યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.174

ચતુઃસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્ગાદૌ સ્વપ્નસંવિત્ત્યા ચિદેવાભાતિ કેવલા ।
જગદિત્યવભાસેવ બ્રહ્મૈવાતો જગત્ત્રયમ્

સર્ગાસ્તરઙ્ગા બ્રહ્માબ્ધેસ્તેષુ સંવેદનં દ્રવઃ ।
સર્ગાન્તરં સુખાદ્યાત્મ દ્વૈતૈક્યાદીતરત્કુતઃ

યથા સ્વપ્નસુષુપ્તાત્મ નિદ્રારૂપકમેવ ખમ્ ।
દૃશ્યાદૃશ્યાંશમેકાત્મરૂપં ચિન્નભસસ્તથા

જાગ્રતિ સ્વપ્નનગરં યાદૃક્તાદૃગિદં જગત્ ।
પરિજ્ઞાતં ભવેદત્ર કથમાસ્થા વિવેકિનઃ

સર્ગાદૌ સર્ગસંવિત્તેર્યથાભૂતાર્થવેદનાત્ ।
જાગ્રતિ સ્વાપ્નનગરં યાદૃશં તાદૃશં જગત્

જાગ્રતિ સ્વપ્નનગરવાસના વિવિધા યથા ।
સત્યા અપિ ન સત્યાસ્તા જાગ્રત્યો વાસનાસ્તથા

અન્યથોપપ્રપદ્યેહ કલ્પ્યતે યદિ કારણમ્ ।
તત્કિં નેદીયસી નાત્ર ભ્રાન્તતા કલ્પ્યતે તથા

સ્વાનુભૂયત એવેયં ભ્રાન્તિઃ સ્વપ્નજગત્સ્વિવ ।
કારણં ત્વનુમાસાધ્યં ક્વાનુમાઽનુભવાધિકા

દૃષ્ટમપ્યસ્તિ યન્નેશે ન ચાત્મનિ વિચારિતમ્ ।
અન્યથાનુપપત્ત્યાન્તર્ભ્રાન્ત્યાત્મ સ્વપ્નશૈલવત્

નિર્વિકલ્પં પરં જાડ્યં સવિકલ્પં તુ સંસૃતિઃ ।
ધ્યાનં તેન સમાધાનં ન સંભવંતિ કિંચન

સચેત્યં સંસૃતિર્ધ્યાનમચેત્યં તૂપલસ્થિતિ ।
મોક્ષો નોપલવદ્ભાનં ન વિકલ્પાત્મકં તતઃ

ન ચ નામોપલાભેન નિર્વિકલ્પસમાધિના ।
અન્યદાસાદ્યતે કિંચિલ્લભ્યતે કિં સ્વનિદ્રયા

તસ્માત્સમ્યક્પરિજ્ઞાનાદ્ભ્રાન્તિમાત્રં વિવેકિનઃ ।
સર્ગાત્યન્તાસંભવતો યો જીવન્મુક્તતોદયઃ

નિર્વિકલ્પં સમાધાનં તદનન્તમિહોચ્યતે ।
યથાસ્થિતમવિક્ષુબ્ધમાસનં સર્વભાસનમ્

તદનન્તસુષુપ્તાખ્યં તત્તુરીયમિતિ સ્મૃતમ્ ।
તન્નિર્વાણમિતિ પ્રોક્તં તન્મોક્ષ ઇતિ શબ્દિતમ્

સમ્યગ્બોધૈકઘનતા યાસૌ ધ્યાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
દૃશ્યાત્યન્તાસંભવાત્મ બોધમાહુઃ પરં પદમ્

તચ્ચ નોપલવજ્જાડ્યં ન સુષુપ્તોપમં ભવેત્ ।
ન નિર્વિકલ્પં ન ચ વા સવિકલ્પં ન વાઽપ્યસત્

દૃશ્યાત્યન્તાસંભવાત્મ તદેવાદ્યં હિ વેદનમ્ ।
તત્સર્વં તન્ન કિંચિચ્ચ તદ્વદેવાઙ્ગ વેત્તિ તત્

સમ્યક્પ્રબોધાન્નિર્વાણં પરં તત્સમુદાહૃતમ્ ।
યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં તત્રાલં પ્રલયં ગતમ્

ન તત્ર નાનાઽનાના ન ન ચ કિંચિન્ન કિંચન ।
સમસ્તસદસદ્ભાવસીમાન્તઃ સ ઉદાહૃતઃ

અત્યન્તાસંભવં દૃશ્યં યદ્વૈ નિર્વાણમાસિતમ્ ।
શુદ્ધબોધોદયં શાન્તં તદ્વિદ્ધિ પરમં પદમ્

સ ચ સંપ્રાપ્યતે શુદ્ધો બોધો ધ્યાનમનુત્તમમ્ ।
શાસ્ત્રાત્પદપદાર્થજ્ઞબોધિનોત્પન્નબુદ્ધિના

મોક્ષોપાયાભિધં શાસ્ત્રમિદં વાચયતાનિશમ્ ।
બુદ્ધ્યુપાયેન શુદ્ધેન પુંસા નાન્યેન કેનચિત્

ન તીર્થેન ન દાનેન ન સ્નાનેન ન વિદ્યયા ।
ન ધ્યાનેન ન યોગેન ન તપોભિર્ન ચાધ્વરૈઃ

ભ્રાન્તિમાત્રં કિલેદં સદસત્સદિવ લક્ષ્યતે ।
વ્યોમૈવ જગદાકારં સ્વપ્નોઽનિદ્રે ચિદમ્બરે

ન શામ્યતિ તપસ્તીર્થૈર્ભ્રાન્તિર્નામ કદાચન ।
તપસ્તીર્થાદિના સ્વર્ગાઃ પ્રાપ્યન્તે ન તુ મુક્તતા

ભ્રાંતિઃ શામ્યતિ શાસ્ત્રાર્થાત્સમ્યગ્બુદ્ધ્યાવલોકિતાત્ ।
આત્મજ્ઞાનમયાન્મોક્ષોપાયાદેવેહ નાન્યતઃ

આલોકકારિણાત્યર્થં શાસ્ત્રાર્થેનૈવ શામ્યતિ ।
અમલેનાખિલા ભ્રાન્તિઃ પ્રકાશેનૈવ તામસી

સર્ગસંહારસંસ્થાનાં ભાસો ભાન્તિ ચિદમ્બરે ।
સ્પન્દનાનીવ મરુતિ દ્રવત્વાનીવ વારિણિ

દ્રવ્યસ્ય હૃદ્યેવ ચમત્કૃતિર્નિજા
નભસ્વતઃ સ્પન્દ ઇવાનિશં યથા ।
યથા સ્થિતા સૃષ્ટિરિયં તથાસ્તિતા
લયં નભસ્યન્તરનન્યરૂપિણી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ બ્રહ્મગીતાસુ નિર્વાણોપદેશો નામ ચતુઃસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ