યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.171

એકસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંવિદાકાશકચનમિદં ભાતિ જગત્તયા ।
વસ્તુતો ન જગન્નાભા ન શૂન્યં ન ચ સંવિદઃ

યદિદં ભાતિ ચિદ્વ્યોમ જગદાખ્યં ન તત્તતઃ ।
આકાશાદિવ શૂન્યત્વમન્યદન્યદપિ સ્થિતમ્

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ મધ્યે યત્સંવિદો વપુઃ ।
તદ્દૃશ્યમિતિ ભાતીદં દૃશ્યમન્યન્ન વિદ્યતે

મહાપ્રલયસંપત્તાવાદિસર્ગઃ પુનઃ કિલ ।
પરસ્માત્કારણાભાવે કુતો દૃશ્યસ્ય સંભવઃ

તદાણુમાત્રમપિ હિ દૃશ્યબીજં ન વિદ્યતે ।
કિલ યસ્માદિદં ચક્રં પુનર્મૂર્તં પ્રવર્તતે

ઉત્પન્નમેવ નૈવાતો મૂર્તં દૃશ્યમિદં જગત્ ।
વન્ધ્યાપુત્ર ઇવાત્યન્તમતોઽસ્ત્યેવ ન દૃશ્યધીઃ

યચ્ચેદં કિંચિદાભાતિ દૃશ્યમિત્યભિતઃ સ્થિતમ્ ।
તચ્ચિન્માત્રં ખમેવાચ્છં પરમેવ પદં વિદુઃ

યથા સુષુપ્તાત્સ્વપ્નત્વં ગચ્છદ્યાત્યનવસ્થિતિમ્ ।
ચિન્માત્રમજહત્સ્વચ્છં નિજં રૂપમનામયમ્

સર્ગસ્યાદૌ તથૈવેદમાત્મૈવ સ્વાત્મનાત્મનિ ।
વ્યોમાત્મૈવ ચિદાભાસં દૃશ્યમિત્યવભાસતે

યથા પુરતયા ભાતિ મનઃ સંકલ્પમન્થરમ્ ।
તથા દૃશ્યમિવાભાતિ સર્ગાદૌ ચિન્નભઃ પરમ્

યથાત્મન્યનિલઃ સ્પન્દશ્ચક્રાવર્તવદીહતે ।
સર્ગાદૌ ચિન્નભઃ સ્થિત્વા દૃશ્યમિત્યેવ તિષ્ઠતિ

અતો જ્ઞાતમનાભાતમેવ દૃશ્યં જગત્ત્રયમ્ ।
બ્રહ્મૈવેદં પરં ભાતિ સ્વાત્મનીત્થમવસ્થિતમ્

નાસ્ત્યેવ મૂર્તં પૃથ્વ્યાદિ કિંચનાપિ કદાચન ।
અસ્તુ મૂર્તમમૂર્તં વા બ્રહ્મૈવેદં વિરાજતે

પ્રબોધકાલે સ્વપ્નાદ્રિર્યથા વ્યોમૈવ નિર્વપુઃ ।
તથેદં શાન્તચિન્માત્રં ખં પ્રવોધે જગત્ત્રયમ્

પ્રબુદ્ધાનાં પરં બ્રહ્મ નિર્વિભાગમિદં જગત્ ।
ધીમન્તોઽપિ ન તદ્વિદ્મો યદિદં ત્વપ્રબોધનમ્

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
સ્વસ્વભાવો હિ ભૂતાનાં તત્પદં પરમાત્મકમ્

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
એતત્તત્પરમાકાશમત્ર સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્

યાદૃગેતત્પદં તાદૃગિદં સદસદાત્મકમ્ ।
યેનાર્થપઞ્ચકાદન્યત્કિંચનાપિ ન વિદ્યતે

રૂપાલોકમનસ્કારા એતદેવ પદં વિદુઃ ।
એતે તે દ્રવતાવર્તાઃ પદસ્યાસ્ય મહામ્ભસઃ

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
એતસ્યાવ્યતિરેકેણ જગત્તા નાસ્તિ કાચન

રાગદ્વેષાદયો ભાવા ભાવાભાવદૃશસ્તથા ।
એતદ્રૂપમમુઞ્ચન્ત એતસ્યાવયવાઃ સ્થિતાઃ

ત્યક્ત્વા પૂર્વાપરે કોટ્યૌ મધ્યે યત્સંવિદો વપુઃ ।
સ સ્વભાવઃ પરો જ્ઞેયો જગત્પયસિ સંજ્ઞિતઃ

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ વિદ્ધિ મધ્યમસંવિદઃ ।
જગદિત્યપરં નામ સ્વરૂપાદચ્યુતાત્મનઃ

આદિસર્ગાત્પ્રભૃત્યેવ દૃશ્યમુત્પન્નમેવ નો ।
યન્નામ તદિહાસ્તીતિ માયાશમ્બરડમ્બરઃ

કષ્ટં નાસ્ત્યેવ યદ્દૃશ્યં તદપ્યસ્તીતિ સંસ્થિતમ્ ।
યદપ્યસ્તિ પરં બ્રહ્મ કષ્ટં નાસ્તીતિ તત્સ્થિતમ્

અબ્રહ્મણ્યં ક્વ ગચ્છામિ વિપરીતમતો જગત્ ।
અસદૃશ્યં સદિત્યુક્તં બ્રહ્મૈવં નાવગમ્યતે

ન ચોત્પન્નં ન ચાભાતિ દૃશ્યં કિંચન કુત્રચિત્ ।
યદિદં ભાતિ તદ્બ્રહ્મ વ્યોમૈવ કચતિ સ્વયમ્

યથા મણિઃ પ્રકચતિ સ્વભાસાઽવ્યતિરિક્તયા ।
આત્મનોઽનન્યયા સૃષ્ટ્યા ચિદ્વ્યોમ કચિતં તથા

તસ્મિન્નેવ પદે શાન્તે તપત્યેષ દિવાકરઃ ।
તસ્યૈવાવયવશ્ચૈવ ન નામાન્યોઽસ્તિ ભાસ્કરઃ

સ્થિતોઽપિ તત્ર ન તપત્યર્કો ન ચ નિશાકરઃ ।
પ્રકાશયતિ દેવોઽસાવર્કં નાર્કસ્તમીશ્વરમ્

તસ્ય ભાસા વિભાતીદં તદહો દૃશ્યમણ્ડલમ્ ।
સર્વચન્દ્રાર્કવહ્નીનાં પદાર્થાનાં સ દીપકઃ

સ સાકારો નિરાકાર ઇતિ શબ્દાર્થકલ્પના ।
ખપુષ્પવદસદ્રૂપા ન સંભવતિ તદ્વિદામ્

સાઙ્ગભૂતો યથૈકોઽણુર્ભાતિ જીવાર્કતેજસિ ।
ન ભાન્તિ ભાન્તિ વા તત્ર તથા સૂર્યાદયોઽણવઃ

ચિન્માત્રાકાશરત્નસ્ય સૃષ્ટયોઽર્કાદિસંયુતાઃ ।
યા ભાસસ્તાઃ કથં તસ્માદ્વ્યતિરિક્તાઃ સ્યુરુચ્યતામ્

ચિન્માત્રેણાપિ રહિતં શૂન્યત્વેનાપિ વર્જિતમ્ ।
પદં સર્વાત્મરિક્તં તત્સર્વાર્થૈશ્ચ સમન્વિતમ્

પૃથ્વ્યાદીન્યપિ સન્ત્યેવ તત્ર સન્તિ ન કાનિચિત્ ।
જીવન્તોઽપિ ન વિદ્યન્તે જીવાસ્તત્ર ચ કેચન

અત્યજન્તો દ્વયસ્થૌલ્યં તત્રૈતે પરમાણવઃ ।
સ્વરૂપમત્યજદ્દ્વૈતમૈક્યં વાત્ર ન કિંચન

કિંચિદત્ર ન કિંચિદ્વૈ ન કિંચિચ્ચ ન કિંચન ।
કિંચિન્ન કિંચિદિત્યેષા કલનાત્રાતિદૂરગા

એકા નિરન્તરાનન્તા નિત્યમત્યાતતાત્મના ।
ચિન્માત્રવ્યોમસત્તૈવ જગન્નામ્નાત્મનિ સ્થિતા

એકં ચેત્યં ત્યક્તવત્યા અપ્રાપ્તાયાશ્ચિતોઽપરમ્ ।
યદ્રૂપં જગતો રૂપમસ્ય નાનાત્મનોઽપિ તત્

નાનેવેદમનાનૈવ ચિદ્વ્યોમૈવેદમાતતમ્ ।
ભૂતપઞ્ચકરૂપેણ સ્વપ્ને ચિતિરિવ સ્થિતમ્

સુષુપ્તાદ્વિશતઃ સ્વપ્નં સુષુપ્તસ્થૈવ ચિદ્યથા ।
યથા સ્થિતૈવ સ્વપ્નત્વમેત્યેવં સર્ગતામિમામ્

યાદૃક્સુષુપ્તં સ્વપ્નસ્તુ તાદૃગેવ તથૈવ ચ ।
જાગ્રત્તુર્યં તથૈવેદમતો વ્યોમસમં જગત્

જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ તુર્યમેવાખિલં સ્થિતમ્ ।
તત્ત્વવિદ્ગોત્રમૂઢસ્તુ યદ્વૈ વેત્તિ ન વેદ્મિ તત્

જડાનામજડાનાં યઃ સર્વાર્થાનામનારતમ્ ।
દુર્લક્ષ્યપરિણામોઽન્તર્મનોબુદ્ધ્યાદિવર્જિતઃ

સુશુદ્ધાયાશ્ચિતો રૂપં પદાર્થાસ્તન્મયાશ્ચ તે ।
તે વસન્તિ ન સદ્રૂપાસ્તદેવ હિ તથા સ્થિતમ્

પરિણામાદિશબ્દાર્થદૃશામત ઇહાનઘ ।
ઉપદેશાર્થમુક્તીનાં ગન્ધોઽપ્યેવં ન વિદ્યતે

આદિસર્ગાત્પ્રભૃત્યેવ મહાસત્તાત્મનાત્મનિ ।
ચિન્માત્રપરમાકાશં સ્થિતમેકં મહાત્મનઃ

પ્રપૂર્ણૈકાત્મનિ પ્રખ્યા સા સર્વવ્યાપિની ચિતિઃ ।
સ્થિતા તયાત્મન્યેવાન્તર્જગદિત્યભિધાઃ કૃતાઃ

પરિજ્ઞાતે યથા સ્વપ્ને સ્વાઙ્ગીકારાત્સુખં સુખમ્ ।
અનઙ્ગીકારતો દુઃખં સદુઃખં ભવતિ ક્ષણાત્

ગચ્છતસ્તિષ્ઠતશ્ચૈવ જાગ્રતઃ સ્વપતસ્તથા ।
નિત્યમેકં સમાધાનં સ્થિતં શાન્તસ્ય તદ્વિદઃ

ભેદેઽપ્યભેદનિષ્ઠસ્ય દુઃખેઽપિ હિ સુખસ્થિતેઃ ।
સતોઽપ્યેવાસતો જ્ઞસ્ય કિમન્યદવશિષ્યતે

ન સંત્યજતિ નાદત્તે કિંચિદ્વ્યવહરન્નપિ ।
હૃદયેન બહિઃકાર્યેઽકાર્યં એવાવતિષ્ઠતે

યથા હિમસ્ય શીતત્વં વહ્નેરૌષ્ણ્યં તથેદૃશઃ ।
સ્વભાવોઽસ્ય ભવેન્નિત્યં ન ત્વાહાર્યો ગુણોઽસ્ય સઃ

યસ્ય ત્વેષ સ્વભાવઃ સ્યાન્ન નામ ન સ તત્ત્વવિત્ ।
એતદેવાજ્ઞતાચિહ્નં યદિચ્છા પ્રકૃતેતરા

આશ્વસ્તાન્તઃકરણઃ
ક્ષીણવિકલ્પઃ સ્વરૂપસારમયઃ ।
પરમશમામૃતતૃપ્ત-
સ્તિષ્ઠતિ વિદ્વાન્નિરાવરણઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ દૈતૈક્યનિરામયયોગોપદેશો નામૈકસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ