Yoga Vasistha · Chapter 6.171

ekasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃvidākāśakacanamidaṃ bhāti jagattayā /
vastuto na jagannābhā na śūnyaṃ na ca saṃvidaḥ

yadidaṃ bhāti cidvyoma jagadākhyaṃ na tattataḥ /
ākāśādiva śūnyatvamanyadanyadapi sthitam

deśāddeśāntaraprāptau madhye yatsaṃvido vapuḥ /
taddṛśyamiti bhātīdaṃ dṛśyamanyanna vidyate

mahāpralayasaṃpattāvādisargaḥ punaḥ kila /
parasmātkāraṇābhāve kuto dṛśyasya saṃbhavaḥ

tadāṇumātramapi hi dṛśyabījaṃ na vidyate /
kila yasmādidaṃ cakraṃ punarmūrtaṃ pravartate

utpannameva naivāto mūrtaṃ dṛśyamidaṃ jagat /
vandhyāputra ivātyantamato'styeva na dṛśyadhīḥ

yaccedaṃ kiṃcidābhāti dṛśyamityabhitaḥ sthitam /
taccinmātraṃ khamevācchaṃ parameva padaṃ viduḥ

yathā suṣuptātsvapnatvaṃ gacchadyātyanavasthitim /
cinmātramajahatsvacchaṃ nijaṃ rūpamanāmayam

sargasyādau tathaivedamātmaiva svātmanātmani /
vyomātmaiva cidābhāsaṃ dṛśyamityavabhāsate

yathā puratayā bhāti manaḥ saṃkalpamantharam /
tathā dṛśyamivābhāti sargādau cinnabhaḥ param

yathātmanyanilaḥ spandaścakrāvartavadīhate /
sargādau cinnabhaḥ sthitvā dṛśyamityeva tiṣṭhati

ato jñātamanābhātameva dṛśyaṃ jagattrayam /
brahmaivedaṃ paraṃ bhāti svātmanītthamavasthitam

nāstyeva mūrtaṃ pṛthvyādi kiṃcanāpi kadācana /
astu mūrtamamūrtaṃ vā brahmaivedaṃ virājate

prabodhakāle svapnādriryathā vyomaiva nirvapuḥ /
tathedaṃ śāntacinmātraṃ khaṃ pravodhe jagattrayam

prabuddhānāṃ paraṃ brahma nirvibhāgamidaṃ jagat /
dhīmanto'pi na tadvidmo yadidaṃ tvaprabodhanam

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ /
svasvabhāvo hi bhūtānāṃ tatpadaṃ paramātmakam

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ /
etattatparamākāśamatra sarvaṃ pratiṣṭhitam

yādṛgetatpadaṃ tādṛgidaṃ sadasadātmakam /
yenārthapañcakādanyatkiṃcanāpi na vidyate

rūpālokamanaskārā etadeva padaṃ viduḥ /
ete te dravatāvartāḥ padasyāsya mahāmbhasaḥ

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ /
etasyāvyatirekeṇa jagattā nāsti kācana

rāgadveṣādayo bhāvā bhāvābhāvadṛśastathā /
etadrūpamamuñcanta etasyāvayavāḥ sthitāḥ

tyaktvā pūrvāpare koṭyau madhye yatsaṃvido vapuḥ /
sa svabhāvaḥ paro jñeyo jagatpayasi saṃjñitaḥ

deśāddeśāntaraprāptau viddhi madhyamasaṃvidaḥ /
jagadityaparaṃ nāma svarūpādacyutātmanaḥ

ādisargātprabhṛtyeva dṛśyamutpannameva no /
yannāma tadihāstīti māyāśambaraḍambaraḥ

kaṣṭaṃ nāstyeva yaddṛśyaṃ tadapyastīti saṃsthitam /
yadapyasti paraṃ brahma kaṣṭaṃ nāstīti tatsthitam

abrahmaṇyaṃ kva gacchāmi viparītamato jagat /
asadṛśyaṃ sadityuktaṃ brahmaivaṃ nāvagamyate

na cotpannaṃ na cābhāti dṛśyaṃ kiṃcana kutracit /
yadidaṃ bhāti tadbrahma vyomaiva kacati svayam

yathā maṇiḥ prakacati svabhāsā'vyatiriktayā /
ātmano'nanyayā sṛṣṭyā cidvyoma kacitaṃ tathā

tasminneva pade śānte tapatyeṣa divākaraḥ /
tasyaivāvayavaścaiva na nāmānyo'sti bhāskaraḥ

sthito'pi tatra na tapatyarko na ca niśākaraḥ /
prakāśayati devo'sāvarkaṃ nārkastamīśvaram

tasya bhāsā vibhātīdaṃ tadaho dṛśyamaṇḍalam /
sarvacandrārkavahnīnāṃ padārthānāṃ sa dīpakaḥ

sa sākāro nirākāra iti śabdārthakalpanā /
khapuṣpavadasadrūpā na saṃbhavati tadvidām

sāṅgabhūto yathaiko'ṇurbhāti jīvārkatejasi /
na bhānti bhānti vā tatra tathā sūryādayo'ṇavaḥ

cinmātrākāśaratnasya sṛṣṭayo'rkādisaṃyutāḥ /
yā bhāsastāḥ kathaṃ tasmādvyatiriktāḥ syurucyatām

cinmātreṇāpi rahitaṃ śūnyatvenāpi varjitam /
padaṃ sarvātmariktaṃ tatsarvārthaiśca samanvitam

pṛthvyādīnyapi santyeva tatra santi na kānicit /
jīvanto'pi na vidyante jīvāstatra ca kecana

atyajanto dvayasthaulyaṃ tatraite paramāṇavaḥ /
svarūpamatyajaddvaitamaikyaṃ vātra na kiṃcana

kiṃcidatra na kiṃcidvai na kiṃcicca na kiṃcana /
kiṃcinna kiṃcidityeṣā kalanātrātidūragā

ekā nirantarānantā nityamatyātatātmanā /
cinmātravyomasattaiva jagannāmnātmani sthitā

ekaṃ cetyaṃ tyaktavatyā aprāptāyāścito'param /
yadrūpaṃ jagato rūpamasya nānātmano'pi tat

nānevedamanānaiva cidvyomaivedamātatam /
bhūtapañcakarūpeṇa svapne citiriva sthitam

suṣuptādviśataḥ svapnaṃ suṣuptasthaiva cidyathā /
yathā sthitaiva svapnatvametyevaṃ sargatāmimām

yādṛksuṣuptaṃ svapnastu tādṛgeva tathaiva ca /
jāgratturyaṃ tathaivedamato vyomasamaṃ jagat

jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca turyamevākhilaṃ sthitam /
tattvavidgotramūḍhastu yadvai vetti na vedmi tat

jaḍānāmajaḍānāṃ yaḥ sarvārthānāmanāratam /
durlakṣyapariṇāmo'ntarmanobuddhyādivarjitaḥ

suśuddhāyāścito rūpaṃ padārthāstanmayāśca te /
te vasanti na sadrūpāstadeva hi tathā sthitam

pariṇāmādiśabdārthadṛśāmata ihānagha /
upadeśārthamuktīnāṃ gandho'pyevaṃ na vidyate

ādisargātprabhṛtyeva mahāsattātmanātmani /
cinmātraparamākāśaṃ sthitamekaṃ mahātmanaḥ

prapūrṇaikātmani prakhyā sā sarvavyāpinī citiḥ /
sthitā tayātmanyevāntarjagadityabhidhāḥ kṛtāḥ

parijñāte yathā svapne svāṅgīkārātsukhaṃ sukham /
anaṅgīkārato duḥkhaṃ saduḥkhaṃ bhavati kṣaṇāt

gacchatastiṣṭhataścaiva jāgrataḥ svapatastathā /
nityamekaṃ samādhānaṃ sthitaṃ śāntasya tadvidaḥ

bhede'pyabhedaniṣṭhasya duḥkhe'pi hi sukhasthiteḥ /
sato'pyevāsato jñasya kimanyadavaśiṣyate

na saṃtyajati nādatte kiṃcidvyavaharannapi /
hṛdayena bahiḥkārye'kāryaṃ evāvatiṣṭhate

yathā himasya śītatvaṃ vahnerauṣṇyaṃ tathedṛśaḥ /
svabhāvo'sya bhavennityaṃ na tvāhāryo guṇo'sya saḥ

yasya tveṣa svabhāvaḥ syānna nāma na sa tattvavit /
etadevājñatācihnaṃ yadicchā prakṛtetarā

āśvastāntaḥkaraṇaḥ
kṣīṇavikalpaḥ svarūpasāramayaḥ /
paramaśamāmṛtatṛpta-
stiṣṭhati vidvānnirāvaraṇaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvā० u० daitaikyanirāmayayogopadeśo nāmaikasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ