Yoga Vasistha · Chapter 6.172
dvisaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ pṛthvyādirahitaḥ khamevādyaḥ prajāpatiḥ /
manomātramahaṃ manye saṃkalpaviṭapī yathā
mana ityabhidhānena paścādāsthā prakalpitā /
vāryāvartavivartena protthāyāvartatā yathā
sattāmātrātmanastasya kuto buddhyādayaḥ kila /
avidyamāne pṛthvyādau khasyānantasya kiṃ rajaḥ
na tasya dehacittādi nendriyāṇi na vāsanāḥ /
sadapyetatsadā tasya na kiṃcidapi vidyate/
prāktanasya prajeśasya muktatvātkathameva ca /
bhūyaḥ saṃbhavati prājña na smṛtirna ca saṃbhavaḥ
na bhavatyeva muktānāṃ smṛtirdehodayaḥ punaḥ /
na deśakālāvartatvamāvartānāṃ satāmiva
yadi vāpi bhavetkiṃcitsmṛtyā dehādi tasya tat /
tadapṛthvyādibhiḥ śāntaṃ saṃkalpanagaraṃ tanu
yathā saṃkalpaśailasya dṛśyamānamapi sphuṭam /
pṛthvyādirahitaṃ rūpaṃ tadvirāḍvapuṣastathā
smṛtiśca saṃbhavatyeva na kadācana kācana /
eṣā laukikabuddhyā yā sā sadbuddhyā na vidyate
śrīrāma uvāca /
kathaṃ na saṃbhavatyeṣāṃ smṛtiḥ smṛtimatāṃ vara /
smṛteścāsaṃbhave kasmādguṇo guṇagaṇākara
śrīvasiṣṭha uvāca /
dṛśye hi saṃbhavatyeṣā kāryakāraṇatātmani /
tadbhāvābhāvasaṃpannā na tu saṃbhavati smṛtiḥ
ābrahmastambaparyantaṃ dṛśyaṃ kiṃcinna vidyate /
yatra tatra kathaṃ kīdṛk kutaḥ syātsaṃbhavaḥ smṛteḥ
bhūtvā bhāve hi dṛśyasya smaraṇaṃ smṛtirucyate /
dṛśyameva na yatrāsti tatraitāḥ kalanāḥ kutaḥ
atyantābhāva evāsya dṛśyasya kila sarvadā /
sarvaṃ brahmeti satyārthāstatsmṛteḥ kalanāḥ kutaḥ
smṛtirna saṃbhavatyeva tasmādādyā prajāpateḥ /
ākāravattvamevāsya śuddhajñānātmanaḥ kutaḥ
smartavyaṃ bhāvavaśataḥ smṛtirnāstyeva laukikī /
smṛtyarthastvanyadīyo'sti satyātmā tvamimaṃ śrṛṇu
bhūtasyāntaḥ padārthasya smaraṇaṃ smṛtirucyate /
padārthastu na caivāsti na bhūto na bhaviṣyati
evaṃ hi khalvidaṃ brahma paramevācalaṃ yataḥ /
anādimadhyaparyantaṃ kutaḥ smṛtyādayastataḥ
sarvātmatvamapadārthātma cidvyomakacanaṃ tu yat /
vyavahāre'pyalaṃ śāntaṃ smṛtyā tacchabditaṃ mayā
tadetatsmaraṇaṃ nāma svabhāvakacanaṃ hi tat /
tenābhyasto'tha bāhyārthaḥ sādṛśyādavabhāsate
yadyatsaṃvedyate kiṃcittatsvabhāvaṃ svabhāvayat /
tenāvabhāsate yo'rthastasya smṛtyabhidhā kṛtā
avidyamānaṃ bhātīva yathā dṛśyaṃ tathā sthitiḥ /
bhātaivāvidyamānaiva mṛgatṛṣṇā yathodyatā
sarvātmani sthitāḥ satye yāḥ kacanti susaṃvidaḥ /
tā evābhyāsarūḍhārthāḥ sādṛśyātsmṛtayaḥ smṛtāḥ //
kākatālīyavadbhānti sarvātmani susaṃvidaḥ /
svāṅgabhūtāḥ svataḥ svasthāstā eva smṛtayaḥ kṛtāḥ
yadyatkacati sadrūpaṃ svāṅgaṃ sarvātmanaḥ svataḥ /
tadabhyastārthasādṛśyātsmṛtirityucyate budhaiḥ
hetau labdhe'pyalabdhe vā pavanaspandavadvidaḥ /
tā evābhyāsarūḍhārthāḥ sādṛśyātsmṛtayaḥ kṛtāḥ
kākatālīyavadbhānti yāstāḥ smṛtyabhidhāḥ kṛtāḥ /
yathā tavaite'vayavāḥ kacanti na kacanti ca
sthitā evātmani tathā sarvāḥ sarvātmikā vidaḥ /
mithyājñānamayā yadvadarthā ghaṭapaṭādayaḥ
tadvatsmṛtipadārthasya kiṃ bhramasya vicāryate /
dṛśyasyāsaṃbhavājjñasya smṛtirnāstveva tattvataḥ
sa tathaikaghanatvācca cidvyomatvājjagatsthiteḥ /
yathāsthitamidaṃ dṛśyamastyevājñasya saṃprati
na mokṣopāyakathanaṃ na ca jānāmi tatsthitim /
saṃdehādiva jijñāsustāvanmokṣakathocyate
yāvaddṛśyaṃ smṛtiścaiva saṃsmṛtiścāsya śāmyati /
avidyāyāstu maurkhyasya vimohasyātyasaṃbhavāt
ajñastho niścayo'smākaṃ na kadācana gocaraḥ /
yacca yadviṣaye nāsti tannaivānubhavatyasau
rajanyanubhavo bhānorbhavatyaṅga kathaṃ vada /
bhātaṃ vastusvarūpātma cinmātre kiṃcideva yat
tadabhyastārthasādṛśyāttatsaṃskāra iti smṛtam /
ātmasvabhāvabhūtānāmapi cidvyomarūpiṇām
sarveṣāṃ parikalpyānāmābhāse'pyanavasthiteḥ /
evaṃ na saṃbhavatyeva jagatkiṃcitkadācana
dṛṣṭaṃ mṛgatṛṣevāmbu na tu tatparamārthataḥ /
yadā tvayaṃ tadā svapne sargādau cāvabhāsate
cidvyomaiva paraṃ sargaparyāyaṃ svātmani sthitam /
cidvyomaivetthamābhātaṃ na cyutaṃ satsvarūpataḥ
ātmanātmani rūpaṃ vā sadrūpamiva saṃsthitam /
sargādāveva kacite mithyā kacadapi sthitam
ataḥ kutaḥ kvacinnāma heyādeyādibhāsanam /
nedamākāravatkiṃcinnāpi smṛtyātmakaṃ kvacit
kāraṇābhāvato bhāti svarūpaṃ paramātmanaḥ /
ākāravattve yadduḥkhaṃ bhavetsmṛtyāṃ tadeva ca
dvayametadasattasmādvandho nāma na vidyate /
cidvyomni bhūtavyomābhe śūnya eva yathāsthitam
sthitaṃ svarūpamajahadbhuvanārkācalādikam /
yathāsthitogradikkālaṃ jagattvaṃ rūpamatyajat
svamevātyajato rūpaṃ cidvyomna udare sthitam /
svānubhūtyekamātrātma pramātṛsvāpnapattanam
apṛthvyādi kutastatra kila pṛthvyādayo vada /
tadbhāti kevalaṃ śāntaṃ cidākāśaṃ tathātmani
sarvādau svapnakāle ca pṛthvyādeḥ saṃbhavaḥ kutaḥ /
udbhūyeva jagadrūpādbrahmasattātmanātmani
karoti pṛthvyādyabhidhāḥ paścātsatyārthadā iva /
na smṛtyātma na sākāraṃ pṛthvyādīnāmasaṃbhavāt /
na bhrāntirna vivartādi jagadbrahmātma kevalam
brahmedamākacati cārujagatsvarūpaṃ
taccaikameva kacanākacanātmaniṣṭham /
dṛśyābhamapyamalameva nabhaḥ praśāntaṃ
nityoditaṃ pralayasargamayodayātma
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० jagato brahmatvapratipādanaṃ nāma dvisaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0