Yoga Vasistha · Chapter 6.175

pañcasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
svapnābhamādyaṃ cidvyoma kāraṇaṃ dehasaṃvidām /
dṛśyānyatā'saṃbhavataścidvyomnastatkuto vapuḥ

sargādau svapnasavittirūpaṃ sarvaṃ vinānagha /
na sargo na paro loko dṛśyamāno'pi siddhyati

asadevānubhūritthamevedaṃ bhāsate jagat /
svapnāṅganāsaṅga iva śāntaṃ cidvyoma kevalam

evaṃnāmāsti ciddhāturanādinidhano'malaḥ /
śūnyātmaivāccharūpo'pi jagadityavabhāti yaḥ

malastveṣo'parijñātaḥ parijñātaḥ paraṃ bhavet /
kutaḥ kila pare vyomanyanādinidhane malaḥ

yadetadvedanaṃ śuddhaṃ tadeva svapnapattanam /
jagattadeva sargādau pṛthvyādeḥ saṃbhavaḥ kutaḥ

cidvyomātmāvabhāsasya nabhasaḥ sargarūpiṇī /
kṛtā pṛthvyādikalanā manobuddhyāditā tathā

vāryāvarta ivābhāti pavanaspandavacca yat /
abuddhipūrvaṃ cidvyomni jagadbhānamabhittimat

paścāttasyaiva tenaiva svayamaiśvaryaśaṃsinā /
kṛtaṃ buddhyādipṛthvyādikalpanaṃ sadasanmayam

svayameva kacatyacchācchā yeyaṃ svā mahācitiḥ /
sargābhidhānamasyaiva nabha eveha netarat

na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaiva sā smṛtā /
cinmātraikaikakalanaṃ tatamevātmanātmani

cidākāśaścidākāśe tadidaṃ svamalaṃ vapuḥ /
cittaṃ dṛśyamivābhāti yathā svapne tathā sthitam

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ /
sargādāveva svātmaiva dṛśyaṃ cidvyoma paśyati

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate /
tasmāccidvyoma cidvyoma śūnyatvaṃ gaganādivat

yadaiva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam /
tadevaikaṃ tathārūpamevaṃ sarvatayā sthitam

svapne'nubhūyate caitatsvapno hyātmaiva bhāsate /
nānābodhamanānaiva brahmaivāmalameva tat

brahmaivātmani cidbhāvājjīvatvamiva kalpayat /
rūpamatyajadevācchaṃ manastāmiva gacchati

idaṃ sarvaṃ tanotīva tacca khātmakameva kham /
bhavatīva jagadrūpaṃ vikārīvāvikāryapi

mana eva svayaṃ brahmā sa sargasya hṛdi sthitaḥ /
karotyavirataṃ sarvamajasraṃ saṃharatyapi

pṛthvyādirahito yasminmanohṛdyaṅgavarjite /
anyadvā trijagadbhāti yathā svapne nirākṛti

deharūpajagadrūpairahamekamanākṛti /
manastiṣṭhāmyanantātma bodhābodhaṃ parābhavam

neha pṛthvyādi no deho na caivānyāsti dṛśyatā /
jagattayā kevalaṃ khaṃ manaḥ kacakacāyate

vicāryadṛṣṭyaitadapi na kiṃcidapi vidyate /
kevalaṃ bhāti cinmātramātmanātmani nirghanam

yato vāco nivartante tūṣṇīṃbhāvo'vaśiṣyate /
vyavahāryapi khātmaiva tadvattiṣṭhati mūkavat

anantāpāraparyantā cinmātraparameṣṭakā /
tūṣṇīṃ bhūtvā bhavatyeṣa prabuddhaḥ puruṣottamaḥ

abuddhipūrvaṃ dravato yathāvartādayo'mbhasi /
kriyante brahmaṇā tadvaccittabuddhyādayo jaḍāḥ

abuddhipūrvaṃ vātena kriyate spandanaṃ yathā /
ananyadevaṃ buddhyādi kriyate paramātmanā

ananyadātmano vāyoryathā spandanamavyayam /
ananyadātmanastadvaccinmātraṃ paramātmanaḥ

cidvyoma brahmacinmātramātmā citi mahāniti /
paramātmeti paryāyā jñeyā jñānavatāṃ vara

brahmonmeṣanimeṣātma spandāspandātma vātavat /
nimeṣo yādṛgevāsya samunmeṣastathā jagat

dṛśyamasya samunmeṣo dṛśyābhāvo nimeṣaṇam /
ekametannirākāraṃ taddvayorapyupakṣayāt

nimeṣonmeṣayorekarūpameva paraṃ matam /
ato'sti dṛśyaṃ nāstīti sadasacca sadā citiḥ

nimeṣo nānya unmeṣānnonmeṣo'pi nimeṣataḥ /
brahmaṇaḥ sargavapuṣo nimeṣonmeṣarūpiṇaḥ

tadyathāsthitamevedaṃ viddhi śāntamaśeṣataḥ /
ajātamajaraṃ vyoma saumyaṃ samasamaṃ jagat

cidacityātmakaṃ vyoma rūpaṃ kacakacāyate /
cinnāma tadidaṃ bhāti jagadityeva tadvapuḥ

na naśyati na cotpannaṃ dṛśyaṃ nāpyanubhūyate /
svayaṃ camatkarotyantaḥ kevalaṃ kevalaiva cit

mahācidvyomamaṇibhā dṛśyanāmnī nijākarāt /
ananyānyeva bhātāpi bhānubhāsa ivoṣṇatā

suṣuptaṃ svapnavadbhāti bhāti brahmaiva sargavat /
sarvamekaṃ śivaṃ śāntaṃ nānevāpi sthitaṃ sphurat

yadyatsaṃvedyate yādṛksadvā'sadvā yathā yadā /
tathānubhūyate tādṛktatsadastvasadastu vā

anyathānupapattyā cetkāraṇaṃ parikalpyate /
tatsvapnābho jagadbhāvādanyathā nopapadyate

pramātītātparādviśvamananyaduditaṃ yataḥ /
pramātītamidaṃ caiva kiṃcinnābhyuditaṃ tataḥ

yasya yadrasikaṃ cittaṃ tattathā tasya gacchati /
brahmaikarasikaṃ tena manastattāṃ samaśnute

yaccitto yadgataprāṇo jano bhavati sarvadā /
tattena vastviti jñātaṃ jānāti tadasau sphuṭam

brahmaikarasikaṃ yatsyānmanastattadbhavetkṣaṇāt /
yasya yadrasikaṃ ceto buddhaṃ tena tadeva sat

viśrāntaṃ yasya vai cittaṃ jantostatparamārthasat /
vyavahṛtyai karotyanyatsadācārādatadrasam

dvitvaikatvādikalanā neha kācana vidyate /
sattāmātraṃ ca dṛgiyamitaścedalamīkṣyate

adṛśyadṛśyasadasanmūrtāmūrtadṛśāmiha /
naivāsti na ca nāstyeva kartā bhoktā'thavā kvacit

idamitthamanādyantaṃ jagatparyāyamātmani /
brahmaikaghanamāśāntaṃ sthitaṃ sthāṇurivādhvani

yadeva brahma buddhyādi tadevaitannirañjanam /
yadeva gaganaṃ śāntaṃ śūnyaṃ viddhi tadeva tat

keśoṇḍrakādayo vyomni yathā sadasadātmakāḥ /
dvitāmivāgatā bhānti pare buddhyādayastathā

tathā buddhyādi dehādi vedanādi parāpare /
anekānyapyananyāni śūnyatvāni yathāmbare

suṣuptādviśataḥ svapnamekanidrātmano yathā /
sargasthasyāpi na dvitvaṃ naikatvaṃ brahmaṇastathā

evameva kacatyacchā chāyeyaṃ svā mahāciteḥ /
na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaivamāsthitā

cidvyomni hi cidākāśameva svamamalaṃ vapuḥ /
cetyaṃ dṛśyamivābhāti svapneṣviva yathāsthitam

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ /
cidvyomātmānamevādau dṛśyamityeva paśyati

sargādāveva khātmaiva dṛśyaṃ bhāti nirākṛti /
saṃbhramaḥ svapnasaṃkalpamithyājñāneṣvivābhitaḥ

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate /
vikāryapi sadharmāpi cidvyomno vastuno malāt

tatsvapnanagarākāraṃ sadharmāpyasadharmakam /
śivādananyamevetthaṃ sthitameva nirantaram

dṛśyaṃ svapnādrivatsvacchaṃ manāgapi na bhidyate /
tasmāccidvyomacidvyomnaḥ śūnyatvaṃ gaganādiva

yadeva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam /
tadevedaṃ tathābhūtameva sargatayā sthitam

svapne'nubhūyate caitatsvapne hyātmaiva bhāsate /
purāditvena na tu satpurādiracitaṃ tadā

svapne ca pratyabhijñāyāḥ saṃskārasya smṛtestathā /
na sattā tadidaṃ dṛṣṭamityarthasyātyasaṃbhavāt

tasmādetattrayaṃ tyaktvā yadbhānaṃ brahmasaṃvidaḥ /
tasya dṛṣṭārthasādṛśyānmūḍhaiḥ smṛtyāditohitā

yathā yatraiva laharī vāriṇyeti punaḥ punaḥ /
tatraivaiti tathā tadvadananyā khe pare jagat

vidhayaḥ pratiṣedhāśca sarva eva sadaiva ca /
vibhaktāśca vimiśrāśva pare santi na santi ca

tasmātsadbrahma sarvātma kimivātra na vidyate /
saiva sattaiva sarvātma caitadapyetadātmakam

bhrāntasya bhramaṇaṃ bhūmerna bhūrbhrāntaiva vā gaṇaiḥ /
na śāmyati jñāturapi tathābhyāsaṃ vinātra dṛk

śāstrasyāsya tu yannāma vādanaṃ tadvināparaḥ /
abhyāso dṛśyasaṃśāntyai na bhūto na bhaviṣyati

na jīvanna mṛtaṃ cittaṃ rodhamāyāti saṃsṛteḥ /
avinābhāvidehatvādvodhāttvetanna paśyati

sarvadaivāvinābhāvi cittaṃ dṛśyaśarīrayoḥ /
iha cāmutra caitasya bodhānte śāmyataḥ svayam

cittadṛśyaśarīrāṇi trīṇi śāmyanti bodhataḥ /
pavanaspandasainyāni kāraṇābhāvato yathā

kāraṇaṃ maurkhyamevāsya taccāsmādeva śāstrataḥ /
kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ vācitādeva śāmyati

abuddhamuttaragranthātpūrvaṃ pūrvaṃ hi budhyate /
granthaṃ padapadārthajñaḥ khedavānna nivartate

upāyamidamevāto viddhi śāstraṃ bhramakṣaye /
ananyasādhāraṇatāṃ gatamityanubhūyate

tasmādasmānmahāśāstrādyathāśakti vicārayet /
bhāgau dvau bhāgamekaṃ vā tena duḥkhakṣayo bhavet

āruṣeyamidamiti pramādāccenna rocate /
tadanyadātmavijñānaśāstraṃ kiṃcidvicārayet

anarthenāvicāreṇa vayaḥ kuryānna bhasmasāt /
bodhena jñānasāreṇa dṛśyaṃ kartavyamātmasāt

āyuṣaḥ kṣaṇa eko'pi sarvaratnairna labhyate /
nīyate tadvṛthā yena pramādaḥ sumahānaho

anubhūtamapi ca no sa-
dṛśyamidaṃ draṣṭṛsahitamapi /
svapnanijamaraṇabāndhava-
rodanamiva sadiva kacitamapi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० avi० vi० paramārthagītāsvadvaitayuktirnāma pañcasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ