યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.168

અષ્ટષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અબુદ્ધિપૂર્વમેવાગો યથા શાખાવિચિત્રતામ્ ।
કરોત્યેવમજશ્ચિત્રાઃ સર્ગાભાસઃ ખ એવ ખમ્

યથા કરોત્યબુદ્ધ્યાદિરાવર્તાદિ પયોનિધિઃ ।
તથા કરોતિ ખે સ્વાત્મા સર્વેશઃ સર્વવેદનાઃ

તાસાં સ્વસંવિદામેવ તતઃ સ કુરુતે સ્વયમ્ ।
મનો બુદ્ધિરહંકાર ઇત્યાદ્યા વિવિધાભિધાઃ

અબુદ્ધિપૂર્વમારમ્ભો દૃશ્યરૂપઃ સ્વતશ્ચિતેઃ ।
સંકલ્પ્યમાનો બુદ્ધ્યાદિસ્તરઙ્ગાદિર્યથામ્બુધેઃ

ચિન્માત્રાત્સંપ્રવર્તન્તે મનોબુદ્ધ્યાદયસ્તથા ।
આવર્તકણકલ્લોલવીચયો વારિધેર્યથા

ભિત્તિમાત્રં યથા ચિત્રજગદાલોકમાત્રકમ્ ।
ચિતિ ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ તથૈવાભાસમાત્રકમ્

અબુદ્ધિપૂર્વમારમ્ભો નિયત્યા સંનિવેશવાન્ ।
યથા સંપદ્યતે વૃત્તે તથા સર્ગાત્મકશ્ચિતિ

તરૌ ગુલુચ્છકાદીનાં યથાન્યઃ કુરુતેઽભિધાઃ ।
તથા ચિદ્વૃક્ષપુષ્પાદિપૃથ્વ્યાદિવિહિતાભિધમ્

અનન્યત્પુષ્પપત્રાદિ યથા નામ મહાતરોઃ ।
તથૈવાનન્યદેવેદં ચિદ્વ્યોમ્નઃ પરમાત્મનઃ

તરાવવયવેપ્વન્યઃ કરોતિ વિવિધાભિધાઃ ।
ચિદ્વ્યોમાત્મનિ સર્વેષુ ભૂત્વાન્ય ઇવ ખાત્મસુ

ચિત્તરોઃ પલ્લવાઃ સર્ગાશ્ચિત્ત્વાદેવ ન સન્ત્યલમ્ ।
કાર્યકારણવદ્ભાતિ સ એવ સ્વપ્નવત્સ્વયમ્

વક્ષિ ચેત્કથમેતસ્માદ્વ્યર્થં તદનુભૂયતે ।
સર્ગાદ્યમુત્ર સ્વપ્નાદિષ્વેષુ કોઽપહ્નવં ભજેત્

તરાવાકારવત્યેષા કલ્પના રચિતા યથા ।
ચિતેરાકાશમાત્રાયાસ્તથૈષા કલ્પના કૃતા

યથા ગન્ધાદયઃ પુષ્પે ગગને શૂન્યતાદયઃ ।
યથા સ્પન્દાદયો વાયૌ તથા બુદ્ધ્યાદયઃ પરે

યથા ગન્ધાદયઃ પુષ્પે ગગને શૂન્યતાદયઃ ।
યથા સ્પન્દાદયો વાયૌ તથેમાઃ સૃષ્ટયશ્ચિતિ

યથા ખાનિલપુષ્પાણાં શૂન્યતાસ્પન્દગન્ધદૃક્ ।
શૂન્યરૂપાનુભૂતા ચ તથા સર્ગસ્થિતિશ્ચિતિ

ન પૃથક્ શૂન્યતા વ્યોમ્નો ન પૃથગ્દ્રવતામ્ભસઃ ।
ન પૃથક્ કુસુમાદ્ગન્ધો નાનિલાત્સ્પન્દન પૃથક્

અગ્નેર્ન પૃથગુષ્ણત્વં પૃથક્ શૈત્યં ચ નો હિમાત્ ।
ચિદ્વ્યોમૈકાત્મનઃ સ્વચ્છાન્ન જગત્પૃથગીશ્વરાત્

સર્ગાદાવેવ યદ્વ્યોમ્નિ સ્વપ્નાદ્ધૃદિ ચ દૃશ્યતે ।
અકારણં તચ્ચિદ્વ્યોમ્નઃ કથમન્યદ્ભવેત્કિલ

સ્વપ્ન એવાત્ર દૃષ્ટાન્તો નિત્યદૃષ્ટો વિચાર્યતામ્ ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ સારં કિં તત્ર કથ્યતામ્

તદિદં બુદ્ધિસંસ્કારદૃશ્યમિત્યાદિકા સ્મૃતિઃ ।
ન સંભવતિ યત્તત્ત્વં કથયેદં કથં ભવેત્

યત્તત્ર દૃષ્ટં તદિહ સ્મૃતિકાલે ભવેદ્યદિ ।
નાનુભૂયેત તત્તત્ર કૈવૈકસ્ય દ્વિધા સ્થિતિઃ

તસ્માદાવર્તવૃત્ત્યેદં કાકતાલીયવજ્જગત્ ।
ચિતિ યદ્ભાતિ તત્રૈષા પશ્ચાત્સ્વપ્નાદિકલ્પના

અબુદ્ધિપૂર્વં સંપન્ને સર્ગે વીચ્યાદયો યથા ।
સંનિવેશઃ સ્થિતિઃ પશ્ચાત્સ્વયં સંપદ્યતે તથા

જાતમેવ ન તજ્જાતં જાતં યત્કારણં વિના ।
યતોઽજાતં તદેવાદ્ય તત્સમં સંસ્થિતં તથા

અબુદ્ધિપૂર્વં સંજાતા રત્નાદીનાં યથાર્ચિષઃ ।
સત્તૈવ સંનિવેશેન તથૈવાસાં જગદ્દૃશામ્

યથાકથંચિદેવેદમાદૌ સંપદ્યતે જગત્ ।
પશ્ચાદ્ગૃહ્ણાતિ નિયતિમાવર્તોઽબ્ધાવિવાત્મનિ

ચિદ્વ્યોમ્નિ સ્વપ્નજાલાનિ ચિજ્જગન્ત્યપકારણમ્ ।
પ્રવર્તન્તે નિવર્તન્તે શૂન્યશૂન્યાત્મકાન્યપિ

યાવત્સર્વમથાન્યોન્યં યાતિ કારણતાં ચિરમ્ ।
તેષાં શૂન્યાત્મકા એવ પદાર્થા ઈશ્વરાદયઃ

જાયતે શૂન્યમેવેદં શૂન્યમેવ ચ વર્ધતે ।
નનુ શૂન્યતયાત્યન્તં શૂન્યમેવ વિનશ્યતિ

શૂન્યં કચત્યશૂન્યાભં દૃષ્ટાન્તં સ્વપ્નમત્ર યઃ ।
અપહ્ણુતેઽનુભૂતં સ પશુભર્તૃકુકં કુધીઃ

અસદેવેદમાભાતિ ભ્રાન્તિમાત્રં સુકૃત્રિમમ્ ।
ચિચ્ચમત્કારમાત્રાત્મ જ્ઞે સન્માત્રકૃત્રિમમ્

અયં ચિરસ્થસંકલ્પઃ સર્ગપ્રલયવિભ્રમઃ ।
જ્ઞાનં સ્વભાવકચનમજ્ઞાનં ભ્રાન્તિજૃમ્ભણમ્

ઝટિત્યુદેતિ બ્રહ્માત્મ દૃશ્યં દૃષ્ટમકારણમ્ ।
ખે સુષુપ્તાદિવ સ્વપ્નઃ પશ્ચાન્નિયતિમૃચ્છતિ

કાકતાલીયવચ્ચિત્ત્વાચ્ચિતિ દૃશ્યં પ્રકાશતે ।
સ્વયમેવ સ્વભાવસ્થમાવર્તાદિ યથામ્બુધૌ

ઈદૃશો નામ ચિદ્ધાતુરયમાકાશમાત્રકઃ ।
યદિત્થં નામ કચતિ જગદ્રૂપેણ ચિદ્વપુઃ

તેન ચિદ્રૂપિણા પશ્ચાદ્દૃશ્યેનાત્મનિ કલ્પિતાઃ ।
સંજ્ઞાઃ સ્મૃત્યાદિપૃથ્વ્યાદિબુદ્ધ્યાદિકલનાત્મિકાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં સ્થિતે હે ભગવન્બુદ્ધિસંસ્કારતઃ સ્મૃતિઃ ।
ઇતિ કિં પ્રાપ્યતે બ્રૂહિ સંબુદ્ધા યદિ ન સ્મૃતિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રામ ભિનદ્મ્યેનં પ્રશ્નં સિંહ ઇવેભકમ્ ।
અભેદં સ્થાપયામ્યેકમાલોકમિવ ભાસ્કરઃ

વિદ્યતે જગદાત્મેદં દૃશ્યં ચિન્માત્રકોટરે ।
અનુત્કીર્ણા યથા વૃક્ષે વનસ્થા શાલભઞ્જિકા

ઉદ્ધરેદ્વૃક્ષતસ્તક્ષા કદાચિચ્છાલભઞ્જિકામ્ ।
અદ્વિતીયાચ્ચિતિસ્તમ્ભાદુત્કીર્ણાં કઃ કરોતિ તામ્

સ્તમ્ભે જડેન સા વ્યક્તિમનુત્કીર્ણેહ ગચ્છતિ ।
ચિતિ ત્વન્તર્ગતા ચિત્ત્વાદેવાત્મન્યેવ ભાત્યલમ્

ભાસમાના ત્વનુત્કીર્ણદેહૈવાપિ ચ ખાત્મિકા ।
સ્વરૂપાદચ્યુતા ચૈવ ચિન્માત્રાદાત્મનિ સ્થિતા

સર્ગાદૌ સર્ગકલનાઃ કરોતિ કલનાવતી ।
સા ચિત્સ્વભાવતઃ સ્વપ્ને ખાત્મન્યદ્યોદિતામિવ

આકાશ એવ હૃદયે પરમાકાશરૂપિણી ।
સંકલ્પયતિ ચિચ્છાલભઞ્જિકાઃ સ્વાત્મનાત્મનિ

ઇયં બ્રહ્મકલા સેહ ચિન્માત્રકલના ત્વિયમ્ ।
ઇયં ચિતિરિયં જીવસ્ત્વહંકારસ્ત્વસાવિતિ

ઇયં બુદ્ધિરિયં ચિત્તમયં કાલ ઇદં નભઃ ।
અયં સોઽહં ક્રિયા ચેયમિદં તન્માત્રપઞ્ચકમ્

ઇન્દ્રિયાણામિદં વૃન્દં પુર્યષ્ટકમિદં સ્મૃતમ્ ।
ઇહાતિવાહિકો દેહસ્તથાયં ચાધિભૌતિકઃ

બ્રહ્માહં શંકરશ્ચાહમુપેન્દ્રોઽહમહં રવિઃ ।
ઇદં બાહ્યમિદં ચાન્તરયં સર્ગ ઇદં જગત્

ઇત્યાદિકલનાજાલં ચિદ્વ્યોમૈવાતિનિર્મલમ્ ।
તસ્માત્ક્વૈતે પદાર્થૌઘાઃ ક્વ સ્મૃતિઃ ક્વ દ્વયૈકતે

અકારણકમેવેતિ જગદાભોગિખણ્ડકઃ ।
સર્ગાદૌ સ્વપ્નવદ્ભાતિ ખે ખાત્મૈવ વિકારિવત્

વ્યોમ્ન્યેવ કચતિ વ્યોમ ચિન્મયે ચિન્મયં હિ યત્ ।
બુદ્ધં તદેવ તેનૈવ જગદ્વોધાત્ક્વ તજ્જગત્

ક્વ સ્મૃતિઃ ક્વ ચ વા સ્વપ્નઃ ક્વ કાલાઃ કલનાશ્ચ કાઃ ।
ચિદાભાનમિદં ભાતિ શાન્તં શૂન્યમિવામ્બરે

યદન્તશ્ચિદ્ધનસ્યાસ્તિ તદ્વહિર્ભૂતતાં ગતમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ ન તદ્બાહ્યં નાન્તઃ સન્માત્રકાદૃતે

નિરસ્તાવયવાચ્છાન્તાદનાખ્યાદ્યત્પ્રવર્તતે ।
અકારણં ભવેદ્ભૂતં તદન્ધાઃ કથમન્યથા

તસ્માદ્યાદૃક્પરં બ્રહ્મ તાદૃગ્દૃશ્યમિદં પરમ્ ।
યદેવ ચિન્નભઃ સ્વપ્ને તદેવ સ્વપ્નપત્તનમ્

ન કિંચિત્કિંચનાપીદં દૃશ્યમસ્તિ મનાગપિ ।
ક્વ રજઃ પૂર્ણજલધૌ ક્વ દૃશ્યં પરમામ્બરે

તચ્ચેદં ભાતિ વા કિંચિત્તચ્ચિન્માત્રમચેત્યકમ્ ।
અકચત્ત્વેવ સંશાન્તમાત્મનીત્થમવસ્થિતમ્

પૂર્ણાદ્વૈ બ્રહ્મણઃ પૂર્ણમપ્યનુદ્ધતમુદ્ધૃતમ્ ।
ઇવેદં ભાતિ ભારૂપમાભાનં પરમાત્મકમ્

ઇત્થં મયિ પ્રકથયત્યનુભૂયભાન-
મપ્યુચ્ચકૈર્બત જનસ્ય વિમૂઢતાન્તઃ ।
સ્વપ્ને જગદ્વપુષિ જાગ્રદિતિ પ્રતીતિં
નાદ્યાપિ યત્ત્યજતિ નામ વિદન્નપિ દ્રાક્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ શાલભઞ્જિકોપદેશો નામાષ્ટષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ