Yoga Vasistha · Chapter 6.159
ekonaṣaṣṭayadhikaśatatamaḥ sargaḥ
agniruvāca /
vipaścicchreṣṭha bho sādho tvaṃ gacchābhimatāṃ diśam /
sthiraṃ bhūmaṇḍalaṃ bhūyaḥ prakṛtavyavahāravat
yajñaṃ yaṣṭuṃ prajaughasya śakraḥ śatatamaṃ divi /
tatrāhūto'smi mantreṇa gacchāmi gatikovida
bhāsa uvāca /
ityuktvā bhagavānagnistatraivāntaradhīyata /
gagane nirmale yāti analo vaidyuto yathā
tathāhamapi cittena prāktanāṃśca svayaṃ vahan /
punaḥ svakarma nirṇetuṃ bhramanavyomani saṃsthitaḥ
bhūyo'pi dṛṣṭavānasmi jagantyagaṇitāni khe /
nānācāravicārāṇi nānāsaṃsthānavanti ca
kvacicchatramayāṅgāni ekībhūtāni bhūpate /
bhānti cetanti copanti hṛdayāni haranti ca
kvacinmṛnmayadehāni sarvabhūtāni rāghava /
bhānti cetanti copanti parvatapratimāni ca
kvaciddārumayāṅgāni bhānti bhūtāni kutracit /
kvacitpāṣāṇadehāni santi bhūtāni bhūriśaḥ
kvacidājīvamekatra sthitānyupaladehavat /
vāṃgmātravyavahārāṇi bhūtānyālokitāni khe
ityahaṃ suciraṃ kālaṃ paśyannaśyanmanastayā /
avidyāntamapaśyaṃśca tatrodvigno'bhavaṃ dṛśām
tapaḥ kartuṃ samudyuktaḥ kasmiṃścinmokṣasiddhaye /
prāhendro mama caivedaṃ mṛgayonyantaraṃ hi khe
pravṛttaḥ svargasaṃmohe pūrvābhyāsavaśīkṛtaḥ /
mandārakānane tatra bhramato vai mamāmbare
tenetyukte mayā proktaṃ deva khinno'smi saṃsṛteḥ /
mucyeyaṃ śīghramityuktaṃ śrutvovāca tato mama
viśuddhātmā tvarūpo'hamiti caiva hutāśanāt /
varaṃ gṛhāṇetyukte sa tato'nyaṃ yācito mayā
indra uvāca /
taveyaṃ mṛgayonyantaściraṃ saṃsarate citiḥ /
avaśyaṃ bhavitavyo'rtha iti dṛṣṭo mayā tava
mṛgo bhūtvā mahāpuṇyāṃ tāṃ sabhāṃ samavāptavān /
yasyāṃ tadahataṃ jñānaṃ maduktaṃ bodhameṣyati
tadevaṃ tatra hariṇo bhavārtastvaṃ bhavāvanau /
ātmodantamidaṃ vandhyaṃ sakalaṃ saṃsmariṣyasi
svapnabhramamivāśeṣasaṃkalparacitopamam /
paralokānubhūtārthakathāyātārthasaṃnibham
yadā tu mṛgatonmuktaḥ puruṣastvaṃ bhaviṣyasi /
jñānāgnidagdhadehānte tadā hṛtsthaṃ sphuriṣyati
tena tāṃ tvamavidyākhyāṃ bhrāntiṃ tyaktvā ciraṃ sthitām /
bhaviṣyasi vinirvāṇo gataspanda ivānilaḥ
ityukte tena devena tadaiva pratibhodabhūt /
mamāyaṃ hariṇo'smīti vane'sminniti niścitā
tataḥ prabhṛti saṃpannastatraivāntarakoṇake /
hariṇo'haṃ girivare tṛṇadūrvāṅkurāśanaḥ
tataḥ sīmāntasāmantamāgataṃ mṛgayārthinam /
dṛṣṭvāhamekadā bhītaḥ palāyanaparo'bhavam
tatastena samākramya gṛhaṃ nītvā dinatrayam /
saṃsthāpya tava līlārthamihānīto raghūdvaha
eṣa te kathitaḥ sarvaṃ ātmodanto mayānagha /
saṃsāramāyāpratimo nānāścaryarasānvitaḥ
avidyaivamananteyaṃ śākhāprasaraśālinī /
ātmajñānādṛte naiva kenacinnāma śāmyati
śrīvālmīkiruvāca /
yadā vipaścidityuktvā tatra tūṣṇīṃ sthitaḥ kṣaṇāt /
samavocattadā rāmastamanindyamatistvidam
śrīrāma uvāca /
evaṃ paśyatyasaṃkalpo yo'nyasaṃkalpa ātmani /
mṛgaśceddṛśyatāṃ yātaḥ kathaṃ sarge vada prabho
vipaściduvāca /
mahāśavaṃ yatpatitaṃ yasmiñjagati bhūtale /
tāṃ bhuvaṃ pūrvamindreṇa yajñagarveṇa gacchatā
pādenābhihato vyomni durvāsā dhyānasaṃsthitaḥ /
gatāsurityavijñānāttenāsau kupito'śapat
śakra śakrāvanitalaṃ brahmāṇḍapratimaṃ śavam /
acireṇa mahāghoraṃ tava cūrṇīkariṣyati
māmimaṃ śavabuddhyā tvaṃ yadatikrāntavānataḥ /
śāpena mamatāṃ pṛthvīṃ śīghramāsādayiṣyasi
mṛgārthaṃ tena muninā tathā deveti sadyathā /
tattayā kathayā''yātaṃ sadaiva viṣayaṃ dṛśām
vastutastu na caikaṃ sanna dvitīyaṃ na cāpyasat /
sā tathā pratibhodeti kiṃ satkimathavāpyasat
anyacca rāghave māṃ tāṃ yuktiṃ tvamaparāṃ śrṛṇu /
etasminnayasaṃdarbhe susphuṭapratipattaye
yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat /
brahma tasminmahābhāga kiṃ na saṃbhavatīha hi
saṃkalpajātaṃ nānyonyaṃ milatītyupapadyate /
saṃkalpajātamanyonyaṃ milatītyupapadyate
saṃkalpajātamanyonyaṃ milatītyavagamyate /
sarvātmani hi yatraiva cchāyā tatraiva cātapaḥ
na saṃbhavati cettattatkathaṃ sarvātmatāmiyāt /
kasmātsaṃkalpanagaraṃ na mithaḥ śliṣyatīti sat
mithaśca śliṣyatītyevamapi satsarvarūpiṇi /
na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā
sarvatra sarvathā sarvaṃ sarvadā sarvarūpiṇi /
aho nu viṣamā māyā manomohavidhāyinī
vidhayaḥ pratiṣedhāśca yadekatra sthitiṃ gatāḥ /
īdṛśī brahmasattaiṣā yadevātmānamātmanā
tayā anādiḥ sādiścetyavidyetyanubhūyate /
na jñaptimātrakacanaṃ yadi syādbhuvanatrayam
tanmahākalpanaṣṭānāṃ sṛṣṭiḥ syātkathamañjasā /
kathamagneḥ kathaṃ vāyoḥ sattā bhūmeḥ kathaṃ bhavet
tasmātsvabhāvakacanamātrānnānyadṛte jagat /
śāstrāṇyanubhavo lokā āmahākalpavādinām
yeṣāṃ pramāṇaṃ no sarvaṃ praśastaistairalaṃ satām /
jñaptidṛṣṭyānayā sarvaṃ pramāṇībhavati kṣaṇāt
nānyayā tanu tenaivameva sāra vidurbudhāḥ /
śuddhā jñaptirbrahmasattā tvavidyāsmīti cetanāt
sphuratīyaṃ jagadrūpā vātaśrīḥ spandanādiva /
na kaścaneha mriyate jāyate na ca kaścana
mṛto'hamidamastīti pratibhaiva cidātmikā /
mṛtiratyantanāśaścettatsā nidrā sukhopamā
punardṛśyopalambhaścennanu jīvitameva tat /
tasmānnehāsti maraṇaṃ tannaivehāsti jīvitam
kasmiṃścinmātrakacane dvayaṃ vāpyasti naiva vā /
cetitaṃ dvayamapyasti nāsti dvayamacetitam
cetitaṃ caikamevāsti svastyanantamataścitaḥ /
cinmātravyatirekeṇa kiṃ nāma vada jīvanam
aduḥkhamakṣayatvāttadato duḥkhaṃ kva kasyacit /
vācyaṃ savācakaṃ sarvaṃ yatra cidvyomamātrakam
tadanyattadananyacca ke te tatraikatādvite /
āvartādi yathā toye śarīrādi tathā pare
tatsattāsaṃniveśātma kāraṇānanyakhātma ca /
cidbhānamātramavyagraṃ khamevāpratighaṃ jagat
āścaryaṃ sughanaṃ vyagraṃ dravyaṃ sapratighaṃ sthitam /
tathete bhūtibhūrnāsti vartamānānubhūtibhūḥ
tatra bhrāntyā piśāco'yaṃ bhāti khātmeti budhyatām /
yathaitatkhaṃ tathaitatkhametatkhamiti khaṃ sthitam
tatheto bhūrito bhūtamito'nyaditi khaṃ param /
yaiva cidbhā jagatsaiva naikatātra na ca dvitā
na ca pratighatā kācinna cāpratigharūpatā /
sarvamapratighaṃ dṛśyaṃ yathā bhūtārthadarśinaḥ
tajjñatātajjñate ceha na satī nāpyasatsthitī /
satye sadasatī caikaṃ kāṣṭhamaunamato'khilam
yaddṛśyaṃ brahmatānantaṃ tadeva paramaṃ padam /
ida sarvaṃ paraṃ brahmamātramityeva saṃsthitam
evaṃ nāmaiṣa ciddhātuḥ kacatyevaṃ yadātmani /
yasyedaṃ kacanaṃ vyomno rūpamapratighaṃ jagat
sargādyā mṛtajīvānāṃ sarvatraivāṅguleṅgule /
asaṃkhyāḥ santyasaṃkhyānāmadṛśyāpratighāmithaḥ
anyonyaṃ siddhalokāste svaṃ yatra prāpya saṃgatāḥ /
parasparaṃ na paśyanti mithaḥ protā api sthitāḥ
bhavatyākāśa evaiṣā dṛśyaśrīrgaganātmikā /
ananyadṛṣṭā cidrūpā svapnavatsvātmadraṣṭṛkā
eṣā hi saṃparijñātā tiṣṭhatyapi yathāsthitam /
bhāmātrarūpanirvāṇā niśāntā'pratibhākṛtiḥ
śāntāśeṣaviśeṣātma yathāsthitamavasthitam /
sadasadvā jagajjālaṃ parijñānena śāmyati
yathābdhijalabindūnāṃ kṣaṇaviśleṣasaṃgamam /
cidaṇūnāṃ tathā brahma vāridhau sphuratāṃ mithaḥ
svapnavadbhāti sargaśrīḥ sargādau cinnabhomayī /
ataḥ sarvamidaṃ brahma śāntamityupapadyate
dṛṣṭānyanantavibhavāni mayā jaganti
bhuktāni kāryapariṇāmavijṛmbhitāni /
bhrāntā diśo daśa bahūni yugāni yāva-
jjñānādṛte kṣayamupaiti na dṛśyadoṣaḥ
i० vā० mahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० avi० viśa śa० vipaścitsaṃsārabhramavarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭyadhikaśatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0