યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.175

પઞ્ચસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપ્નાભમાદ્યં ચિદ્વ્યોમ કારણં દેહસંવિદામ્ ।
દૃશ્યાન્યતાઽસંભવતશ્ચિદ્વ્યોમ્નસ્તત્કુતો વપુઃ

સર્ગાદૌ સ્વપ્નસવિત્તિરૂપં સર્વં વિનાનઘ ।
ન સર્ગો ન પરો લોકો દૃશ્યમાનોઽપિ સિદ્ધ્યતિ

અસદેવાનુભૂરિત્થમેવેદં ભાસતે જગત્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસઙ્ગ ઇવ શાન્તં ચિદ્વ્યોમ કેવલમ્

એવંનામાસ્તિ ચિદ્ધાતુરનાદિનિધનોઽમલઃ ।
શૂન્યાત્મૈવાચ્છરૂપોઽપિ જગદિત્યવભાતિ યઃ

મલસ્ત્વેષોઽપરિજ્ઞાતઃ પરિજ્ઞાતઃ પરં ભવેત્ ।
કુતઃ કિલ પરે વ્યોમન્યનાદિનિધને મલઃ

યદેતદ્વેદનં શુદ્ધં તદેવ સ્વપ્નપત્તનમ્ ।
જગત્તદેવ સર્ગાદૌ પૃથ્વ્યાદેઃ સંભવઃ કુતઃ

ચિદ્વ્યોમાત્માવભાસસ્ય નભસઃ સર્ગરૂપિણી ।
કૃતા પૃથ્વ્યાદિકલના મનોબુદ્ધ્યાદિતા તથા

વાર્યાવર્ત ઇવાભાતિ પવનસ્પન્દવચ્ચ યત્ ।
અબુદ્ધિપૂર્વં ચિદ્વ્યોમ્નિ જગદ્ભાનમભિત્તિમત્

પશ્ચાત્તસ્યૈવ તેનૈવ સ્વયમૈશ્વર્યશંસિના ।
કૃતં બુદ્ધ્યાદિપૃથ્વ્યાદિકલ્પનં સદસન્મયમ્

સ્વયમેવ કચત્યચ્છાચ્છા યેયં સ્વા મહાચિતિઃ ।
સર્ગાભિધાનમસ્યૈવ નભ એવેહ નેતરત્

ન ચ કિંચન નામાઙ્ગ કચત્યચ્છૈવ સા સ્મૃતા ।
ચિન્માત્રૈકૈકકલનં તતમેવાત્મનાત્મનિ

ચિદાકાશશ્ચિદાકાશે તદિદં સ્વમલં વપુઃ ।
ચિત્તં દૃશ્યમિવાભાતિ યથા સ્વપ્ને તથા સ્થિતમ્

અન્યથાનુપપત્ત્યાર્થકારણાભાવતઃ સ્વતઃ ।
સર્ગાદાવેવ સ્વાત્મૈવ દૃશ્યં ચિદ્વ્યોમ પશ્યતિ

સ્વપ્નવત્તચ્ચ નિર્ધર્મ મનાગપિ ન ભિદ્યતે ।
તસ્માચ્ચિદ્વ્યોમ ચિદ્વ્યોમ શૂન્યત્વં ગગનાદિવત્

યદૈવ તત્પરં બ્રહ્મ સર્વરૂપવિવર્જિતમ્ ।
તદેવૈકં તથારૂપમેવં સર્વતયા સ્થિતમ્

સ્વપ્નેઽનુભૂયતે ચૈતત્સ્વપ્નો હ્યાત્મૈવ ભાસતે ।
નાનાબોધમનાનૈવ બ્રહ્મૈવામલમેવ તત્

બ્રહ્મૈવાત્મનિ ચિદ્ભાવાજ્જીવત્વમિવ કલ્પયત્ ।
રૂપમત્યજદેવાચ્છં મનસ્તામિવ ગચ્છતિ

ઇદં સર્વં તનોતીવ તચ્ચ ખાત્મકમેવ ખમ્ ।
ભવતીવ જગદ્રૂપં વિકારીવાવિકાર્યપિ

મન એવ સ્વયં બ્રહ્મા સ સર્ગસ્ય હૃદિ સ્થિતઃ ।
કરોત્યવિરતં સર્વમજસ્રં સંહરત્યપિ

પૃથ્વ્યાદિરહિતો યસ્મિન્મનોહૃદ્યઙ્ગવર્જિતે ।
અન્યદ્વા ત્રિજગદ્ભાતિ યથા સ્વપ્ને નિરાકૃતિ

દેહરૂપજગદ્રૂપૈરહમેકમનાકૃતિ ।
મનસ્તિષ્ઠામ્યનન્તાત્મ બોધાબોધં પરાભવમ્

નેહ પૃથ્વ્યાદિ નો દેહો ન ચૈવાન્યાસ્તિ દૃશ્યતા ।
જગત્તયા કેવલં ખં મનઃ કચકચાયતે

વિચાર્યદૃષ્ટ્યૈતદપિ ન કિંચિદપિ વિદ્યતે ।
કેવલં ભાતિ ચિન્માત્રમાત્મનાત્મનિ નિર્ઘનમ્

યતો વાચો નિવર્તન્તે તૂષ્ણીંભાવોઽવશિષ્યતે ।
વ્યવહાર્યપિ ખાત્મૈવ તદ્વત્તિષ્ઠતિ મૂકવત્

અનન્તાપારપર્યન્તા ચિન્માત્રપરમેષ્ટકા ।
તૂષ્ણીં ભૂત્વા ભવત્યેષ પ્રબુદ્ધઃ પુરુષોત્તમઃ

અબુદ્ધિપૂર્વં દ્રવતો યથાવર્તાદયોઽમ્ભસિ ।
ક્રિયન્તે બ્રહ્મણા તદ્વચ્ચિત્તબુદ્ધ્યાદયો જડાઃ

અબુદ્ધિપૂર્વં વાતેન ક્રિયતે સ્પન્દનં યથા ।
અનન્યદેવં બુદ્ધ્યાદિ ક્રિયતે પરમાત્મના

અનન્યદાત્મનો વાયોર્યથા સ્પન્દનમવ્યયમ્ ।
અનન્યદાત્મનસ્તદ્વચ્ચિન્માત્રં પરમાત્મનઃ

ચિદ્વ્યોમ બ્રહ્મચિન્માત્રમાત્મા ચિતિ મહાનિતિ ।
પરમાત્મેતિ પર્યાયા જ્ઞેયા જ્ઞાનવતાં વર

બ્રહ્મોન્મેષનિમેષાત્મ સ્પન્દાસ્પન્દાત્મ વાતવત્ ।
નિમેષો યાદૃગેવાસ્ય સમુન્મેષસ્તથા જગત્

દૃશ્યમસ્ય સમુન્મેષો દૃશ્યાભાવો નિમેષણમ્ ।
એકમેતન્નિરાકારં તદ્દ્વયોરપ્યુપક્ષયાત્

નિમેષોન્મેષયોરેકરૂપમેવ પરં મતમ્ ।
અતોઽસ્તિ દૃશ્યં નાસ્તીતિ સદસચ્ચ સદા ચિતિઃ

નિમેષો નાન્ય ઉન્મેષાન્નોન્મેષોઽપિ નિમેષતઃ ।
બ્રહ્મણઃ સર્ગવપુષો નિમેષોન્મેષરૂપિણઃ

તદ્યથાસ્થિતમેવેદં વિદ્ધિ શાન્તમશેષતઃ ।
અજાતમજરં વ્યોમ સૌમ્યં સમસમં જગત્

ચિદચિત્યાત્મકં વ્યોમ રૂપં કચકચાયતે ।
ચિન્નામ તદિદં ભાતિ જગદિત્યેવ તદ્વપુઃ

ન નશ્યતિ ન ચોત્પન્નં દૃશ્યં નાપ્યનુભૂયતે ।
સ્વયં ચમત્કરોત્યન્તઃ કેવલં કેવલૈવ ચિત્

મહાચિદ્વ્યોમમણિભા દૃશ્યનામ્ની નિજાકરાત્ ।
અનન્યાન્યેવ ભાતાપિ ભાનુભાસ ઇવોષ્ણતા

સુષુપ્તં સ્વપ્નવદ્ભાતિ ભાતિ બ્રહ્મૈવ સર્ગવત્ ।
સર્વમેકં શિવં શાન્તં નાનેવાપિ સ્થિતં સ્ફુરત્

યદ્યત્સંવેદ્યતે યાદૃક્સદ્વાઽસદ્વા યથા યદા ।
તથાનુભૂયતે તાદૃક્તત્સદસ્ત્વસદસ્તુ વા

અન્યથાનુપપત્ત્યા ચેત્કારણં પરિકલ્પ્યતે ।
તત્સ્વપ્નાભો જગદ્ભાવાદન્યથા નોપપદ્યતે

પ્રમાતીતાત્પરાદ્વિશ્વમનન્યદુદિતં યતઃ ।
પ્રમાતીતમિદં ચૈવ કિંચિન્નાભ્યુદિતં તતઃ

યસ્ય યદ્રસિકં ચિત્તં તત્તથા તસ્ય ગચ્છતિ ।
બ્રહ્મૈકરસિકં તેન મનસ્તત્તાં સમશ્નુતે

યચ્ચિત્તો યદ્ગતપ્રાણો જનો ભવતિ સર્વદા ।
તત્તેન વસ્ત્વિતિ જ્ઞાતં જાનાતિ તદસૌ સ્ફુટમ્

બ્રહ્મૈકરસિકં યત્સ્યાન્મનસ્તત્તદ્ભવેત્ક્ષણાત્ ।
યસ્ય યદ્રસિકં ચેતો બુદ્ધં તેન તદેવ સત્

વિશ્રાન્તં યસ્ય વૈ ચિત્તં જન્તોસ્તત્પરમાર્થસત્ ।
વ્યવહૃત્યૈ કરોત્યન્યત્સદાચારાદતદ્રસમ્

દ્વિત્વૈકત્વાદિકલના નેહ કાચન વિદ્યતે ।
સત્તામાત્રં ચ દૃગિયમિતશ્ચેદલમીક્ષ્યતે

અદૃશ્યદૃશ્યસદસન્મૂર્તામૂર્તદૃશામિહ ।
નૈવાસ્તિ ન ચ નાસ્ત્યેવ કર્તા ભોક્તાઽથવા ક્વચિત્

ઇદમિત્થમનાદ્યન્તં જગત્પર્યાયમાત્મનિ ।
બ્રહ્મૈકઘનમાશાન્તં સ્થિતં સ્થાણુરિવાધ્વનિ

યદેવ બ્રહ્મ બુદ્ધ્યાદિ તદેવૈતન્નિરઞ્જનમ્ ।
યદેવ ગગનં શાન્તં શૂન્યં વિદ્ધિ તદેવ તત્

કેશોણ્ડ્રકાદયો વ્યોમ્નિ યથા સદસદાત્મકાઃ ।
દ્વિતામિવાગતા ભાન્તિ પરે બુદ્ધ્યાદયસ્તથા

તથા બુદ્ધ્યાદિ દેહાદિ વેદનાદિ પરાપરે ।
અનેકાન્યપ્યનન્યાનિ શૂન્યત્વાનિ યથામ્બરે

સુષુપ્તાદ્વિશતઃ સ્વપ્નમેકનિદ્રાત્મનો યથા ।
સર્ગસ્થસ્યાપિ ન દ્વિત્વં નૈકત્વં બ્રહ્મણસ્તથા

એવમેવ કચત્યચ્છા છાયેયં સ્વા મહાચિતેઃ ।
ન ચ કિંચન નામાઙ્ગ કચત્યચ્છૈવમાસ્થિતા

ચિદ્વ્યોમ્નિ હિ ચિદાકાશમેવ સ્વમમલં વપુઃ ।
ચેત્યં દૃશ્યમિવાભાતિ સ્વપ્નેષ્વિવ યથાસ્થિતમ્

અન્યથાનુપપત્ત્યાર્થકારણાભાવતઃ સ્વતઃ ।
ચિદ્વ્યોમાત્માનમેવાદૌ દૃશ્યમિત્યેવ પશ્યતિ

સર્ગાદાવેવ ખાત્મૈવ દૃશ્યં ભાતિ નિરાકૃતિ ।
સંભ્રમઃ સ્વપ્નસંકલ્પમિથ્યાજ્ઞાનેષ્વિવાભિતઃ

સ્વપ્નવત્તચ્ચ નિર્ધર્મ મનાગપિ ન ભિદ્યતે ।
વિકાર્યપિ સધર્માપિ ચિદ્વ્યોમ્નો વસ્તુનો મલાત્

તત્સ્વપ્નનગરાકારં સધર્માપ્યસધર્મકમ્ ।
શિવાદનન્યમેવેત્થં સ્થિતમેવ નિરન્તરમ્

દૃશ્યં સ્વપ્નાદ્રિવત્સ્વચ્છં મનાગપિ ન ભિદ્યતે ।
તસ્માચ્ચિદ્વ્યોમચિદ્વ્યોમ્નઃ શૂન્યત્વં ગગનાદિવ

યદેવ તત્પરં બ્રહ્મ સર્વરૂપવિવર્જિતમ્ ।
તદેવેદં તથાભૂતમેવ સર્ગતયા સ્થિતમ્

સ્વપ્નેઽનુભૂયતે ચૈતત્સ્વપ્ને હ્યાત્મૈવ ભાસતે ।
પુરાદિત્વેન ન તુ સત્પુરાદિરચિતં તદા

સ્વપ્ને ચ પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ સંસ્કારસ્ય સ્મૃતેસ્તથા ।
ન સત્તા તદિદં દૃષ્ટમિત્યર્થસ્યાત્યસંભવાત્

તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યક્ત્વા યદ્ભાનં બ્રહ્મસંવિદઃ ।
તસ્ય દૃષ્ટાર્થસાદૃશ્યાન્મૂઢૈઃ સ્મૃત્યાદિતોહિતા

યથા યત્રૈવ લહરી વારિણ્યેતિ પુનઃ પુનઃ ।
તત્રૈવૈતિ તથા તદ્વદનન્યા ખે પરે જગત્

વિધયઃ પ્રતિષેધાશ્ચ સર્વ એવ સદૈવ ચ ।
વિભક્તાશ્ચ વિમિશ્રાશ્વ પરે સન્તિ ન સન્તિ ચ

તસ્માત્સદ્બ્રહ્મ સર્વાત્મ કિમિવાત્ર ન વિદ્યતે ।
સૈવ સત્તૈવ સર્વાત્મ ચૈતદપ્યેતદાત્મકમ્

ભ્રાન્તસ્ય ભ્રમણં ભૂમેર્ન ભૂર્ભ્રાન્તૈવ વા ગણૈઃ ।
ન શામ્યતિ જ્ઞાતુરપિ તથાભ્યાસં વિનાત્ર દૃક્

શાસ્ત્રસ્યાસ્ય તુ યન્નામ વાદનં તદ્વિનાપરઃ ।
અભ્યાસો દૃશ્યસંશાન્ત્યૈ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

ન જીવન્ન મૃતં ચિત્તં રોધમાયાતિ સંસૃતેઃ ।
અવિનાભાવિદેહત્વાદ્વોધાત્ત્વેતન્ન પશ્યતિ

સર્વદૈવાવિનાભાવિ ચિત્તં દૃશ્યશરીરયોઃ ।
ઇહ ચામુત્ર ચૈતસ્ય બોધાન્તે શામ્યતઃ સ્વયમ્

ચિત્તદૃશ્યશરીરાણિ ત્રીણિ શામ્યન્તિ બોધતઃ ।
પવનસ્પન્દસૈન્યાનિ કારણાભાવતો યથા

કારણં મૌર્ખ્યમેવાસ્ય તચ્ચાસ્માદેવ શાસ્ત્રતઃ ।
કિંચિત્સંસ્કૃતબુદ્ધીનાં વાચિતાદેવ શામ્યતિ

અબુદ્ધમુત્તરગ્રન્થાત્પૂર્વં પૂર્વં હિ બુધ્યતે ।
ગ્રન્થં પદપદાર્થજ્ઞઃ ખેદવાન્ન નિવર્તતે

ઉપાયમિદમેવાતો વિદ્ધિ શાસ્ત્રં ભ્રમક્ષયે ।
અનન્યસાધારણતાં ગતમિત્યનુભૂયતે

તસ્માદસ્માન્મહાશાસ્ત્રાદ્યથાશક્તિ વિચારયેત્ ।
ભાગૌ દ્વૌ ભાગમેકં વા તેન દુઃખક્ષયો ભવેત્

આરુષેયમિદમિતિ પ્રમાદાચ્ચેન્ન રોચતે ।
તદન્યદાત્મવિજ્ઞાનશાસ્ત્રં કિંચિદ્વિચારયેત્

અનર્થેનાવિચારેણ વયઃ કુર્યાન્ન ભસ્મસાત્ ।
બોધેન જ્ઞાનસારેણ દૃશ્યં કર્તવ્યમાત્મસાત્

આયુષઃ ક્ષણ એકોઽપિ સર્વરત્નૈર્ન લભ્યતે ।
નીયતે તદ્વૃથા યેન પ્રમાદઃ સુમહાનહો

અનુભૂતમપિ ચ નો સ-
દૃશ્યમિદં દ્રષ્ટૃસહિતમપિ ।
સ્વપ્નનિજમરણબાન્ધવ-
રોદનમિવ સદિવ કચિતમપિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિ૦ પરમાર્થગીતાસ્વદ્વૈતયુક્તિર્નામ પઞ્ચસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ