યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.161

એકષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યન્મુનિવ્યાધયોરેતદ્વૃત્તં નાનાદશાશતમ્ ।
અન્યકારણકં કિં સ્યાદેતત્કિં વા સ્વભાવજમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઈદૃશાઃ પ્રતિભાવર્તાઃ પરમાત્મમહામ્બુધૌ ।
અનારતં પ્રવર્તન્તે સ્વતઃ સ્વાત્મનિ ખાત્મકાઃ

યથા સ્પન્દાત્મનો વાયોરજસ્રં સ્પન્દલેખિકાઃ ।
ઉદ્યન્ત્યેવ સતશ્ચિત્ત્વાચ્ચિદ્વ્યોમ્નિ પ્રતિભાયુતાઃ

યા યથા સ્વાઙ્ગભૂતાસ્માદુદિતા પ્રતિભા પ્રભા ।
તાવત્સેહ તથૈવાસ્તે ન હતા યાવદન્યયા

નાનાવયવવાનેક એવેહાવયવી યથા ।
ચિદ્બ્રહ્મૈકમિદં વ્યોમ તથૈવં પ્રતિભાત્મકમ્

બ્રહ્મ કાશ્ચિત્સ્થિરાઃ કાશ્ચિદસ્થિરાઃ પ્રતિભાર્થવત્ ।
દેહાવસ્થા ઇવાત્મસ્થાઃ સ્થિતમાત્મનિ ખાત્મનિ

સ્વાત્મનિ સ્વપ્નપુરવદ્ભાનં ચિતિ ચમત્કૃતિઃ ।
કિં સારં કિમસારં વા કિં સત્કિં વાપ્યસદ્ભવેત્

પરિજ્ઞાતમિદં યાવત્સર્વં ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્ ।
દૃશ્યં જગદ્ભવદ્બુદ્ધં ન સન્નાસત્કિમુચ્યતે

ચિદ્વ્યોમમાત્રકચનં સંસારે સર્વતઃ શિવે ।
આસ્થાનાસ્થાદિ કિં તજ્જ્ઞા યથાસંસ્થાનમાસ્થિત

સમુદ્યન્તિ સ્વતોઽમ્ભોધેર્વીચિવત્પ્રતિભાકૃતાઃ ।
સ્વાત્મિકાઃ સ્વાત્મનો દેવાત્કાર્યકારણદૃક્તયા

સ્ફારં યત્પરમં વ્યોમ્નઃ સ્વસંકલ્પસ્વસર્ગવત્ ।
તત્તેનૈવ જગદ્બુદ્ધં કુતઃ પૃથ્વ્યાદયોઽત્ર કે

ભાત્યેવમયમાભાસો નૈવ ભાતિ ચ કિંચન ।
બ્રહ્મણ્યેવ સ્થિતં બ્રહ્મ તદવિદ્યાભિધં સ્વતઃ

ઘનતા ચિદ્ધનેનેહ ચિદ્વ્યોમૈવાખિલં જગત્ ।
ઇત્યેવ પરમો બોધ એતત્પ્રૌઢિસ્તુ મુક્તતા

ચિદ્વ્યોમશૂન્યતારૂપમાત્રમાભાસ આતતઃ ।
ઇદમપ્રતિઘં શાન્તં જગદિત્યેવ ભાસતે

ધ્યાયિનઃ ક્ષીણદેહસ્ય ધ્યાને દૃક્ત્વે ક્ષણં સ્થિતે ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ શક્તત્વં સ્યાત્કિમુચ્યતામ્

ચિદ્ધાતુવ્યોમભાગો યો ભાતિ યત્ર યથા યથા ।
તથા તથા સ તત્રાસ્તે યાવદિત્થં સ્વભાવતઃ

અવિચારવતો દૃશ્યભ્રાન્તિર્ગગનમય્યપિ ।
જાતિતૈમિરિકદ્વીન્દુદોષવન્નોપશામ્યતિ

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિત્તદ્બ્રહ્મૈવ નિરામયમ્ ।
ચિદાકાશમનાદ્યન્તં તત્કથં કિં પ્રશામ્યતિ

સ્વમસન્ત્યજતો રૂપં સ્વચ્છસંવેદનાત્મકમ્ ।
સ્વપ્નવત્કચનં સ્વસ્ય યન્નામ તદિદં જગત્

શાસ્ત્રાર્થૈસ્તીક્ષ્ણયા બુદ્ધ્યા મિથો યન્ન વિકલ્પનૈઃ ।
કૃત્વા સુપ્તમિવાત્માનં કિંચિદ્બુદ્ધેન બોધ્યતે

રૂઢા યેયમવિદ્યેતિ સંવિદવ્યભિચારિણી ।
ભવતાં નનુ નાસ્ત્યેવ સા સરિત્સ્વિવ પાંસુભૂઃ

યથા સ્વપ્નેઽવનિર્નાસ્તિ સ્વાનુભૂતાપિ કુત્રચિત્ ।
તથેયં દૃશ્યતા નાસ્તિ સ્વાનુભૂતાપ્યસન્મયી

ચિદ્વ્યોમમાત્રમેવાર્થાઽનલવદ્ભાસતે યથા ।
સ્વપ્ને તથૈવ જાગ્રત્ત્વેઽનલં સ્વસ્યૈવ લક્ષ્યતે

ઇદં જાગ્રદયં સ્વપ્ન ઇતિ નાસ્ત્યેવ ભિન્નતા ।
સત્યે વસ્તુનિ નિઃશેષસમયોર્યાનુભૂતિતઃ

નૈતદેવમિતિ સ્વપ્નપ્રબોધાત્પ્રત્યયો યથા ।
મૃત્વામુત્ર પ્રબુદ્ધસ્ય જાગ્રતિ પ્રત્યયસ્તથા

કાલમલ્પમનલ્પં ચ સ્વપ્નજાગ્રદિતીહ ધીઃ ।
વર્તમાનાનુભવનસામ્યાત્તુલ્યે તયોર્દ્વયોઃ

બાહ્યે તદેવમિત્યાદિગુણસામ્યાદશેષતઃ ।
ન જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્જ્યાયાનેકોઽપિ યમયોરિવ

યદેવ જાગ્રત્સ્વપ્નોઽયં યઃ સ્વપ્નો જાગ્રદેવ તત્ ।
નૈતદેવં કિલેત્યસ્તિ ધીઃ કાલેનોભયોરપિ

આજીવિતાન્તં સ્વપ્નાનાં શતાન્યનિયતં યથા ।
અનિર્વાણમહાબોધે તથા જાગ્રચ્છતાન્યપિ

ઉત્પન્નધ્વંસિનઃ સ્વપ્નાઃ સ્મર્યન્તે બહવો યથા ।
તથૈવ બુદ્ધૈઃ સ્મર્યન્તે સિદ્ધૈર્જન્મશતાન્યપિ

એવં સમસ્તસાધર્મ્યે સમસ્તાનુભવાત્મનિ ।
કચતિ સ્વપ્નવજ્જાગ્રજ્જાગ્રદ્વત્સ્વપ્નવેદનમ્

યથા દૃશ્યં જગચ્ચેતિ નિત્યમેકાર્થતાં ગતૌ ।
ઉભૌ શબ્દૌ તથૈવૈતજ્જાગ્રત્સ્વપ્નાત્મકૌ સ્મૃતૌ

એવં સ્વપ્નપુરં સ્ફારં યથા વ્યોમૈવ ચિન્મયમ્ ।
તથૈવેદં જગદતઃ ક્વાવિદ્યા દૃશ્યતે કુતઃ

તદેવાકાશમાત્રાત્મ યદ્યવિદ્યેતિ કથ્યતે ।
તદ્યદાસ્તે તદેવાહં બન્ધઃ સ્વકલનાત્મકઃ

તન્મૈવં ક્રિયતામેતદબન્ધસ્યૈવ બન્ધનમ્ ।
કાન્યતા અમલવ્યોમ્નશ્ચિન્મયસ્ય નિરાકૃતેઃ

ચિન્મયાકાશકચને ક્વાસ્મિન્કિલ નિરાકૃતેઃ ।
દૃશ્યનામન્યવિદ્યાખ્યે બન્ધો મોક્ષોઽથવા કુતઃ

નાવિદ્યા વિદ્યતે નામ બન્ધો બન્ધો ન કસ્યચિત્ ।
મોક્ષો ન કસ્યચિન્મોક્ષશ્ચાસ્તિનાસ્તીતિ નાસ્ત્યલમ્॥
નાસ્ત્યેવ વિદ્યાઽવિદ્યા વા ચિદેવેયં કચત્યજા ।
ખ એવ ખાકૃતિઃ સ્વપ્ન ઇવ સર્ગસ્વદેહિની

દેશાદ્દેશાન્તરપ્રાપ્તૌ યન્મધ્યે સંવિદો વપુઃ ।
તજ્જાગ્રત્સ્વપ્નદૃશ્યસ્ય રૂપમિત્યેવ નિશ્ચયઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરે દૃશ્યે શાન્તનિદ્રસ્ય યદ્વપુઃ ।
એકસ્ય નિશિ તદ્રૂપં જાગ્રત્સ્વપ્નદૃશામિહ

વિદ્ધિ તદ્રૂપમેવેદં ભેદવેદનમિત્યપિ ।
ચિત્યન્તમાગતઃ કોઽન્યો નામ સ્યાદ્ભેદવેદને

ચિદ્વ્યોમૈવાભેદબુદ્ધિશ્ચિદ્વ્યોમૈવ ચ ભેદધીઃ ।
દ્વૈતાદ્વૈતે ચૈકમેવ તથા શાન્તમખણ્ડિતમ્

સદંશો બોધતદ્ગ્રાહ્યમય એવ યથા તથા ।
દૃષ્ટા ય એવ દૃશ્યં તદ્દ્વૈતવેદનમેકકમ્

તદ્બ્રહ્મ ખં વિદુર્દ્વૈતમદ્વૈતાદ્વૈતમેવ ચ ।
સર્ગ એવ પરં બ્રહ્મ દ્વૈતમદ્વૈતમેવ સત્

નેતિ નેતિ વિનિર્ણીય સર્વતોઽભિભવત્યપિ ।
પશ્ચાત્ત્યક્ત્વા ચિદાકાશે શિલાં કૃત્વાસ્યતામિહ

યથાક્રમં સુભગ યથાસ્થિતસ્થિતિ
યથોદયં વ્રજ પિબ ભુંક્ષ્વ ભોજય ।
અભીપ્સિતં ગતમનનો નિરિઙ્ગનઃ
સુચિન્મયે પરમપદોપલો ભવાન્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વા૦ ઉ૦ અ૦ વિ૦ શ૦ નિર્વાણવર્ણનં નામૈકષષ્ટયધિકશતતમઃ સર્ગઃ