ્રતિઘં તતમ્

શુદ્ધં સંવિન્મયં સર્વં શાન્તમપ્રતિઘાત્મકમ્ ।
પદાર્થજાતં પૃથ્વ્યાદિ સ્વપ્નસંકલ્પયોરિવ

આદાવન્તે ચ નાસ્તીદં કારણાભાવતોઽખિલમ્ ।
ભ્રાન્ત્યાત્મા વર્તમાનાપિ ભાતિ ચિત્સ્વપ્નગા યથા

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
મહતા કારણૌઘેન બોધમપ્રતિઘં વિદુઃ

અન્તઃકરણભૂતાદિ મૃત્કાષ્ઠદૃષદાદિ વા ।
સર્વં શૂન્યમશૂન્યં ચ ચેતનં વિદ્ધિ નેતરત્

તત્રૈવમૈન્દવાખ્યાનં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
મયા ચ પૂર્વમુક્તં તત્કિંચાન્યદભિવર્ણ્યતે

તથાપિ વર્તમાનોક્તપ્રશ્નબોધાય તચ્છૃણુ ।
યથેદં સર્વમન્દ્યાદિ ચિદિત્યેવ તુ ભોત્સ્યતે

કસ્મિંશ્ચિત્પ્રાક્તનેનૈવ જગજ્જાલેઽભવદ્દ્વિજઃ ।
તપોવેદક્રિયાધારો બ્રહ્મન્નિન્દુરિતિ સ્મૃતઃ

દશ તસ્યાભવન્પુત્રા જગતો દિક્તટા ઇવ ।
મહાશયા મહાત્માનો મહતામાસ્પદં સતામ્

સ તેષાં કાલવશતઃ પિતાઽન્તર્ધિમુપાયયૌ ।
દશાનાં ભગવાન્ રુદ્ર એકાદશ ઇવ ક્ષયે

તસ્યાનુગમનં ચક્રે ભાર્યા વૈધવ્યભીતિભિઃ ।
અનુરક્તા દિનસ્યેવ સંધ્યા તારાવિલોચના

તયોસ્તે તનયા દુઃખકલિતા વિપિનં ગતાઃ ।
કૃતૌર્ધ્વદેહિકાસ્ત્યક્ત્વા વ્યવહારં સમાધયે

ધારણાનાં સમસ્તાનાં કા સ્યાદુત્તમસિદ્ધિદા ।
ધારણા યન્મયાઃ સન્તઃ સ્યામ સર્વેશ્વરા વયમ્

ઇતિ તે તત્ર સંચિન્ત્ય બદ્ધપદ્માસના દશ ।
ઇદં સંચિન્તયામાસુર્નિર્વિઘ્ને કન્દરોદરે

પદ્મજાધિષ્ઠિતાશેષજગદ્ધારણયા સ્થિતાઃ ।
ભવામઃ પદ્મજોપેતં જગદ્રૂપમવિઘ્નતઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સબ્રહ્મજગદ્ધારણયા ચિરમ્ ।
નિમીલિતદૃશસ્તસ્થુસ્તે ચિત્રરચિતા ઇવ

અથૈતદ્ધારણાબદ્ધચિત્તાસ્તે તાવદચ્યુતાઃ ।
આસન્માસાન્દશાષ્ટૌ ચ યાવત્તે તત્ર દેહકાઃ

શુષ્કાઃ કંકાલતાં યાતાઃ ક્રવ્યાદૈશ્ચર્વિતાઙ્ગકાઃ ।
નાશમભ્યાયયુસ્તત્ર ચ્છાયાભાગા ઇવાતપૈઃ

અહં બ્રહ્મા જગચ્ચેદં સર્ગોઽયં ભુવનાન્વિતઃ ।
ઇતિ સંપશ્યતાં તેષાં દીર્ઘકાલોઽભ્યવર્તત

તાનિ ચિત્તાન્યદેહાનિ દશૈકધ્યાનતસ્તતઃ ।
સંપન્નાનિ જગન્ત્યેવ દશ દેહાનિ વૈ પૃથક્

ઇતિ તેષાં ચિદિચ્છા સા સંપન્ના સકલં જગત્ ।
અત્યન્તસ્વચ્છરૂપૈવ સ્થિતા ચાકારવર્જિતા

સંવિન્મયત્વાજ્જગતાં તેષાં ભૂમ્યચલાદિ તત્ ।
સર્વં ચિદાત્મકં વિદ્ધિ નૌ ચેદન્યત્કિમુચ્યતામ્

કિલ યત્ર્ત્રિજગજ્જાલં તેષાં કિમાત્મ તત્તથા ।
સંવિદાકાશશૂન્યત્વમાત્રમેવેતરન્ન તત્

વિદ્યતે ન યથા કિંચિત્તરઙ્ગઃ સલિલાદૃતે ।
સંવિત્તત્ત્વાદૃતે તદ્વદ્વિદ્યતે ચલનાદિકમ્

ઐન્દવાનિ યથૈતાનિ ચિન્મયાનિ જગન્તિ ખે ।
તથા ચિન્મયમેતેષુ કાષ્ઠલોષ્ટોપલાદ્યપિ

યથૈવૈન્દવસંકલ્પાસ્તે જગત્ત્વમુપાગતાઃ ।
તથૈવાબ્જજસંકલ્પો જગત્ત્વમયમાગતઃ

તસ્માદિહેમે ગિરયો વસુધા પાદપા ઘનાઃ ।
મહાભૂતાનિ સર્વં ચ ચિન્માત્રમયમાતતમ્

ચિદ્વૃક્ષાશ્ચિન્મહી ચિદ્દ્યૌશ્ચિદાકાશં ચિદદ્રયઃ ।
નાચિત્ક્વચિત્સંભવતિ તેષ્વૈન્દવજગત્સ્વિવ

ચિન્માત્રખકુલાલેન સ્વદેહચલચક્રકે ।
સ્વશરીરમૃદા સર્ગઃ કુતોયં ક્રિયતેઽનિશમ્

સંકલ્પનિર્મિતે સર્ગે દૃષદશ્ચેન્ન ચેતનાઃ ।
તદત્ર લોષ્ટશૈલાદિ કિમેતદિતિ કથ્યતામ્

કલનસ્મૃતિસંસ્કારા દધત્યર્થં ચ નોદરે ।
પ્રાડવૃષ્ટં કલ્પનાદીનામન્યૈવાર્થકુલાવતામ્

તદ્ધામ સંવિદો ધામ્નિ મણિરાશૌ મણિર્યથા ।
સર્વાત્મનિ તથા ચિત્તે કશ્ચિદર્થ ઉદેત્યલમ્

અકાર્યકરણસ્યાર્થો ન ભિન્નો બ્રહ્મણઃ ક્વચિત્ ।
સ્વભાવ ઇતિ તેનેદં સર્વં બ્રહ્મેતિ નિશ્ચયઃ

યથા પ્રવૃત્તં ચિદ્વારિ વહત્યાવર્તતેઽવનૌ ।
સ્વયત્નેનાતિતીવ્રેણ પરાત્મીયાત્મના વિના

પદ્મલીલા જગદિવ પ્રકચન્તિ જગન્તિ યત્ ।
ચિન્માત્રાદ્બ્રહ્મણઃ સ્વસ્માદન્યાનિ ન મનાગપિ

અજાતમનિરુદ્ધં ચ સન્માત્રં બ્રહ્મ ખાત્મકમ્ ।
શાન્તં સદસતોર્મધ્યં ચિદ્ભામાત્રમિદં જગત્

યત્સંવિન્મયમદ્વ્યાદિ સંકલ્પજગતિ સ્થિતમ્ ।
તદસંવિન્મયમિતિ વક્તાઽજ્ઞો જ્ઞૈર્વિહસ્યતે

જગન્ત્યાત્મેવ સંકલ્પમયાન્યેતાનિ વેત્તિ ખે ।
ખાત્મકાનિ તથેદં ચ બ્રહ્મ સંકલ્પજં જગત્

યાવદ્યાવદિયં દૃષ્ટિઃ શીઘ્રં શીઘ્રં વિલોક્યતે ।
તાવત્તાવદિદં દુઃખં શીઘ્રં શીઘ્રં વિલીયતે

યાવદ્યાવદિયં દૃષ્ટિઃ પ્રેક્ષ્યતે ન ચિરાચ્ચિતા ।
તાવત્તાવદિદં દુઃખં ભવેત્પ્રતિઘનં ઘનમ્

દીર્ઘદુષ્કૃતમૂઢાનામિમાં દૃષ્ટિમપશ્યતામ્ ।
સંસૃતિર્વજ્રસારેયં ન કદાચિત્પ્રશામ્યતિ

નેહાકૃતિર્ન ચ ભવાભવજન્મનાશાઃ
સત્તા ન ચૈવ ન ચ નામ તથાસ્ત્યસત્તા ।
શાન્તં પરં કચતિ કેવલમાત્મનીત્થં
બ્રહ્માથવા કચનમપ્યલમત્ર નાસ્તિ

આદ્યન્તવર્જિતમલભ્યલતાગ્રમૂલ-
નિર્માણમૂલપરિવેશમશેષમચ્છમ્ ।
અન્તસ્થનિર્ગગનસર્ગકપુત્રકૌઘં
નિત્યે સ્થિતં નનુ ઘનં ગતજન્મનાશમ્

સન્માત્રમન્તરહિતાખિલહસ્તજાતં
પર્યન્તહીનગણનાઙ્ગમમુક્તરૂપમ્ ।
આત્મામ્બરાત્મકમહં ત્વિદમેવ સર્વં
સુસ્તમ્ભરૂપમજમૌનમલં વિકલ્પૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બ્રહ્મગીતાસ્વૈન્દવોપાખ્યાનં નામાષ્ટસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ