યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.172

દ્વિસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં પૃથ્વ્યાદિરહિતઃ ખમેવાદ્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
મનોમાત્રમહં મન્યે સંકલ્પવિટપી યથા

મન ઇત્યભિધાનેન પશ્ચાદાસ્થા પ્રકલ્પિતા ।
વાર્યાવર્તવિવર્તેન પ્રોત્થાયાવર્તતા યથા

સત્તામાત્રાત્મનસ્તસ્ય કુતો બુદ્ધ્યાદયઃ કિલ ।
અવિદ્યમાને પૃથ્વ્યાદૌ ખસ્યાનન્તસ્ય કિં રજઃ

ન તસ્ય દેહચિત્તાદિ નેન્દ્રિયાણિ ન વાસનાઃ ।
સદપ્યેતત્સદા તસ્ય ન કિંચિદપિ વિદ્યતે।

પ્રાક્તનસ્ય પ્રજેશસ્ય મુક્તત્વાત્કથમેવ ચ ।
ભૂયઃ સંભવતિ પ્રાજ્ઞ ન સ્મૃતિર્ન ચ સંભવઃ

ન ભવત્યેવ મુક્તાનાં સ્મૃતિર્દેહોદયઃ પુનઃ ।
ન દેશકાલાવર્તત્વમાવર્તાનાં સતામિવ

યદિ વાપિ ભવેત્કિંચિત્સ્મૃત્યા દેહાદિ તસ્ય તત્ ।
તદપૃથ્વ્યાદિભિઃ શાન્તં સંકલ્પનગરં તનુ

યથા સંકલ્પશૈલસ્ય દૃશ્યમાનમપિ સ્ફુટમ્ ।
પૃથ્વ્યાદિરહિતં રૂપં તદ્વિરાડ્વપુષસ્તથા

સ્મૃતિશ્ચ સંભવત્યેવ ન કદાચન કાચન ।
એષા લૌકિકબુદ્ધ્યા યા સા સદ્બુદ્ધ્યા ન વિદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથં ન સંભવત્યેષાં સ્મૃતિઃ સ્મૃતિમતાં વર ।
સ્મૃતેશ્ચાસંભવે કસ્માદ્ગુણો ગુણગણાકર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દૃશ્યે હિ સંભવત્યેષા કાર્યકારણતાત્મનિ ।
તદ્ભાવાભાવસંપન્ના ન તુ સંભવતિ સ્મૃતિઃ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં દૃશ્યં કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
યત્ર તત્ર કથં કીદૃક્ કુતઃ સ્યાત્સંભવઃ સ્મૃતેઃ

ભૂત્વા ભાવે હિ દૃશ્યસ્ય સ્મરણં સ્મૃતિરુચ્યતે ।
દૃશ્યમેવ ન યત્રાસ્તિ તત્રૈતાઃ કલનાઃ કુતઃ

અત્યન્તાભાવ એવાસ્ય દૃશ્યસ્ય કિલ સર્વદા ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ સત્યાર્થાસ્તત્સ્મૃતેઃ કલનાઃ કુતઃ

સ્મૃતિર્ન સંભવત્યેવ તસ્માદાદ્યા પ્રજાપતેઃ ।
આકારવત્ત્વમેવાસ્ય શુદ્ધજ્ઞાનાત્મનઃ કુતઃ

સ્મર્તવ્યં ભાવવશતઃ સ્મૃતિર્નાસ્ત્યેવ લૌકિકી ।
સ્મૃત્યર્થસ્ત્વન્યદીયોઽસ્તિ સત્યાત્મા ત્વમિમં શ્રૃણુ

ભૂતસ્યાન્તઃ પદાર્થસ્ય સ્મરણં સ્મૃતિરુચ્યતે ।
પદાર્થસ્તુ ન ચૈવાસ્તિ ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

એવં હિ ખલ્વિદં બ્રહ્મ પરમેવાચલં યતઃ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં કુતઃ સ્મૃત્યાદયસ્તતઃ

સર્વાત્મત્વમપદાર્થાત્મ ચિદ્વ્યોમકચનં તુ યત્ ।
વ્યવહારેઽપ્યલં શાન્તં સ્મૃત્યા તચ્છબ્દિતં મયા

તદેતત્સ્મરણં નામ સ્વભાવકચનં હિ તત્ ।
તેનાભ્યસ્તોઽથ બાહ્યાર્થઃ સાદૃશ્યાદવભાસતે

યદ્યત્સંવેદ્યતે કિંચિત્તત્સ્વભાવં સ્વભાવયત્ ।
તેનાવભાસતે યોઽર્થસ્તસ્ય સ્મૃત્યભિધા કૃતા

અવિદ્યમાનં ભાતીવ યથા દૃશ્યં તથા સ્થિતિઃ ।
ભાતૈવાવિદ્યમાનૈવ મૃગતૃષ્ણા યથોદ્યતા

સર્વાત્મનિ સ્થિતાઃ સત્યે યાઃ કચન્તિ સુસંવિદઃ ।
તા એવાભ્યાસરૂઢાર્થાઃ સાદૃશ્યાત્સ્મૃતયઃ સ્મૃતાઃ ॥
કાકતાલીયવદ્ભાન્તિ સર્વાત્મનિ સુસંવિદઃ ।
સ્વાઙ્ગભૂતાઃ સ્વતઃ સ્વસ્થાસ્તા એવ સ્મૃતયઃ કૃતાઃ

યદ્યત્કચતિ સદ્રૂપં સ્વાઙ્ગં સર્વાત્મનઃ સ્વતઃ ।
તદભ્યસ્તાર્થસાદૃશ્યાત્સ્મૃતિરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

હેતૌ લબ્ધેઽપ્યલબ્ધે વા પવનસ્પન્દવદ્વિદઃ ।
તા એવાભ્યાસરૂઢાર્થાઃ સાદૃશ્યાત્સ્મૃતયઃ કૃતાઃ

કાકતાલીયવદ્ભાન્તિ યાસ્તાઃ સ્મૃત્યભિધાઃ કૃતાઃ ।
યથા તવૈતેઽવયવાઃ કચન્તિ ન કચન્તિ ચ

સ્થિતા એવાત્મનિ તથા સર્વાઃ સર્વાત્મિકા વિદઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનમયા યદ્વદર્થા ઘટપટાદયઃ

તદ્વત્સ્મૃતિપદાર્થસ્ય કિં ભ્રમસ્ય વિચાર્યતે ।
દૃશ્યસ્યાસંભવાજ્જ્ઞસ્ય સ્મૃતિર્નાસ્ત્વેવ તત્ત્વતઃ

સ તથૈકઘનત્વાચ્ચ ચિદ્વ્યોમત્વાજ્જગત્સ્થિતેઃ ।
યથાસ્થિતમિદં દૃશ્યમસ્ત્યેવાજ્ઞસ્ય સંપ્રતિ

ન મોક્ષોપાયકથનં ન ચ જાનામિ તત્સ્થિતિમ્ ।
સંદેહાદિવ જિજ્ઞાસુસ્તાવન્મોક્ષકથોચ્યતે

યાવદ્દૃશ્યં સ્મૃતિશ્ચૈવ સંસ્મૃતિશ્ચાસ્ય શામ્યતિ ।
અવિદ્યાયાસ્તુ મૌર્ખ્યસ્ય વિમોહસ્યાત્યસંભવાત્

અજ્ઞસ્થો નિશ્ચયોઽસ્માકં ન કદાચન ગોચરઃ ।
યચ્ચ યદ્વિષયે નાસ્તિ તન્નૈવાનુભવત્યસૌ

રજન્યનુભવો ભાનોર્ભવત્યઙ્ગ કથં વદ ।
ભાતં વસ્તુસ્વરૂપાત્મ ચિન્માત્રે કિંચિદેવ યત્

તદભ્યસ્તાર્થસાદૃશ્યાત્તત્સંસ્કાર ઇતિ સ્મૃતમ્ ।
આત્મસ્વભાવભૂતાનામપિ ચિદ્વ્યોમરૂપિણામ્

સર્વેષાં પરિકલ્પ્યાનામાભાસેઽપ્યનવસ્થિતેઃ ।
એવં ન સંભવત્યેવ જગત્કિંચિત્કદાચન

દૃષ્ટં મૃગતૃષેવામ્બુ ન તુ તત્પરમાર્થતઃ ।
યદા ત્વયં તદા સ્વપ્ને સર્ગાદૌ ચાવભાસતે

ચિદ્વ્યોમૈવ પરં સર્ગપર્યાયં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્ ।
ચિદ્વ્યોમૈવેત્થમાભાતં ન ચ્યુતં સત્સ્વરૂપતઃ

આત્મનાત્મનિ રૂપં વા સદ્રૂપમિવ સંસ્થિતમ્ ।
સર્ગાદાવેવ કચિતે મિથ્યા કચદપિ સ્થિતમ્

અતઃ કુતઃ ક્વચિન્નામ હેયાદેયાદિભાસનમ્ ।
નેદમાકારવત્કિંચિન્નાપિ સ્મૃત્યાત્મકં ક્વચિત્

કારણાભાવતો ભાતિ સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।
આકારવત્ત્વે યદ્દુઃખં ભવેત્સ્મૃત્યાં તદેવ ચ

દ્વયમેતદસત્તસ્માદ્વન્ધો નામ ન વિદ્યતે ।
ચિદ્વ્યોમ્નિ ભૂતવ્યોમાભે શૂન્ય એવ યથાસ્થિતમ્

સ્થિતં સ્વરૂપમજહદ્ભુવનાર્કાચલાદિકમ્ ।
યથાસ્થિતોગ્રદિક્કાલં જગત્ત્વં રૂપમત્યજત્

સ્વમેવાત્યજતો રૂપં ચિદ્વ્યોમ્ન ઉદરે સ્થિતમ્ ।
સ્વાનુભૂત્યેકમાત્રાત્મ પ્રમાતૃસ્વાપ્નપત્તનમ્

અપૃથ્વ્યાદિ કુતસ્તત્ર કિલ પૃથ્વ્યાદયો વદ ।
તદ્ભાતિ કેવલં શાન્તં ચિદાકાશં તથાત્મનિ

સર્વાદૌ સ્વપ્નકાલે ચ પૃથ્વ્યાદેઃ સંભવઃ કુતઃ ।
ઉદ્ભૂયેવ જગદ્રૂપાદ્બ્રહ્મસત્તાત્મનાત્મનિ

કરોતિ પૃથ્વ્યાદ્યભિધાઃ પશ્ચાત્સત્યાર્થદા ઇવ ।
ન સ્મૃત્યાત્મ ન સાકારં પૃથ્વ્યાદીનામસંભવાત્ ।
ન ભ્રાન્તિર્ન વિવર્તાદિ જગદ્બ્રહ્માત્મ કેવલમ્

બ્રહ્મેદમાકચતિ ચારુજગત્સ્વરૂપં
તચ્ચૈકમેવ કચનાકચનાત્મનિષ્ઠમ્ ।
દૃશ્યાભમપ્યમલમેવ નભઃ પ્રશાન્તં
નિત્યોદિતં પ્રલયસર્ગમયોદયાત્મ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ જગતો બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદનં નામ દ્વિસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ