Yoga Vasistha · Chapter 6.174

catuḥsaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
sargādau svapnasaṃvittyā cidevābhāti kevalā /
jagadityavabhāseva brahmaivāto jagattrayam

sargāstaraṅgā brahmābdhesteṣu saṃvedanaṃ dravaḥ /
sargāntaraṃ sukhādyātma dvaitaikyādītaratkutaḥ

yathā svapnasuṣuptātma nidrārūpakameva kham /
dṛśyādṛśyāṃśamekātmarūpaṃ cinnabhasastathā

jāgrati svapnanagaraṃ yādṛktādṛgidaṃ jagat /
parijñātaṃ bhavedatra kathamāsthā vivekinaḥ

sargādau sargasaṃvitteryathābhūtārthavedanāt /
jāgrati svāpnanagaraṃ yādṛśaṃ tādṛśaṃ jagat

jāgrati svapnanagaravāsanā vividhā yathā /
satyā api na satyāstā jāgratyo vāsanāstathā

anyathopaprapadyeha kalpyate yadi kāraṇam /
tatkiṃ nedīyasī nātra bhrāntatā kalpyate tathā

svānubhūyata eveyaṃ bhrāntiḥ svapnajagatsviva /
kāraṇaṃ tvanumāsādhyaṃ kvānumā'nubhavādhikā

dṛṣṭamapyasti yanneśe na cātmani vicāritam /
anyathānupapattyāntarbhrāntyātma svapnaśailavat

nirvikalpaṃ paraṃ jāḍyaṃ savikalpaṃ tu saṃsṛtiḥ /
dhyānaṃ tena samādhānaṃ na saṃbhavaṃti kiṃcana

sacetyaṃ saṃsṛtirdhyānamacetyaṃ tūpalasthiti /
mokṣo nopalavadbhānaṃ na vikalpātmakaṃ tataḥ

na ca nāmopalābhena nirvikalpasamādhinā /
anyadāsādyate kiṃcillabhyate kiṃ svanidrayā

tasmātsamyakparijñānādbhrāntimātraṃ vivekinaḥ /
sargātyantāsaṃbhavato yo jīvanmuktatodayaḥ

nirvikalpaṃ samādhānaṃ tadanantamihocyate /
yathāsthitamavikṣubdhamāsanaṃ sarvabhāsanam

tadanantasuṣuptākhyaṃ tatturīyamiti smṛtam /
tannirvāṇamiti proktaṃ tanmokṣa iti śabditam

samyagbodhaikaghanatā yāsau dhyānamiti smṛtam /
dṛśyātyantāsaṃbhavātma bodhamāhuḥ paraṃ padam

tacca nopalavajjāḍyaṃ na suṣuptopamaṃ bhavet /
na nirvikalpaṃ na ca vā savikalpaṃ na vā'pyasat

dṛśyātyantāsaṃbhavātma tadevādyaṃ hi vedanam /
tatsarvaṃ tanna kiṃcicca tadvadevāṅga vetti tat

samyakprabodhānnirvāṇaṃ paraṃ tatsamudāhṛtam /
yathāsthitamidaṃ viśvaṃ tatrālaṃ pralayaṃ gatam

na tatra nānā'nānā na na ca kiṃcinna kiṃcana /
samastasadasadbhāvasīmāntaḥ sa udāhṛtaḥ

atyantāsaṃbhavaṃ dṛśyaṃ yadvai nirvāṇamāsitam /
śuddhabodhodayaṃ śāntaṃ tadviddhi paramaṃ padam

sa ca saṃprāpyate śuddho bodho dhyānamanuttamam /
śāstrātpadapadārthajñabodhinotpannabuddhinā

mokṣopāyābhidhaṃ śāstramidaṃ vācayatāniśam /
buddhyupāyena śuddhena puṃsā nānyena kenacit

na tīrthena na dānena na snānena na vidyayā /
na dhyānena na yogena na tapobhirna cādhvaraiḥ

bhrāntimātraṃ kiledaṃ sadasatsadiva lakṣyate /
vyomaiva jagadākāraṃ svapno'nidre cidambare

na śāmyati tapastīrthairbhrāntirnāma kadācana /
tapastīrthādinā svargāḥ prāpyante na tu muktatā

bhrāṃtiḥ śāmyati śāstrārthātsamyagbuddhyāvalokitāt /
ātmajñānamayānmokṣopāyādeveha nānyataḥ

ālokakāriṇātyarthaṃ śāstrārthenaiva śāmyati /
amalenākhilā bhrāntiḥ prakāśenaiva tāmasī

sargasaṃhārasaṃsthānāṃ bhāso bhānti cidambare /
spandanānīva maruti dravatvānīva vāriṇi

dravyasya hṛdyeva camatkṛtirnijā
nabhasvataḥ spanda ivāniśaṃ yathā /
yathā sthitā sṛṣṭiriyaṃ tathāstitā
layaṃ nabhasyantarananyarūpiṇī

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० brahmagītāsu nirvāṇopadeśo nāma catuḥsaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ