Yoga Vasistha · Chapter 6.169

ekonasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
na sukhāya sukhaṃ yasya duḥkhaṃ duḥkhāya yasya no /
antarmukhamaternityaṃ sa mukta iti kathyate

yasya na sphurati prajñā cidvyomanyacalasthiteḥ /
prasṛteṣviva bhogeṣu sa mukta iti kathyate

cinmātrātmani viśrāntaṃ yasya cittamacañcalam /
tatraiva ratimāyātaṃ sa jīvanmukta ucyate

paramātmani viśrāntaṃ yasya vyāvṛttya no manaḥ /
ramate'sminpunardṛśye sa jīvanmukta ucyate

śrīrāma uvāca /
na sukhāya sukhaṃ yasya duḥkhaṃ dukhāya yasya no /
jaḍameva mune manye mānavaṃ tamacetanam

śrīvasiṣṭha uvāca /
cidvyomaikāntaniṣṭhatvātprayatnena vinā sukham /
na vetti śuddhabodhātmā yaḥ sa viśrānta ucyate

sarva eva parikṣīṇāḥ saṃdehā yasya vastutaḥ /
sarvārtheṣu vivekena sa viśrāntaḥ pare pade

yasya kasmiṃścidapyarthe kvacidrasikatāsti no /
vyavahāravato'pyantaḥ sa viśrānta udāhṛtaḥ //
yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ /
yathāprāptaṃ viharataḥ sa viśrānta iti smṛtaḥ

aviśrāme nirālambe dīrghe saṃsāravartmani /
cittvādātmani viśrāntiḥ prāptā yena jayatyasau

dhāvitvā ye ciraṃ kālaṃ prāptaviśrāntayaḥ sthitāḥ /
te suptā iva lakṣyante vyavahāraparā api

te hi cetyacidābhāsanabhasyābhānti bhāmayāḥ /
bhāskarā uditā nityaṃ neha tiṣṭhanti te kvacit

sadehā vyavahārasthā api suptā ivottamāḥ /
prakṣīṇā iva lakṣyante jaḍābhā na tu te jaḍāḥ

suptā iveha śayyāsu ye svapnanagare sthitāḥ /
suptā iti ta ucyante na tu te jaḍatāṃ gatāḥ

dīrghādhvapariviśrānto viśrānto na dadāti yaḥ /
vākyaṃ sa sukhamaunasthaḥ procyate na jaḍākṛtiḥ

yā niśā sarvabhūtānāmavidyāstamayātmikā /
paro bodhaḥ parā śāntistatrāsau samamāsthitaḥ

yasmiñjāgrati bhūtāni dṛśye'sminduḥkhadāyini /
tatrāsau satataṃ suptastanna paśyatyasau sukhī

yaḥ karmaughamanādṛtya svātmanyevāvatiṣṭhate /
sa ātmārāma ityukto na jaḍo'sau raghūdvaha

duḥkhādatigataḥ so'smātprāptaḥ pāraṃ bhavāmbudheḥ /
tiṣṭhatyanubhavanbhavyo viśrāntisukhamātmani

dīrghādhvani pariśrānto viṣayaiścaturaiściram /
bhogabhāvāturaḥ krūraiḥ protthitaḥ pathi ḍāmaraiḥ

jarātuṣārāśanibhirbhūyobhūyo jaḍīkṛtaḥ /
janmajaṅgalasāraṅgo vyarthavyagravihāravān

paramātmaparikrānto duḥkhakaṇṭakasaṃkaṭe /
suduṣprāpasukhacchāye pānthaḥ saṃsāravartmani

duṣkṛtaiḥ kṛtapātheyo luṭhankṣīṇaḥ pade pade /
arthānarthamayairmārgaiḥ saṃkaṭairvivaśīkṛtaḥ

saṃsārajaladheḥ pāraṃ prāpya bhūtavivarjitam /
aśayyo'tipramābuddhaḥ sa śete sukhamātmavān

apasarpaṃ nirastehamasvapnamasuṣuptakam /
prabuddhamabahirnidraṃ hā śete sukhamātmavān

jātyaśvavadihājātiraśnangacchanśvasanvadan /
lokamadhye mahāraṇye hā śete sukhamātmavān

apūrvaiva ghanā nidrā kāpi sā tattvadarśinām /
yā na śāmyati kalpābhraravairnāṅgavikartanaiḥ

apūrvaiva ghanā nidrā kāpi sā tattvadarśinām /
prabuddhānāmapi hi yā nimīlayati dṛgdṛśau

animīlitanetrasya yasya viśvaṃ pralīyate /
sa kṣīvaḥ paramārthena hā śete sukhamātmavān

vinigīrya jagatsarvaṃ paramāṃ pūrṇatāṃ gataḥ /
ātṛpteramṛtaṃ pītvā hā śete sukhamātmavān

nirānandamahānandī sukhamadvaitamakṣayam /
nirālokamahāloko hā śete sukhamātmavān

lobhāndhakāroparamo lokalampaṭatāṃ gataḥ /
aghanatvaghanābhogo hā śete sukhamātmavān

anantaduḥkhamāśāntamaśāntaṃ janatāsthitau /
abahirmukhamatyogi hā śete sukhamātmavān

aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām /
kṛtvātmānaṃ nabhaḥśayyaṃ hā śete sukhamātmavān

paramāṇau paramāṇau jagatkoṭiśatānyapi /
aṇau sthūle dadhaddehe hā śete sukhamātmavān

kurvansaṃhārasargaughānakurvaṃśca kathaṃcana /
paramālokaśayyāyāṃ hā śete sukhamātmavān

saṃsāranicayasvapnaṃ parijñāya suṣuptatām /
nayanprakaṭadigdīrghāṃ hā śete sukhamātmavān

sarveṣāṃ jagadarthānāṃ sattāsāmānyatāṃ gataḥ /
ākāśādadhiko vyāpī hā śetesukhamātmavān

acchācchamambaraṃ kṛtvā jagadapyambarīkṛtam /
śāntaśabdaparaśvāsaṃ hā śete sukhamātmavān

idamasmajjagatpaśyansvayamākāśakoṇake /
viśadākāśakośātmā hā śete sukhamātmavān

yathā pravāhasaṃprāptavyavahāramanorame /
tṛṇyāstaraṇaviśrānto hā śete sukhamātmavān

parameṇa svayatnena parijñānātsvarūpiṇā /
svapnasaṃdarśanenaiva jīvan khamiva khena khe

jñānenākāśakalpena dharmān gaganasaṃnibhān /
jñena yatnena saṃbuddhaḥ paramāmbaratāṃ gataḥ

prabuddhaḥ suptaḥ suptopi prabuddho ramateniśam /
suṣuptobhūttato jāgratsvapnārthasuhṛdā saha

janmāntaraikasahavāsasamāśayena
citrānuvṛttimadhureṇa ciraṃtanena /
mitreṇa sārdhamakhilāni dināni nītvā
viśrāntimeṣyati pade parame ciraṃ saḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० ni० u० avi० śa० viśrāntacittavarṇanaṃ nāmaikonasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ