યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.169

એકોનસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન સુખાય સુખં યસ્ય દુઃખં દુઃખાય યસ્ય નો ।
અન્તર્મુખમતેર્નિત્યં સ મુક્ત ઇતિ કથ્યતે

યસ્ય ન સ્ફુરતિ પ્રજ્ઞા ચિદ્વ્યોમન્યચલસ્થિતેઃ ।
પ્રસૃતેષ્વિવ ભોગેષુ સ મુક્ત ઇતિ કથ્યતે

ચિન્માત્રાત્મનિ વિશ્રાન્તં યસ્ય ચિત્તમચઞ્ચલમ્ ।
તત્રૈવ રતિમાયાતં સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

પરમાત્મનિ વિશ્રાન્તં યસ્ય વ્યાવૃત્ત્ય નો મનઃ ।
રમતેઽસ્મિન્પુનર્દૃશ્યે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ન સુખાય સુખં યસ્ય દુઃખં દુખાય યસ્ય નો ।
જડમેવ મુને મન્યે માનવં તમચેતનમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિદ્વ્યોમૈકાન્તનિષ્ઠત્વાત્પ્રયત્નેન વિના સુખમ્ ।
ન વેત્તિ શુદ્ધબોધાત્મા યઃ સ વિશ્રાન્ત ઉચ્યતે

સર્વ એવ પરિક્ષીણાઃ સંદેહા યસ્ય વસ્તુતઃ ।
સર્વાર્થેષુ વિવેકેન સ વિશ્રાન્તઃ પરે પદે

યસ્ય કસ્મિંશ્ચિદપ્યર્થે ક્વચિદ્રસિકતાસ્તિ નો ।
વ્યવહારવતોઽપ્યન્તઃ સ વિશ્રાન્ત ઉદાહૃતઃ ॥
યસ્ય સર્વે સમારમ્ભાઃ કામસંકલ્પવર્જિતાઃ ।
યથાપ્રાપ્તં વિહરતઃ સ વિશ્રાન્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

અવિશ્રામે નિરાલમ્બે દીર્ઘે સંસારવર્ત્મનિ ।
ચિત્ત્વાદાત્મનિ વિશ્રાન્તિઃ પ્રાપ્તા યેન જયત્યસૌ

ધાવિત્વા યે ચિરં કાલં પ્રાપ્તવિશ્રાન્તયઃ સ્થિતાઃ ।
તે સુપ્તા ઇવ લક્ષ્યન્તે વ્યવહારપરા અપિ

તે હિ ચેત્યચિદાભાસનભસ્યાભાન્તિ ભામયાઃ ।
ભાસ્કરા ઉદિતા નિત્યં નેહ તિષ્ઠન્તિ તે ક્વચિત્

સદેહા વ્યવહારસ્થા અપિ સુપ્તા ઇવોત્તમાઃ ।
પ્રક્ષીણા ઇવ લક્ષ્યન્તે જડાભા ન તુ તે જડાઃ

સુપ્તા ઇવેહ શય્યાસુ યે સ્વપ્નનગરે સ્થિતાઃ ।
સુપ્તા ઇતિ ત ઉચ્યન્તે ન તુ તે જડતાં ગતાઃ

દીર્ઘાધ્વપરિવિશ્રાન્તો વિશ્રાન્તો ન દદાતિ યઃ ।
વાક્યં સ સુખમૌનસ્થઃ પ્રોચ્યતે ન જડાકૃતિઃ

યા નિશા સર્વભૂતાનામવિદ્યાસ્તમયાત્મિકા ।
પરો બોધઃ પરા શાન્તિસ્તત્રાસૌ સમમાસ્થિતઃ

યસ્મિઞ્જાગ્રતિ ભૂતાનિ દૃશ્યેઽસ્મિન્દુઃખદાયિનિ ।
તત્રાસૌ સતતં સુપ્તસ્તન્ન પશ્યત્યસૌ સુખી

યઃ કર્મૌઘમનાદૃત્ય સ્વાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે ।
સ આત્મારામ ઇત્યુક્તો ન જડોઽસૌ રઘૂદ્વહ

દુઃખાદતિગતઃ સોઽસ્માત્પ્રાપ્તઃ પારં ભવામ્બુધેઃ ।
તિષ્ઠત્યનુભવન્ભવ્યો વિશ્રાન્તિસુખમાત્મનિ

દીર્ઘાધ્વનિ પરિશ્રાન્તો વિષયૈશ્ચતુરૈશ્ચિરમ્ ।
ભોગભાવાતુરઃ ક્રૂરૈઃ પ્રોત્થિતઃ પથિ ડામરૈઃ

જરાતુષારાશનિભિર્ભૂયોભૂયો જડીકૃતઃ ।
જન્મજઙ્ગલસારઙ્ગો વ્યર્થવ્યગ્રવિહારવાન્

પરમાત્મપરિક્રાન્તો દુઃખકણ્ટકસંકટે ।
સુદુષ્પ્રાપસુખચ્છાયે પાન્થઃ સંસારવર્ત્મનિ

દુષ્કૃતૈઃ કૃતપાથેયો લુઠન્ક્ષીણઃ પદે પદે ।
અર્થાનર્થમયૈર્માર્ગૈઃ સંકટૈર્વિવશીકૃતઃ

સંસારજલધેઃ પારં પ્રાપ્ય ભૂતવિવર્જિતમ્ ।
અશય્યોઽતિપ્રમાબુદ્ધઃ સ શેતે સુખમાત્મવાન્

અપસર્પં નિરસ્તેહમસ્વપ્નમસુષુપ્તકમ્ ।
પ્રબુદ્ધમબહિર્નિદ્રં હા શેતે સુખમાત્મવાન્

જાત્યશ્વવદિહાજાતિરશ્નન્ગચ્છન્શ્વસન્વદન્ ।
લોકમધ્યે મહારણ્યે હા શેતે સુખમાત્મવાન્

અપૂર્વૈવ ઘના નિદ્રા કાપિ સા તત્ત્વદર્શિનામ્ ।
યા ન શામ્યતિ કલ્પાભ્રરવૈર્નાઙ્ગવિકર્તનૈઃ

અપૂર્વૈવ ઘના નિદ્રા કાપિ સા તત્ત્વદર્શિનામ્ ।
પ્રબુદ્ધાનામપિ હિ યા નિમીલયતિ દૃગ્દૃશૌ

અનિમીલિતનેત્રસ્ય યસ્ય વિશ્વં પ્રલીયતે ।
સ ક્ષીવઃ પરમાર્થેન હા શેતે સુખમાત્મવાન્

વિનિગીર્ય જગત્સર્વં પરમાં પૂર્ણતાં ગતઃ ।
આતૃપ્તેરમૃતં પીત્વા હા શેતે સુખમાત્મવાન્

નિરાનન્દમહાનન્દી સુખમદ્વૈતમક્ષયમ્ ।
નિરાલોકમહાલોકો હા શેતે સુખમાત્મવાન્

લોભાન્ધકારોપરમો લોકલમ્પટતાં ગતઃ ।
અઘનત્વઘનાભોગો હા શેતે સુખમાત્મવાન્

અનન્તદુઃખમાશાન્તમશાન્તં જનતાસ્થિતૌ ।
અબહિર્મુખમત્યોગિ હા શેતે સુખમાત્મવાન્

અણીયસામણીયાંસં સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
કૃત્વાત્માનં નભઃશય્યં હા શેતે સુખમાત્મવાન્

પરમાણૌ પરમાણૌ જગત્કોટિશતાન્યપિ ।
અણૌ સ્થૂલે દધદ્દેહે હા શેતે સુખમાત્મવાન્

કુર્વન્સંહારસર્ગૌઘાનકુર્વંશ્ચ કથંચન ।
પરમાલોકશય્યાયાં હા શેતે સુખમાત્મવાન્

સંસારનિચયસ્વપ્નં પરિજ્ઞાય સુષુપ્તતામ્ ।
નયન્પ્રકટદિગ્દીર્ઘાં હા શેતે સુખમાત્મવાન્

સર્વેષાં જગદર્થાનાં સત્તાસામાન્યતાં ગતઃ ।
આકાશાદધિકો વ્યાપી હા શેતેસુખમાત્મવાન્

અચ્છાચ્છમમ્બરં કૃત્વા જગદપ્યમ્બરીકૃતમ્ ।
શાન્તશબ્દપરશ્વાસં હા શેતે સુખમાત્મવાન્

ઇદમસ્મજ્જગત્પશ્યન્સ્વયમાકાશકોણકે ।
વિશદાકાશકોશાત્મા હા શેતે સુખમાત્મવાન્

યથા પ્રવાહસંપ્રાપ્તવ્યવહારમનોરમે ।
તૃણ્યાસ્તરણવિશ્રાન્તો હા શેતે સુખમાત્મવાન્

પરમેણ સ્વયત્નેન પરિજ્ઞાનાત્સ્વરૂપિણા ।
સ્વપ્નસંદર્શનેનૈવ જીવન્ ખમિવ ખેન ખે

જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન ધર્માન્ ગગનસંનિભાન્ ।
જ્ઞેન યત્નેન સંબુદ્ધઃ પરમામ્બરતાં ગતઃ

પ્રબુદ્ધઃ સુપ્તઃ સુપ્તોપિ પ્રબુદ્ધો રમતેનિશમ્ ।
સુષુપ્તોભૂત્તતો જાગ્રત્સ્વપ્નાર્થસુહૃદા સહ

જન્માન્તરૈકસહવાસસમાશયેન
ચિત્રાનુવૃત્તિમધુરેણ ચિરંતનેન ।
મિત્રેણ સાર્ધમખિલાનિ દિનાનિ નીત્વા
વિશ્રાન્તિમેષ્યતિ પદે પરમે ચિરં સઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ શ૦ વિશ્રાન્તચિત્તવર્ણનં નામૈકોનસપ્તત્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ