યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.159

એકોનષષ્ટયધિકશતતમઃ સર્ગઃ

અગ્નિરુવાચ ।
વિપશ્ચિચ્છ્રેષ્ઠ ભો સાધો ત્વં ગચ્છાભિમતાં દિશમ્ ।
સ્થિરં ભૂમણ્ડલં ભૂયઃ પ્રકૃતવ્યવહારવત્

યજ્ઞં યષ્ટું પ્રજૌઘસ્ય શક્રઃ શતતમં દિવિ ।
તત્રાહૂતોઽસ્મિ મન્ત્રેણ ગચ્છામિ ગતિકોવિદ

ભાસ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા ભગવાનગ્નિસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
ગગને નિર્મલે યાતિ અનલો વૈદ્યુતો યથા

તથાહમપિ ચિત્તેન પ્રાક્તનાંશ્ચ સ્વયં વહન્ ।
પુનઃ સ્વકર્મ નિર્ણેતું ભ્રમનવ્યોમનિ સંસ્થિતઃ

ભૂયોઽપિ દૃષ્ટવાનસ્મિ જગન્ત્યગણિતાનિ ખે ।
નાનાચારવિચારાણિ નાનાસંસ્થાનવન્તિ ચ

ક્વચિચ્છત્રમયાઙ્ગાનિ એકીભૂતાનિ ભૂપતે ।
ભાન્તિ ચેતન્તિ ચોપન્તિ હૃદયાનિ હરન્તિ ચ

ક્વચિન્મૃન્મયદેહાનિ સર્વભૂતાનિ રાઘવ ।
ભાન્તિ ચેતન્તિ ચોપન્તિ પર્વતપ્રતિમાનિ ચ

ક્વચિદ્દારુમયાઙ્ગાનિ ભાન્તિ ભૂતાનિ કુત્રચિત્ ।
ક્વચિત્પાષાણદેહાનિ સન્તિ ભૂતાનિ ભૂરિશઃ

ક્વચિદાજીવમેકત્ર સ્થિતાન્યુપલદેહવત્ ।
વાંગ્માત્રવ્યવહારાણિ ભૂતાન્યાલોકિતાનિ ખે

ઇત્યહં સુચિરં કાલં પશ્યન્નશ્યન્મનસ્તયા ।
અવિદ્યાન્તમપશ્યંશ્ચ તત્રોદ્વિગ્નોઽભવં દૃશામ્

તપઃ કર્તું સમુદ્યુક્તઃ કસ્મિંશ્ચિન્મોક્ષસિદ્ધયે ।
પ્રાહેન્દ્રો મમ ચૈવેદં મૃગયોન્યન્તરં હિ ખે

પ્રવૃત્તઃ સ્વર્ગસંમોહે પૂર્વાભ્યાસવશીકૃતઃ ।
મન્દારકાનને તત્ર ભ્રમતો વૈ મમામ્બરે

તેનેત્યુક્તે મયા પ્રોક્તં દેવ ખિન્નોઽસ્મિ સંસૃતેઃ ।
મુચ્યેયં શીઘ્રમિત્યુક્તં શ્રુત્વોવાચ તતો મમ

વિશુદ્ધાત્મા ત્વરૂપોઽહમિતિ ચૈવ હુતાશનાત્ ।
વરં ગૃહાણેત્યુક્તે સ તતોઽન્યં યાચિતો મયા

ઇન્દ્ર ઉવાચ ।
તવેયં મૃગયોન્યન્તશ્ચિરં સંસરતે ચિતિઃ ।
અવશ્યં ભવિતવ્યોઽર્થ ઇતિ દૃષ્ટો મયા તવ

મૃગો ભૂત્વા મહાપુણ્યાં તાં સભાં સમવાપ્તવાન્ ।
યસ્યાં તદહતં જ્ઞાનં મદુક્તં બોધમેષ્યતિ

તદેવં તત્ર હરિણો ભવાર્તસ્ત્વં ભવાવનૌ ।
આત્મોદન્તમિદં વન્ધ્યં સકલં સંસ્મરિષ્યસિ

સ્વપ્નભ્રમમિવાશેષસંકલ્પરચિતોપમમ્ ।
પરલોકાનુભૂતાર્થકથાયાતાર્થસંનિભમ્

યદા તુ મૃગતોન્મુક્તઃ પુરુષસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધદેહાન્તે તદા હૃત્સ્થં સ્ફુરિષ્યતિ

તેન તાં ત્વમવિદ્યાખ્યાં ભ્રાન્તિં ત્યક્ત્વા ચિરં સ્થિતામ્ ।
ભવિષ્યસિ વિનિર્વાણો ગતસ્પન્દ ઇવાનિલઃ

ઇત્યુક્તે તેન દેવેન તદૈવ પ્રતિભોદભૂત્ ।
મમાયં હરિણોઽસ્મીતિ વનેઽસ્મિન્નિતિ નિશ્ચિતા

તતઃ પ્રભૃતિ સંપન્નસ્તત્રૈવાન્તરકોણકે ।
હરિણોઽહં ગિરિવરે તૃણદૂર્વાઙ્કુરાશનઃ

તતઃ સીમાન્તસામન્તમાગતં મૃગયાર્થિનમ્ ।
દૃષ્ટ્વાહમેકદા ભીતઃ પલાયનપરોઽભવમ્

તતસ્તેન સમાક્રમ્ય ગૃહં નીત્વા દિનત્રયમ્ ।
સંસ્થાપ્ય તવ લીલાર્થમિહાનીતો રઘૂદ્વહ

એષ તે કથિતઃ સર્વં આત્મોદન્તો મયાનઘ ।
સંસારમાયાપ્રતિમો નાનાશ્ચર્યરસાન્વિતઃ

અવિદ્યૈવમનન્તેયં શાખાપ્રસરશાલિની ।
આત્મજ્ઞાનાદૃતે નૈવ કેનચિન્નામ શામ્યતિ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
યદા વિપશ્ચિદિત્યુક્ત્વા તત્ર તૂષ્ણીં સ્થિતઃ ક્ષણાત્ ।
સમવોચત્તદા રામસ્તમનિન્દ્યમતિસ્ત્વિદમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં પશ્યત્યસંકલ્પો યોઽન્યસંકલ્પ આત્મનિ ।
મૃગશ્ચેદ્દૃશ્યતાં યાતઃ કથં સર્ગે વદ પ્રભો

વિપશ્ચિદુવાચ ।
મહાશવં યત્પતિતં યસ્મિઞ્જગતિ ભૂતલે ।
તાં ભુવં પૂર્વમિન્દ્રેણ યજ્ઞગર્વેણ ગચ્છતા

પાદેનાભિહતો વ્યોમ્નિ દુર્વાસા ધ્યાનસંસ્થિતઃ ।
ગતાસુરિત્યવિજ્ઞાનાત્તેનાસૌ કુપિતોઽશપત્

શક્ર શક્રાવનિતલં બ્રહ્માણ્ડપ્રતિમં શવમ્ ।
અચિરેણ મહાઘોરં તવ ચૂર્ણીકરિષ્યતિ

મામિમં શવબુદ્ધ્યા ત્વં યદતિક્રાન્તવાનતઃ ।
શાપેન મમતાં પૃથ્વીં શીઘ્રમાસાદયિષ્યસિ

મૃગાર્થં તેન મુનિના તથા દેવેતિ સદ્યથા ।
તત્તયા કથયાઽઽયાતં સદૈવ વિષયં દૃશામ્

વસ્તુતસ્તુ ન ચૈકં સન્ન દ્વિતીયં ન ચાપ્યસત્ ।
સા તથા પ્રતિભોદેતિ કિં સત્કિમથવાપ્યસત્

અન્યચ્ચ રાઘવે માં તાં યુક્તિં ત્વમપરાં શ્રૃણુ ।
એતસ્મિન્નયસંદર્ભે સુસ્ફુટપ્રતિપત્તયે

યસ્મિન્સર્વં યતઃ સર્વં યત્સર્વં સર્વતશ્ચ યત્ ।
બ્રહ્મ તસ્મિન્મહાભાગ કિં ન સંભવતીહ હિ

સંકલ્પજાતં નાન્યોન્યં મિલતીત્યુપપદ્યતે ।
સંકલ્પજાતમન્યોન્યં મિલતીત્યુપપદ્યતે

સંકલ્પજાતમન્યોન્યં મિલતીત્યવગમ્યતે ।
સર્વાત્મનિ હિ યત્રૈવ ચ્છાયા તત્રૈવ ચાતપઃ

ન સંભવતિ ચેત્તત્તત્કથં સર્વાત્મતામિયાત્ ।
કસ્માત્સંકલ્પનગરં ન મિથઃ શ્લિષ્યતીતિ સત્

મિથશ્ચ શ્લિષ્યતીત્યેવમપિ સત્સર્વરૂપિણિ ।
ન તદસ્તિ ન યત્સત્યં ન તદસ્તિ ન યન્મૃષા

સર્વત્ર સર્વથા સર્વં સર્વદા સર્વરૂપિણિ ।
અહો નુ વિષમા માયા મનોમોહવિધાયિની

વિધયઃ પ્રતિષેધાશ્ચ યદેકત્ર સ્થિતિં ગતાઃ ।
ઈદૃશી બ્રહ્મસત્તૈષા યદેવાત્માનમાત્મના

તયા અનાદિઃ સાદિશ્ચેત્યવિદ્યેત્યનુભૂયતે ।
ન જ્ઞપ્તિમાત્રકચનં યદિ સ્યાદ્ભુવનત્રયમ્

તન્મહાકલ્પનષ્ટાનાં સૃષ્ટિઃ સ્યાત્કથમઞ્જસા ।
કથમગ્નેઃ કથં વાયોઃ સત્તા ભૂમેઃ કથં ભવેત્

તસ્માત્સ્વભાવકચનમાત્રાન્નાન્યદૃતે જગત્ ।
શાસ્ત્રાણ્યનુભવો લોકા આમહાકલ્પવાદિનામ્

યેષાં પ્રમાણં નો સર્વં પ્રશસ્તૈસ્તૈરલં સતામ્ ।
જ્ઞપ્તિદૃષ્ટ્યાનયા સર્વં પ્રમાણીભવતિ ક્ષણાત્

નાન્યયા તનુ તેનૈવમેવ સાર વિદુર્બુધાઃ ।
શુદ્ધા જ્ઞપ્તિર્બ્રહ્મસત્તા ત્વવિદ્યાસ્મીતિ ચેતનાત્

સ્ફુરતીયં જગદ્રૂપા વાતશ્રીઃ સ્પન્દનાદિવ ।
ન કશ્ચનેહ મ્રિયતે જાયતે ન ચ કશ્ચન

મૃતોઽહમિદમસ્તીતિ પ્રતિભૈવ ચિદાત્મિકા ।
મૃતિરત્યન્તનાશશ્ચેત્તત્સા નિદ્રા સુખોપમા

પુનર્દૃશ્યોપલમ્ભશ્ચેન્નનુ જીવિતમેવ તત્ ।
તસ્માન્નેહાસ્તિ મરણં તન્નૈવેહાસ્તિ જીવિતમ્

કસ્મિંશ્ચિન્માત્રકચને દ્વયં વાપ્યસ્તિ નૈવ વા ।
ચેતિતં દ્વયમપ્યસ્તિ નાસ્તિ દ્વયમચેતિતમ્

ચેતિતં ચૈકમેવાસ્તિ સ્વસ્ત્યનન્તમતશ્ચિતઃ ।
ચિન્માત્રવ્યતિરેકેણ કિં નામ વદ જીવનમ્

અદુઃખમક્ષયત્વાત્તદતો દુઃખં ક્વ કસ્યચિત્ ।
વાચ્યં સવાચકં સર્વં યત્ર ચિદ્વ્યોમમાત્રકમ્

તદન્યત્તદનન્યચ્ચ કે તે તત્રૈકતાદ્વિતે ।
આવર્તાદિ યથા તોયે શરીરાદિ તથા પરે

તત્સત્તાસંનિવેશાત્મ કારણાનન્યખાત્મ ચ ।
ચિદ્ભાનમાત્રમવ્યગ્રં ખમેવાપ્રતિઘં જગત્

આશ્ચર્યં સુઘનં વ્યગ્રં દ્રવ્યં સપ્રતિઘં સ્થિતમ્ ।
તથેતે ભૂતિભૂર્નાસ્તિ વર્તમાનાનુભૂતિભૂઃ

તત્ર ભ્રાન્ત્યા પિશાચોઽયં ભાતિ ખાત્મેતિ બુધ્યતામ્ ।
યથૈતત્ખં તથૈતત્ખમેતત્ખમિતિ ખં સ્થિતમ્

તથેતો ભૂરિતો ભૂતમિતોઽન્યદિતિ ખં પરમ્ ।
યૈવ ચિદ્ભા જગત્સૈવ નૈકતાત્ર ન ચ દ્વિતા

ન ચ પ્રતિઘતા કાચિન્ન ચાપ્રતિઘરૂપતા ।
સર્વમપ્રતિઘં દૃશ્યં યથા ભૂતાર્થદર્શિનઃ

તજ્જ્ઞતાતજ્જ્ઞતે ચેહ ન સતી નાપ્યસત્સ્થિતી ।
સત્યે સદસતી ચૈકં કાષ્ઠમૌનમતોઽખિલમ્

યદ્દૃશ્યં બ્રહ્મતાનન્તં તદેવ પરમં પદમ્ ।
ઇદ સર્વં પરં બ્રહ્મમાત્રમિત્યેવ સંસ્થિતમ્

એવં નામૈષ ચિદ્ધાતુઃ કચત્યેવં યદાત્મનિ ।
યસ્યેદં કચનં વ્યોમ્નો રૂપમપ્રતિઘં જગત્

સર્ગાદ્યા મૃતજીવાનાં સર્વત્રૈવાઙ્ગુલેઙ્ગુલે ।
અસંખ્યાઃ સન્ત્યસંખ્યાનામદૃશ્યાપ્રતિઘામિથઃ

અન્યોન્યં સિદ્ધલોકાસ્તે સ્વં યત્ર પ્રાપ્ય સંગતાઃ ।
પરસ્પરં ન પશ્યન્તિ મિથઃ પ્રોતા અપિ સ્થિતાઃ

ભવત્યાકાશ એવૈષા દૃશ્યશ્રીર્ગગનાત્મિકા ।
અનન્યદૃષ્ટા ચિદ્રૂપા સ્વપ્નવત્સ્વાત્મદ્રષ્ટૃકા

એષા હિ સંપરિજ્ઞાતા તિષ્ઠત્યપિ યથાસ્થિતમ્ ।
ભામાત્રરૂપનિર્વાણા નિશાન્તાઽપ્રતિભાકૃતિઃ

શાન્તાશેષવિશેષાત્મ યથાસ્થિતમવસ્થિતમ્ ।
સદસદ્વા જગજ્જાલં પરિજ્ઞાનેન શામ્યતિ

યથાબ્ધિજલબિન્દૂનાં ક્ષણવિશ્લેષસંગમમ્ ।
ચિદણૂનાં તથા બ્રહ્મ વારિધૌ સ્ફુરતાં મિથઃ

સ્વપ્નવદ્ભાતિ સર્ગશ્રીઃ સર્ગાદૌ ચિન્નભોમયી ।
અતઃ સર્વમિદં બ્રહ્મ શાન્તમિત્યુપપદ્યતે

દૃષ્ટાન્યનન્તવિભવાનિ મયા જગન્તિ
ભુક્તાનિ કાર્યપરિણામવિજૃમ્ભિતાનિ ।
ભ્રાન્તા દિશો દશ બહૂનિ યુગાનિ યાવ-
જ્જ્ઞાનાદૃતે ક્ષયમુપૈતિ ન દૃશ્યદોષઃ

ઇ૦ વા૦ મહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ અવિ૦ વિશ શ૦ વિપશ્ચિત્સંસારભ્રમવર્ણનં નામૈકોનષષ્ટ્યધિકશતતમઃ સર્ગઃ