Yoga Vasistha · Chapter 6.149

ekonapañcāśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ

vyādha uvāca /
anantaraṃ mune brūhi tattattvaṃ jāgatasya te /
kiṃ vṛttamuruvṛttāntaśatanirvāṇasaṃsṛteḥ

muniruvāca /
tataḥ śrṛṇu tadā sādho tasmiṃstaddhṛdayaujasi /
apūrvaṃ eva vṛttāntaḥ ko vṛtto vṛttasaspṛha

tathā mama ca tatrasthavismṛtātmacamatkṛteḥ /
abhyavartata vai kālo ṛtusaṃvatsarātmakaḥ

kalatrarañjitamatermama varṣāṇi ṣoḍaśa /
tatra tāni vyatītāni gṛhasthāśramato'mateḥ

kadāciccājagāmātha gṛhamugratapā mama /
munirmānyo mahābodho budho'tithitayā tathā

so'tra saṃpūjitastuṣṭaḥ suptavānbhuktavāṃstataḥ /
idamaṅga mayā pṛṣṭo vimṛśya janatākramam

bhagavanbhūribodho'si jānāsi jagato gatīḥ /
yasmādadṛṣṭakrodho'si sukhe gṛhṇāsi no ratim

sukhaduḥkhānyupāyānti karmabhiḥ karmaśālinām /
śubhāśubhaiḥ śaratkāle sasyānīva phalārthinām

samamevāśubhaṃ karma kimimāḥ sakalāḥ prajāḥ /
kurvantyāsāṃ yadā yānti doṣāḥ sarvādayaḥ samam

durbhikṣāvagrahotpātaṃ sarvādi samameva kim /
janajālasya phalati samānā kasya duṣkriyā

ityākarṇya samālokya smayamāna ivonmanāḥ /
sa uvāca vaco vandyamamṛtasyandasundaram

anyamuniruvāca /
sādho sādhu viviktāntaḥkaraṇe yattu kāraṇam /
sadvāsadvāsya dṛśyasya kasmājjānāsi kathyatām

saṃsmarātmānamakhilaṃ kastvaṃ kveha sthito'si ca /
kvāhaṃ vā kimidaṃ dṛśyaṃ kiṃ sāraṃ kiṃcideva ca

svapnamātramidaṃ bhāti kila kasmānna vetsi bho /
ahaṃ svapnanaro yatte tvaṃ svapnapuruṣopamaḥ

anākāramanākhyeyamanādyamapakalpanam /
idaṃ cinmātrakācasya kācakacyaṃ jagatsthitam

rūpamīdṛśamevāsya cinmātrasyāstyakṛtrimam /
sarvagasya yadetadyadyatra vetyasti tatra tat

sakāraṇatvakalanātsarvamasya sakāraṇam /
akāraṇatvakalanādasya sarvamakāraṇam

āsāṃ prajānāṃ tvasmākaṃ virāḍātmā sa ātataḥ /
vayaṃ hṛdi sthitā yasya sa cāsmaccidvaśāditaḥ

bhaviṣyatyaparo'nyāsāṃ virāḍātmā sa eva ca /
kāraṇaṃ sukhaduḥkhānāṃ bhāvābhāvātmakarmaṇām

virāḍdhātuvikāreṇa viṣamaspandanādinā /
tadaṅgāvayavasyāsya janajālasya vai samam

durbhikṣāvagrahātītamāyāti śamameti vā /
yasmādvirājo yā sattā sā sargasyāsya sargatā

kākatālīyavatsādho keṣucidduṣṭakarmasu /
samaṃ patati duḥkhādi pādapeṣvaśaniryathā

karmakalpanayā saṃvit svakarmaphalabhāginī /
karmakalpanayonmuktā na karmaphalabhāginī

yā yā yatra yathodeti kalpanālpāthavādhikā /
sā sā tatra tathaivāste sahetukamahetukam

nāstyeva svapnamaye
kāraṇasahakāri kāraṇādipure /
tasmāttadanādi śivaṃ
cetanamajaraṃ paraṃ brahma

eṣa svapnabhramo nāma bhāti kaścidakāraṇam /
kaścitsakāraṇo bhāti śūnyaḥ sadasadātmakaḥ

kākatālīyavadbhānti svapnāḥ sakalasaṃvidaḥ /
tābhyastulyopalambhatvānnānyajjagadidaṃ tatam

sakāraṇatayā rūḍhamiha yattatsakāraṇam /
akāraṇatayā rūḍhamiha yattadakāraṇam

kāryakāraṇamayakramoditaṃ
svapna eṣa citibhānamātrakaṃ /
jāgradākhyamahataḥ svabhāvakaṃ
tena śāntamakhilaṃ paraṃ viduḥ

satyakāraṇakā bhāvāḥ ke te śrṛṇu mahāmate /
kāraṇaṃ kiṃ svabhāvānāṃ kimihākāśakāraṇam

pṛthvyāderghanapiṇḍatvasargādeḥ kiṃ ca kāraṇam /
kiṃ kāraṇamavidyāyāḥ kāraṇaṃ kiṃ svayaṃbhuvaḥ

sargādau kāraṇaṃ kiṃ syādvāyūnāṃ tejasāṃ ca kim /
kimapāṃ vedanāmātrarūpāṇāṃ gaganātmakam

piṇḍagrahe dehalābhe mṛtānāṃ kiṃ ca kāraṇam /
evameva pravartante sargāḥ prathamato'khilāḥ

evameva pravartante jagatyāvalayanti ca /
cakrakāṇīva nabhasi cirasaṃprekṣaṇādṛśā

evameva pravṛttena sargeṇa brahmarūpiṇā /
paścātsvasyaiva rūpasya saṃjñāḥ pṛthvyādikāḥ kṛtāḥ

vātaspandavadābhānti sargāḥ pūrvaṃ cidambare /
svayameva ca kurvanti dehakāraṇakalpanāḥ

yadyathā kalpyate dhatte tattathā niyatirvapuḥ /
kalpitāyāściteryasmādevametannijaṃ vapuḥ

yadyadbhānātmakaṃ rūpaṃ prathamaṃ cetitaṃ citā /
svato'hameva cityeva tadadyāpi tathā sthitam

punaranyena yatnena tadutkṛṣṭena saiva cit /
śaktā tadanyathākartuṃ yatnena mahatā punaḥ

kalpyate kāraṇaṃ yatra tatra kāraṇasāratā /
na kalpyate vidā yatra kāraṇaṃ tadakāraṇam

vātyāvartavadābhātamidaṃ prathamamātatam /
asadeva yathā bhātaṃ tathaivādyāpi saṃsthitam

saṃbhūya kecana śubhāśubhamātmakarma
kurvanti tasya sadṛśaṃ phalamāpnuvanti /
saṃprāpnuvanti ca śilāśanivacca keci-
dduḥkhaṃ tvakāraṇakameva sahasrasaṃkhyāḥ

ityārṣe śrīvā० vā० de० mo० ni० u० avi० vi० śa० kāraṇavicāro nāmaikonapañcāśadadhikaśatatamaḥ sargaḥ