Yoga Vasistha · Chapter 6.161

ekaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
yanmunivyādhayoretadvṛttaṃ nānādaśāśatam /
anyakāraṇakaṃ kiṃ syādetatkiṃ vā svabhāvajam

śrīvasiṣṭha uvāca /
īdṛśāḥ pratibhāvartāḥ paramātmamahāmbudhau /
anārataṃ pravartante svataḥ svātmani khātmakāḥ

yathā spandātmano vāyorajasraṃ spandalekhikāḥ /
udyantyeva sataścittvāccidvyomni pratibhāyutāḥ

yā yathā svāṅgabhūtāsmāduditā pratibhā prabhā /
tāvatseha tathaivāste na hatā yāvadanyayā

nānāvayavavāneka evehāvayavī yathā /
cidbrahmaikamidaṃ vyoma tathaivaṃ pratibhātmakam

brahma kāścitsthirāḥ kāścidasthirāḥ pratibhārthavat /
dehāvasthā ivātmasthāḥ sthitamātmani khātmani

svātmani svapnapuravadbhānaṃ citi camatkṛtiḥ /
kiṃ sāraṃ kimasāraṃ vā kiṃ satkiṃ vāpyasadbhavet

parijñātamidaṃ yāvatsarvaṃ cidvyomamātrakam /
dṛśyaṃ jagadbhavadbuddhaṃ na sannāsatkimucyate

cidvyomamātrakacanaṃ saṃsāre sarvataḥ śive /
āsthānāsthādi kiṃ tajjñā yathāsaṃsthānamāsthita

samudyanti svato'mbhodhervīcivatpratibhākṛtāḥ /
svātmikāḥ svātmano devātkāryakāraṇadṛktayā

sphāraṃ yatparamaṃ vyomnaḥ svasaṃkalpasvasargavat /
tattenaiva jagadbuddhaṃ kutaḥ pṛthvyādayo'tra ke

bhātyevamayamābhāso naiva bhāti ca kiṃcana /
brahmaṇyeva sthitaṃ brahma tadavidyābhidhaṃ svataḥ

ghanatā ciddhaneneha cidvyomaivākhilaṃ jagat /
ityeva paramo bodha etatprauḍhistu muktatā

cidvyomaśūnyatārūpamātramābhāsa ātataḥ /
idamapratighaṃ śāntaṃ jagadityeva bhāsate

dhyāyinaḥ kṣīṇadehasya dhyāne dṛktve kṣaṇaṃ sthite /
cinmātravyatirekeṇa śaktatvaṃ syātkimucyatām

ciddhātuvyomabhāgo yo bhāti yatra yathā yathā /
tathā tathā sa tatrāste yāvaditthaṃ svabhāvataḥ

avicāravato dṛśyabhrāntirgaganamayyapi /
jātitaimirikadvīndudoṣavannopaśāmyati

yadidaṃ dṛśyate kiṃcittadbrahmaiva nirāmayam /
cidākāśamanādyantaṃ tatkathaṃ kiṃ praśāmyati

svamasantyajato rūpaṃ svacchasaṃvedanātmakam /
svapnavatkacanaṃ svasya yannāma tadidaṃ jagat

śāstrārthaistīkṣṇayā buddhyā mitho yanna vikalpanaiḥ /
kṛtvā suptamivātmānaṃ kiṃcidbuddhena bodhyate

rūḍhā yeyamavidyeti saṃvidavyabhicāriṇī /
bhavatāṃ nanu nāstyeva sā saritsviva pāṃsubhūḥ

yathā svapne'vanirnāsti svānubhūtāpi kutracit /
tatheyaṃ dṛśyatā nāsti svānubhūtāpyasanmayī

cidvyomamātramevārthā'nalavadbhāsate yathā /
svapne tathaiva jāgrattve'nalaṃ svasyaiva lakṣyate

idaṃ jāgradayaṃ svapna iti nāstyeva bhinnatā /
satye vastuni niḥśeṣasamayoryānubhūtitaḥ

naitadevamiti svapnaprabodhātpratyayo yathā /
mṛtvāmutra prabuddhasya jāgrati pratyayastathā

kālamalpamanalpaṃ ca svapnajāgraditīha dhīḥ /
vartamānānubhavanasāmyāttulye tayordvayoḥ

bāhye tadevamityādiguṇasāmyādaśeṣataḥ /
na jāgratsvapnayorjyāyāneko'pi yamayoriva

yadeva jāgratsvapno'yaṃ yaḥ svapno jāgradeva tat /
naitadevaṃ kiletyasti dhīḥ kālenobhayorapi

ājīvitāntaṃ svapnānāṃ śatānyaniyataṃ yathā /
anirvāṇamahābodhe tathā jāgracchatānyapi

utpannadhvaṃsinaḥ svapnāḥ smaryante bahavo yathā /
tathaiva buddhaiḥ smaryante siddhairjanmaśatānyapi

evaṃ samastasādharmye samastānubhavātmani /
kacati svapnavajjāgrajjāgradvatsvapnavedanam

yathā dṛśyaṃ jagacceti nityamekārthatāṃ gatau /
ubhau śabdau tathaivaitajjāgratsvapnātmakau smṛtau

evaṃ svapnapuraṃ sphāraṃ yathā vyomaiva cinmayam /
tathaivedaṃ jagadataḥ kvāvidyā dṛśyate kutaḥ

tadevākāśamātrātma yadyavidyeti kathyate /
tadyadāste tadevāhaṃ bandhaḥ svakalanātmakaḥ

tanmaivaṃ kriyatāmetadabandhasyaiva bandhanam /
kānyatā amalavyomnaścinmayasya nirākṛteḥ

cinmayākāśakacane kvāsminkila nirākṛteḥ /
dṛśyanāmanyavidyākhye bandho mokṣo'thavā kutaḥ

nāvidyā vidyate nāma bandho bandho na kasyacit /
mokṣo na kasyacinmokṣaścāstināstīti nāstyalam//
nāstyeva vidyā'vidyā vā cideveyaṃ kacatyajā /
kha eva khākṛtiḥ svapna iva sargasvadehinī

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ /
tajjāgratsvapnadṛśyasya rūpamityeva niścayaḥ

sabāhyābhyantare dṛśye śāntanidrasya yadvapuḥ /
ekasya niśi tadrūpaṃ jāgratsvapnadṛśāmiha

viddhi tadrūpamevedaṃ bhedavedanamityapi /
cityantamāgataḥ ko'nyo nāma syādbhedavedane

cidvyomaivābhedabuddhiścidvyomaiva ca bhedadhīḥ /
dvaitādvaite caikameva tathā śāntamakhaṇḍitam

sadaṃśo bodhatadgrāhyamaya eva yathā tathā /
dṛṣṭā ya eva dṛśyaṃ taddvaitavedanamekakam

tadbrahma khaṃ vidurdvaitamadvaitādvaitameva ca /
sarga eva paraṃ brahma dvaitamadvaitameva sat

neti neti vinirṇīya sarvato'bhibhavatyapi /
paścāttyaktvā cidākāśe śilāṃ kṛtvāsyatāmiha

yathākramaṃ subhaga yathāsthitasthiti
yathodayaṃ vraja piba bhuṃkṣva bhojaya /
abhīpsitaṃ gatamanano niriṅganaḥ
sucinmaye paramapadopalo bhavān

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvā० u० a० vi० śa० nirvāṇavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭayadhikaśatatamaḥ sargaḥ